Hawaiʻi - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy wyspy położonej w archipelagu Hawaje. Zapoznaj się również z: Hrabstwo Hawaii.

Na mapach: 19°34′N 155°30′W / 19.567, -155.5

Hawaiʻi (nazywana również Big Island pol. Wielka Wyspa) – największa wyspa w archipelagu Hawajów i zarazem najmłodsza z nich wszystkich. Jej nazwa wywodzi się od imienia legendarnego bohatera Hawaiʻiloa, który według lokalnych przekazów był pierwszym człowiekiem, który dotarł do jej brzegów. Zgodnie z inną wersją, nazwa wywodzi się od mitologicznej wyspy Hawaiki - krainy zmarłych z mitologii Polinezyjczyków.

Kohala - wygasły wulkan na wyspie Hawaii należącej do USA, który powstał ponad 500tys. lat temu. Najwyższy wierzchołek tej góry wznosi się na 1670 metrów n.p.m. Ostatni wybuch wulkanu miał miejsce około 120tys. lat temu. Wiek znalezionych skał został określony na około 460 tys. lat.

Anturium, kitnia (Anthurium Schott) – rodzaj bylin z rodziny obrazkowatych. Obejmuje ok. 600 gatunków. Przedstawiciele pochodzą z wilgotnych, tropikalnych lasów Ameryki Środkowej i Południowej.

Środowisko naturalne

Zgodnie z legendami Hawaiʻi narodziła się w wyniku walki dwóch potężnych bóstw: boga wulkanów Pele oraz półboga Kamapua, odpowiedzialnego za kontrolowanie pogody. Z tego pojedynku powstała wyspa, na zachodzie opanowana przez słońce i wulkany, na wschodzie zaś przez tropikalne deszcze.

Teleskopy Kecka – dwa wielkie teleskopy (Keck I i Keck II) pracujące w zakresie światła widzialnego i podczerwieni z tzw. optyką aktywną. Znajdują się w obserwatorium Mauna Kea na Hawajach na wysokości 4145 m n.p.m. Są oddalone od siebie o 85 metrów. Posiadają segmentowe zwierciadła o średnicy 10 metrów złożone z 36 ściśle przylegających sześciokątnych segmentów o grubości 8 cm. Teleskopy połączone razem tworzą interferometr Kecka, będący największym teleskopem na świecie.

Góry wulkaniczne - góry, które powstały w wyniku działalności wulkanicznej, zbudowane ze skał wulkanicznych, piroklastycznych, lawy oraz popiołów wulkanicznych.

Geologicznie wyspa zbudowana jest z pięciu niezależnych gór wulkanicznych, które w większości skrywają aktywne lub drzemiące wulkany, będące wciąż zagrożeniem dla mieszkańców: Kīlauea (czynny), Mauna Loa (czynny), Hualālai (drzemiący), Mauna Kea (drzemiący), Kohala (wygasły). Na szczycie Mauna Kea znajduje się znane obserwatorium astronomiczne (Mauna Kea Observatories, instytut uniwersytetu hawajskiego).

Kīlauea - czynny wulkan leżący w archipelagu Hawajów (USA) na wyspie Hawaiʻi. Hawajczycy używają nazwy Kīlauea wyłącznie na określenie szczytowego krateru (Halemaʻumaʻu), jednak wulkanolodzy stosują ją na określenie całego wulkanu.

Na mapach: 19°35′N 155°30′W / 19.583, -155.5 Hrabstwo Hawaii (ang. Hawaii County) – hrabstwo w stanie Hawaje w Stanach Zjednoczonych. Obszar całkowity hrabstwa obejmuje powierzchnię 5086,70 mil² (13 174,49 km²). Według szacunków United States Census Bureau w roku 2009 miało 177 835 mieszkańców. Jego siedzibą administracyjną jest Hilo.

Erupcja pomniejszego wulkanu Pu‘u ‘Ō‘ō

Wodospad Akaka

Powierzchnia wyspy wynosi 10 432 km, co jest równe ponad 60% powierzchni wszystkich wysp z archipelagu Hawajów. Z powodu tych proporcji Hawaiʻi jest również zwana Dużą Wyspą. Wskutek aktywności wulkanicznej na jej terenie, cały czas obserwuje się jej wzrost. Między styczniem 1983 a wrześniem 2002 roku powiększyła się o 2,2 km dzięki wypływającym z wulkanu Kīlauea strumieniom lawy. Niestety, w międzyczasie, właśnie z powodu tych zjawisk zostało zniszczonych kilka miejscowości: Kapoho (1960), Kalapana (1990) i Kaimū (1990).

Strefa klimatyczna – obszar kuli ziemskiej, przyjmujący zazwyczaj postać równoleżnikowego pasa, w obrębie którego podobny przebieg mają elementy klimatu wybrane jako podstawa wydzielenia strefy (najczęściej temperatura powietrza, opad, ciśnienia atmosferyczne).

Archipelag (z gr. Ἀρχιπέλαγος Archipelagos - nazwa prowincji bizantyjskiej obejmującej główne wyspy Morza Egejskiego) - grupa wysp położonych blisko siebie, najczęściej o wspólnej genezie i podobnej budowie geologicznej. Ze względu na ułożenie wysp można wyróżnić roje wysp - archipelagi składające się z bezładnie rozmieszczonych niedużych wysp oraz łańcuchy wysp, w których wyspy rozmieszczone są rzędem obok siebie.

W najbliższych okolicach wyspy w kierunku południowym znajdują się Line Islands, a na północ wyspa Maui z charakterystycznym wulkanem Haleakalā. Około 29 km na południowy zachód od brzegów Hawaiʻi jest kolejny, tym razem podwodny, wulkan - Loihi. Znajduje się ok. 975 m pod powierzchnią oceanu i wciąż wykazuje aktywność. Wyspę co jakiś czas nawiedzają fale tsunami, również z oddalonych zakątków świata. Ostatnio po trzęsieniu ziemi w Chile (epicentrum oddalone było o 10 tys. km), w nadmorskim mieście Hilo zginęło 61 osób, a straty na całych Hawajach oszacowano na 50 mln dolarów.

Storczykowate (Orchidaceae Juss.) – rodzina roślin obejmująca ponad 20 tysięcy gatunków bylin (samożywnych i myko-heterotroficznych). Jest jedną z najbogatszych w gatunki rodzin roślin wyższych. W Polsce, w stanie dzikim, występuje około 50 gatunków z 24 rodzajów i wszystkie one podlegają ochronie gatunkowej.

Haleakalā – wulkan na Oceanie Spokojnym na wyspie Maui w archipelagu Hawajów. Wznosi się na wysokość 3055 m n.p.m. Jego szczyt jest często spowity gęstymi chmurami.

Wyspa posiada zadziwiające właściwości przyrodnicze, gdyż na tak małym skrawku lądu można zaobserwować dwanaście różnych stref klimatycznych: począwszy od lasów deszczowych we wschodniej części (roczne opady wynoszą tu 3251 mm), poprzez strefę tundry na stokach Mauna Kei, aż po wypalone słońcem pustynie na południu (roczne opady 254 mm). Na wyspie znajduje się także Park Narodowy Wulkany Hawai'i (Hawaii Volcanoes National Park).

Mauna Loa – wulkan na archipelagu Hawajów, na wyspie Hawaii. Pod wodą znajduje się 4975 m góry, a jej pozostała część wznosi się na dalsze 4169 m ponad lustro wody, czyli jej łączna wysokość równa się 9145 m. Pretenduje do miana największej, najpotężniejszej góry świata, a jego objętość szacuje się na ok. 80 000 km3. Zajmuje ok. 50% powierzchni wyspy, czyli 5 180 km2. Mauna Loa to również jeden z najaktywniejszych wulkanów na świecie. Zbudowany jest z warstw zastygłej lawy i przejawia aktywność przeciętnie co trzy lata. Pierwsza udokumentowana erupcja nastąpiła w 1843 roku. Od tego czasu wulkan wybuchał 33 razy. Ostatnia erupcja nastąpiła w 1984 roku i trwała nieprzerwanie przez 22 dni. Obecnie nadal istnieje zagrożenie wybuchem, jednak Mauna Loa jest pokryty siecią urządzeń informujących o zachodzących w jego wnętrzu procesach.

Wulkan czynny - rodzaj wulkanu, który przejawia współcześnie aktywność wulkaniczną poprzez erupcje. Jako wulkan czynny definiuje się takie wulkany, które w czasach historycznych wykazywały chociaż raz jakąkolwiek aktywność, przy czym do uznania za aktywność wystarczą same gorące ekshalacje, tym bardziej wylewy lawy czy wyrzuty materiału piroklastycznego. Natomiast chłodne ekshalacje mogą być i w wygasłych wulkanach. Wulkany, w których w ostatnich setkach lat obserwuje się tylko ekshalacje gorące często wydziela się jako wulkany drzemiące. Obecnie na Ziemi jest około 500 czynnych wulkanów. Przykładem takich wulkanów są Etna, Wezuwiusz, Stromboli, Mauna Loa.

Teleskopy Kecka na szczycie Mauna Kea

Gospodarka

Przez ostatnie stulecie na terenie wyspy Hawaiʻi największe znaczenie gospodarcze miały plantacje trzciny cukrowej. Był to główny, jeśli nie jedyny, produkt eksportowy, dzięki któremu mieszkańcy tej wyspy mogli się utrzymać. Jednak w latach 20. XX wieku uprawy tej rośliny zaczęły maleć, a w roku 1996 zamknięto ostatnią plantację.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Cukrowiec lekarski (Saccharum officinarum L.) – gatunek byliny należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae). Zwyczajowo nazywana jest trzciną cukrową, mimo że z biologicznego punktu widzenia jest to nazwa nieprawidłowa, roślina nie należy bowiem do rodzaju trzcina, lecz rodzaju cukrowiec. Prawdopodobnie pochodzi z Nowej Gwinei. Uprawiana jest wszędzie w strefie tropikalnej.

Obecnie, Hawaiʻi utrzymuje się głównie z turystyki, a niemal wszystkie podstawowe produkty są importowane z innych krajów. Nielicznymi rodzimymi produktami są m.in.: owoce tropikalne, kawa i orzeszki makadamii. Niemniej dzięki sprzyjającym warunkom klimatycznym na wyspie można znaleźć liczne plantacje storczykowatych i anturium, będące chlubą Hawaiʻi. Na jej terenie znajdują się również liczne hodowle rogacizny.

Hawaje (ang. Hawaii, dawniej: Sandwich Islands, nazwane tak przez Cooka na cześć Johna Montagu, 4. hrabiego Sandwich) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym.

Kalapana – opustoszałe miasto na wyspie Hawaiʻi na Hawajach, zniszczone oraz częściowo spalone przez wybuch wulkanu Kīlauea w 1990 roku, na skutek którego zostało zalane morzem lawy, co spowodowało liczne pożary. Lawa, pochłaniając wszystko na swojej drodze, zdewastowała całe miasto oraz okoliczne miasteczka Kaimu i Kaimu Bay, gdzie obecnie – wraz z popiołami – zalega warstwą przekraczającą 1,5 m. Od czasu wybuchu aż do dni dzisiejszych Kalapana jest nienaruszona i ciągle znajdują się tam ruiny domów, mieszkań oraz budynków publicznych. Zastygła lawa stworzyła nowe pasmo wybrzeża w rejonach, gdzie dotarła aż do morza.

Żółw morski sfotografowany niedaleko Kona

Ludność

Według danych z 2003 roku, populacja wyspy wynosi 158 423 osób. Największym miastem Hawaiʻi, zwanym "mokrym miastem", jest Hilo położone we wschodniej części. Liczy ono 40 759 mieszkańców (dane z 2000 roku). Jest to zarazem drugie pod względem ludności miasto w całym stanie Hawaje. Znajduje się tu siedziba hrabstwa Hawaiʻi oraz uniwersytet (University of Hawaiʻi).

Silne trzęsienie ziemi, zwane też wielkim trzęsieniem chilijskim, które nawiedziło południowe Chile 22 maja 1960 o 19:11 UTC (wczesne popołudnie czasu lokalnego), uznawane jest za najsilniejszy wstrząs tektoniczny odnotowany w dotychczasowej historii pomiarów sejsmicznych. Magnituda wstrząsu wyniosła 9,5. Dzień wcześniej odnotowano serię wstrząsów wstępnych o sile do 8 stopni około 160 km na północ.

Wulkan drzemiący – typ wulkanu, którego erupcje zostały zaobserwowane w czasach historycznych, ale obecnie nie wykazuje już aktywności, np. Mauna Kea.

Drugą pod względem wielkości miejscowością na wyspie jest Kailua-Kona i tu znajduje się główna baza turystyczna z licznymi hotelami i klubami dla zagranicznych gości.

Ciekawostki

Śmierć kapitana Cooka, rycina z 1790 roku

Pierwszym Europejczykiem, który dopłynął na wyspy Hawajów, był najprawdopodobniej James Cook. Jednak w czasie podróży został zabity niedaleko Kona w zatoce Kealakekua w 1779.

Oficjalnym kwiatem Hawaiʻi jest kwiat lehua - symbol bogini Pele.

Co roku w październiku na wyspie Hawaiʻi odbywają się mistrzostwa świata w triatlonie (Ironman Triathlon World Championships), które przyciągają setki zawodników i ogromne rzesze kibiców.

W listopadzie ma miejsce festiwal kawy w Kona (Kona Coffee Cultural Festival)

Na wyspie znajduje się największe na świecie prywatne ranczo bydła.

Bibliografia

Volcanoes in the Sea, G. A. MacDonald, A. T. Abbott, 1970, University of Hawai‘i Press, Honolulu.

Hawaje archipelag magiczny, Bożena Jarnot, Robert Andrzej Dul, 2003 (ISBN 83-904964-1-0)