Heksametr daktyliczny - Polski Serwis Naukowy

Heksametr daktyliczny (łac. versus hexameter dactylicus) – najstarsze znane metrum europejskiej poezji epickiej. Heksametrem napisane są dwie najstarsze greckie epopeje Iliada i Odyseja Homera. Stał się kanonicznym wierszem starożytnej epiki greckiej oraz - po zarzuceniu wiersza saturnijskiego, także łacińskiej.

Średniówka – punkt podziału, który rozbija wers na kilka (najczęściej: dwa tzw. hemistychy) części i zwykle występuje w wersach dłuższych niż ośmiosylabowe.

Mora (łac.) - jest jednostką iloczasu używaną w fonologii, określającą "wagę" sylaby (która decyduje o synchronizacji czasowej i akcentowaniu) w niektórych językach. Podobnie jak wiele innych pojęć lingwistycznych, dokładna definicja mory jest dyskusyjna. Pojęcie to (oznaczające dosłownie "odstęp czasu") pochodzi z łaciny, gdzie było używane jako odpowiednik greckiego słowa χρόνος chronos (czas) w kontekście metrycznym.

Współczesnym naśladownictwem tego metrum w poezji polskiej jest tzw. heksametr polski.

Heksametr klasyczny

Heksametr jest wierszem iloczasowym i izochronicznym. Każdy wers składa się dokładnie z 24 jednostek długości brzmienia, tak zwanych mor, na co składa się sześć stóp daktylicznych po 4 mory. Każda ze stóp daktylicznych może zostać podmieniona na spondej, który ma tę samą wartość iloczasową. Ostatnia stopa, o ile jest daktylem, może być niepełna, zamiast ostatniej sylaby występuje wtedy pauza o długości 1 mory.

Stopa (od łac. pes) to najmniejsza jednostka miary wierszowej. W antycznej wersyfikacji iloczasowej (w literaturze greckiej i łacińskiej) stopami były powtarzające się układy sylab długich i krótkich. W nowożytnej wersyfikacji - dla potrzeb literatury tworzonej w językach pozbawionych zjawiska iloczasu - pojęcie stopy zmodyfikowano, określając nim powtarzające się układy sylab akcentowanych i nieakcentowanych.

Daktyl (gr. δάκτυλος dáktylos, dosł. "palec") – w metryce iloczasowej stopa metryczna składająca się z trzech sylab: jednej długiej i dwóch krótkich. Bierze swą nazwę stąd, że grecki wyraz dáktylos ma właśnie taki układ sylab.

Układ sylab długich i krótkich wygląda tak (A - sylaba długa stanowiąca arsę, l - sylaba długa, b - sylaba krótka, a - sylaba obojętna):

Abb Abb Abb Abb Abb Aa

Jak powiedziano, każdy daktyl może zostać podmieniony na spondej, innymi słowy, każda para krótkich może zamienić się w jedną długą. W przypadku skrajnym, wszystkie:

Al Al Al Al Al Aa

Homer (st.gr. Ὅμηρος, Hómēros, nw.gr. Όμηρος) (VIII wiek p.n.e.) – grecki aojda (rapsodas). Uważa się go za ojca poezji epickiej. Najstarszy znany z imienia europejski poeta, który zapewne przejął dziedzictwo długiej i bogatej tradycji poezji heroicznej (której istnienie jest wszakże czystym domysłem).

Metrum (miara, wzorzec rytmiczny) – w nauce o wierszu obok pojęcia rymu wprowadza się również pojęcie metrum najczęściej dla oznaczenia rymu najzupełniej regularnego, bądź też wzorcowej miary rytmicznej, która każdorazowo aktualizuje się w materiale fonicznym konkretnego utworu. Termin "metrum" albo "wiersz metryczny" bywa używany również w węższym zakresie w odniesieniu do wiersza antycznego, a w poezji nowożytnej jako określenie wiersza sylabotonicznego (stopowego), zwanego również miarowym.

Podmiany te powodują, że wers heksametru może mieć od 12 do 17 sylab, ale zawsze składa się z 24 mor. Generalnie większa liczba spondei (czyli mniejsza liczba sylab) sprawia wrażenie dostojeństwa i siły, natomiast większa liczba daktyli - wrażenie lekkości i ruchliwości, co utalentowani poeci potrafią powiązać z aktualną treścią opowiadania, np.:

Owidiusz, Publius Ovidius Naso (43 p.n.e. - 17 lub 18 n.e.), jeden z najwybitniejszych elegików rzymskich, najbardziej utalentowany poeta epoki Augusta, należący do młodszego pokolenia twórców augustowskich. Syn bogatego ekwity z Sulmony (środkowa Italia). Zrezygnował z kariery urzędniczej i poświęcił się pisarstwu. Znajomy Horacego, przyjaciel Propercjusza. Najbardziej znany ze swoich trzech utworów o tematyce miłosnej: Ars amatoria Sztuka kochania, Amores - Pieśni miłosne, Heroidy i niezachowanej do naszych czasów tragedii Medea.

Eneida (łac. Aeneis) – rzymski poemat epiczny, napisany heksametrem przez Publiusza Vergiliusza Maro, czyli Wergiliusza, opiewający w 12 księgach o łącznym rozmiarze 9892 wierszy dzieje trojańczyka Eneasza, legendarnego protoplasty Rzymian.

12 sylab: olli respondit rex Albai Longai (Enniusz, dostojeństwo sędziwego króla miasta Alba Longa)

13 sylab: illi inter sese magna vi bracchia tollunt (Wergiliusz, cyklopi przy pracy)

17 sylab: quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum (Wergiliusz, rytm konia w galopie)

Cezury

W środku wersu występuje jedna obowiązkowa przerwa międzywyrazowa, tzw. cezura (łac. caesura). Ze względu na ulokowanie cezur wyróżnia się cztery główne postacie heksametru:

Iloczas to opozycja fonologiczna samogłosek długich i krótkich. Z iloczasem mamy do czynienia wówczas, gdy w jakimś języku dwa wyrazy lub dwie formy różnią się między sobą tylko długością samogłoski i ta różnica długości decyduje o różnicy znaczenia.

Dystych elegijny (łac. distichon elegiacum) - iloczasowa miara wierszowa wywodząca się ze starożytnej Grecji. Słuzyła pierwotnie do komponowania elegii, w praktyce ma bardzo szerokie zastosowanie w wielu rodzajach poezji, od fraszek i epitafiów do dłuższych utworów lirycznych.

cezura męska (łac. caesura semiquinaria): pauza po piątej półstopie (czyli po trzeciej arsie, Abb Abb A // bb Abb Abb Aa); jest to postać najczęściej występująca u poetów łacińskich. Przykład: gr. menin aeide thea // Peleiadeu Achilleos (Homer), łac. arma virumque cano // Troiae qui primus ab oris (Wergiliusz)

cezura żeńska (gr. kata triton trochaion, po trzecim trocheju), o sylabę dalej, niż cezura męska (Abb Abb Ab // b Abb Abb Aa); to z kolei najczęściej występuje u poetów greckich. Przykład: gr. andra moi ennepe Mousa // polytropon hoi mala polla (Homer), łac. sponte sua sine lege // fidem rectumque colebat (Owidiusz)

cezura po siódmej półstopie (łac. caesura semiseptenaria) z towarzyszącą cezurą pomocniczą po drugiej arsie (łac. caesura semiternaria); powstaje wtedy tzw. wiersz trójdzielny (Abb A / bb Abb A // bb Abb Aa). Przykład: nec quicquam / nisi pondus iners // congestaque eodem (Owidiusz)

tzw. diereza bukoliczna (łac. diaeresis bucolica) po czwartej stopie z towarzyszącą cezurą męską (Abb Abb A / bb Abb // Abb Aa); diereza zbiega się zawsze z silną interpunkcją, przykład: Tityre dum redeo / brevis est via, // pasce capellas (Wergiliusz)

Restrykcje w budowie heksametru

W teorii każdy wers zbudowany na podstawie powyższych zaleceń metrycznych można uznać za heksametr daktyliczny. W praktyce, żeby wiersz mógł uchodzić za gładki, potoczysty i elegancki, musi dodatkowo spełniać określone ograniczenia dotyczące wzajemnej relacji tworzącego rytm wiersza tzw. iktu metrycznego (czyli rozłożenia ars) i akcentu wyrazowego. Restrykcjom podlega też rozmieszczenie wyrazów jednosylabowych.

Spondej (łac. spondeus, z gr. spondeíos) to stopa metryczna złożona z dwóch sylab długich (w wierszach iloczasowych) lub akcentowanych (w wierszach akcentuacyjnych). Nazwa pochodzi od greckiego wyrazu sponde (oznaczającego libację) mającego ten właśnie układ sylab; ponadto śpiewane podczas libacji pieśni składały się właśnie ze spondejów, przez co miały powolny i uroczysty charakter.

Gaius Lucilius (ur. ok. 180 p.n.e., zm. 102 p.n.e.) - poeta rzymski, twórca literackiej formy satyry rzymskiej. Urodził się w Sessa Aurunca w bogatej rodzinie ekwickiej. Brał udział pod dowództwem Scypiona Młodszego w wojnie numantyjskiej. Tworzył w Rzymie. Ze zbioru Saturae (Satyry) do naszych czasów dochowały się fragmenty.

Rozmieszczenie wyrazów jednosylabowych

Wyraz jednosylabowy nie może być w heksametrze umieszczony bezpośrednio po cezurze. Dla uniknięcia tego stosuje się nienaturalny dla prozy, poetycki szyk przestawny, czego przykładem jest pierwszy wers Eneidy:

Arma uirumque cano, Troiae qui primus ab oris

Naturalny, prozaiczny szyk języka łacińskiego wymagałby qui Troiae; nie ma też przeciwwskazań metrycznych, żeby ten szyk utrzymać w heksametrze, bo przestawienie tych dwóch wyrazów nie robi żadnej różnicy z punktu widzenia czy to iloczasu czy układu metrycznego całości. Wergiliusz jednak zamienił wyrazy miejscami po to, żeby uniknąć postawienia jednosylabowego qui tuż po cezurze (która wypada w tym wersie po wyrazie cano).

Publius Vergilius Maro (ur. 15 października 70 p.n.e., zm. 21 września 19 p.n.e.) – poeta rzymski epoki augustiańskiej, autor Eneidy - eposu narodowego Rzymian.

Unikano też - ale mniej restrykcyjnie - stawiania wyrazów jednosylabowych bezpośrednio przed cezurą. Bezwzględnie natomiast panował zakaz stawiania wyrazów jednosylabowych na końcu wersu (z wyjątkiem sytuacji, kiedy wchodzi on w skład większego zestroju akcentowego).

Relacja do akcentu wyrazowego

Restrykcje odnośnie do wyrazów jednosylabowych wynikają częściowo z wymagań dotyczących relacji prozaicznego akcentu wyrazowego do tworzącego rytm wiersza iktu metrycznego. Generalna zasada budowy heksametru jest taka, żeby ikt mniej więcej zgadzał się z akcentem wyrazowym w pierwszej stopie wersu, w następnych czterech ma wypadać w innym miejscu, po czym w dwóch ostatnich stopach (czyli w klauzuli) ma zachodzić pełna zgodność iktu heksametru z akcentem wyrazowym.

Z postulatu zgodności akcentu wyrazowego z iktem w klauzuli wynika zakaz umieszczania na końcu wersu wyrazów jednosylabowych. Ostatni wyraz heksametru ma mieć dwie lub trzy sylaby, przedostatni - co najmniej dwie, a najlepiej trzy. W poezji augustowskiej zakaz ten łamany jest tylko w celu osiągnięcia efektów komicznych, np.

Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus (Horacy)

Bardzo wyjątkowo zdarza się heksametr, w którym akcent wyrazowy zupełnie zgadza się z iktem metrycznym, np.:

Impius haec tam pulcra noualia miles habebit (Wergiliusz)

Jest to skrajny przykład odstępstwa od reguły, stosowanego poza tym bardzo oszczędnie i tylko dla osiągnięcia specjalnych efektów dźwiękowych (tutaj: jęku rozpaczy).

Versus spondiacus

Poeci złotego wieku unikali zamiany daktyla na spondej w stopie piątej, gdyż wiersz taki, zwany versus spondiacus uznawano w poezji augustowskiej za nieestetyczny (stąd powyższy przykład z Wergilego ma 13 sylab, a nie 12, gdyż byłby to wtedy spondiacus). To ograniczenie nie obowiązywało w epoce archaicznej (Enniusz), a w okresie cycerońskim versus spondiacus był nawet ulubiony przez neoteryków i poszukiwany dla łagodnej kadencji.

Przykładem takiego wersu może być wiersz będący przypuszczalnie parodią jakiegoś fragmentu Annales Enniusza dokonaną przez Lucyliusza:

Ibant qua poterant, qua non poterant non ibant

Leonin

W średniowieczu szczególnie ulubioną postacią heksametru był tzw. leonin (łac. versus leoninus). Jest to zwykły heksametr z obowiązkową cezurą męską, ma jednak tę dodatkową cechę, że ostatni wyraz przed cezurą oraz ostatni wyraz całego wersu rymują się między sobą.

Wersy tego typu spotyka się też w poezji klasycznej, np. is status haec rerum // nunc est fortuna mearum (Owidiusz), wiadomo jednak, że poeci klasyczni specjalnie unikali takich asonansów uważając je za nieestetyczne. Jako przykład przytoczyć można wers: nec teneras semper // tutum captare puellas, gdzie, gdyby Owidiusz poszukiwał wewnętrznego rymu, mógł go łatwo osiągnąć przez przestawienie dwóch wyrazów (metrum tu na to pozwala): nec semper teneras // tutum captare puellas.

Można jednak z drugiej strony zauważyć, że oryginalny wers może być trójdzielny: nec teneras / semper tutum // captare puellas. Ta interpretacja na pewien niedorymek pomiędzy członem pierwszym a trzecim jednak wskazuje.

Jak napisano powyżej, w średniowieczu nastąpiła zmiana gustów i wersy tego typu zaczęły być wręcz poszukiwane. Przykład: Lucifer ut stellis // sic tu praelata puellis. Ta moda mogła poniekąd powstać pod wpływem klasycznego dystychu elegijnego, w którym zgodność brzmienia ostatniej sylaby drugiego wersu stojącej przed cezurą oraz ostatniej sylaby tegoż wersu jest na ogół mile widziana.

Szczytem mistrzostwa w dziedzinie heksametru leonińskiego wykazał się w XIII wieku Bernard z Cluny ułożywszy 12-wersowy poemat heksametryczny spełniający następujące warunki:

każdy z heksametrów składa się z czystych stóp daktylicznych;

w żadnym z wersów nie ma cezury, jest tylko diereza bukoliczna;

akcent wyrazowy pada zawsze na arsę każdej stopy;

każdy z heksametrów rymuje się z następnym (rymy aabbccdd);

każdy z heksametrów w części przed dierezą ma oddzielny rym wewnętrzny;

Całość wygląda tak:

Hora novissima, tempora pessima sunt, vigilemus,
Ecce minaciter imminet arbiter ille supremus
Imminet, imminet ut mala terminet, aequa coronet,
Recta remuneret, anxia liberet, aethera donet,
Auferat aspera duraque pondera mentis onustae,
Sobria muniat, improba puniat, utraque iuste.

Hic breve vivitur, hic breve plangitur, hic breve fletur;
Non breve vivere, non breve plangere retribuetur;
O retributio! stat brevis actio, vita perennis;
O retributio! caelia mansio stat lue plenis;
Quid datur et quibus? aether egentibus et cruce dignis,
Sidera vermibus, optima sontibus, astra malignis.