Helena znojemska - Polski Serwis Naukowy

Helena znojemska (ur. w latach 40. XII w., zm. 2 kwietnia między 1202 a 1206) – księżniczka morawska, księżna krakowska i sandomierska od około 1165 do 1194 oraz mazowiecka w latach 1186-1194, regentka w księstwach krakowskim, sandomierskim i mazowieckim w imieniu małoletnich synów Leszka Białego i Konrada mazowieckiego w latach 1194-1199/1200, córka Konrada II z dynastii Przemyślidów.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Mazowsze (łac. Mazovia) – kraina historyczna położona w środkowym biegu Wisły oraz dorzeczu jej dopływów w centralnej oraz północno-wschodniej Polsce. Historyczną Stolicą Mazowsza jest Płock, który jest także najstarszym miastem tego regionu – prawa miejskie – 1237.

Helena była córką Konrada II, czeskiego księcia dzielnicowego, panującego w morawskim Znojmie i Marii serbskiej, córki wielkiego żupana serbskiego Urosza I. Imię odziedziczyła zapewne po siostrze matki, żonie władcy węgierskiego Beli II Ślepego. Z kroniki Wincentego Kadłubka jednoznacznie jednak wynika, że bratem księżniczki był Konrad III Otto, od którego była młodsza.

Sandomierz to miasto i gmina miejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie sandomierskim, położona nad rzeką Wisłą (268,5 km od jej źródła i 673,7 km od jej ujścia do Morza Bałtyckiego), na siedmiu wzgórzach (stąd miasto nazywane jest czasem "małym Rzymem"), na granicy Wyżyny Sandomierskiej. Przemysłowa część miasta, zwana Nadbrzeziem leży na prawym brzegu Wisły, w Kotlinie Sandomierskiej, graniczy z Tarnobrzegiem, z którym tworzy konurbację. Nazwa miasta pochodzi od imienia Sędomir, rozpowszechnionego w całej Słowiańszczyźnie (por. czes., rus. i serbsko-chor. Sudomir).

Książęta wielkopolscy - lista obejmuje władców Wielkopolski. Wielkopolska w 1138 roku, na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława III Krzywoustego, przypadła jego synowi Mieszkowi III Staremu. Dzielnicą tą rządzili Piastowie wielkopolscy, a przejściowo także Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny, przedstawiciele śląskiej linii tej dynastii.

W bliżej nieznanym roku, najprawdopodobniej między 1160 a 1165 poślubiła najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, Kazimierza II Sprawiedliwego (stało się to prawdopodobnie już tuż po powrocie Kazimierza z niewoli Fryderyka Barbarossy). Z małżeństwa tego doczekała się sześciorga dzieci: nieznanej z imienia córki, późniejszej małżonki księcia czernihowskiego i kijowskiego, Wsiewołoda Czermnego, zmarłych w młodym wieku synów: Kazimierza, Bolesława i Odona, Adelajdy oraz późniejszych panujących książąt Leszka Białego i Konrada mazowieckiego.

Kazimierz II Sprawiedliwy (ur. 1138, zapewne przed 28 października, zm. 5 maja 1194 w Krakowie) – książę wiślicki w latach 1166-1173, książę sandomierski od 1173, od 1177 książę krakowski (z włączonym do księstwa do 1182 Kaliszem i Gnieznem), od 1186 książę mazowiecki i kujawski (możliwe, że Kujawy otrzymał dopiero syn Kazimierza – Leszek Biały w 1199)[potrzebne źródło]. Syn Bolesława III Krzywoustego z rodu Piastów. Przydomek: "Sprawiedliwy" nie jest mu współczesny, pojawił się dopiero w XVI wieku.

Konrad II Znojemski (zmarł po 1161 r.) – z czeskiej dynastii Przemyślidów, książę na Znojmie 1123-1128 i 1134-1161, książę Moraw 1160. Syn Luitpolda (Lupolda) księcia znojemskiego (zm. 1112) i Idy z Babenbergów, wnuk księcia Czech Konrada I. Jego żoną była Maria Serbska (zm. po 1189), córka księcia serbskiego Urosza I, jej siostrą była Jelena (Helena), żona króla Węgier Beli II.

5 maja 1194, być może w wyniku zawału serca, zmarł mąż Heleny, Kazimierz Sprawiedliwy, pozostawiając dwóch nieletnich synów. Rządy regencyjne w Małopolsce i na Mazowszu objęła Helena razem z biskupem krakowskim Pełką i wojewodą krakowskim Mikołajem.

Rządy Heleny nie należały do spokojnych, gdyż władzy małoletnich książąt zagrażał pozbawiony tronu krakowskiego przez Kazimierza jego starszy brat, Mieszko III Stary. Krwawe zapasy, których kulminacyjnym momentem była bitwa nad Mozgawą pomiędzy stronnictwem Kazimierzowiców i Mieszka trwały do 1198, kiedy to regentka wypracowała porozumienie z księciem wielkopolskim, na mocy którego Mieszko miał odzyskać Kraków, w zamian za co oddawał synom Kazimierza zagarnięte wcześniej Kujawy. Samodzielną władzę nad ojcowizną Leszek Biały objął prawdopodobnie w 1199 lub 1200. O wielkim zmyśle politycznym i inteligencji Heleny świadczą słowa zapisane w kronice Wincentego Kadłubka, który na pewno znał księżną osobiście. Według kronikarza Helena była "kobietą mądrą ponad mądrość kobiecą". Księżna biła własne monety z legendą ALENA DVCTRIX.

Przemyślidzi (czes. Přemyslovci) - czeska dynastia wywodząca się od legendarnego Przemysła, męża Libuszy. Panowała w Czechach od czasów Borzywoja, który ok. roku 871 przyjął chrzest. Główna linia wygasła w 1306 roku wraz ze śmiercią Wacława III. Boczna linia zapoczątkowana przez Mikołaja I (nieślubny syn Przemysła Ottokara II) panowała w księstwach śląskich (opawskim, karniowskim i raciborskim) między 1269 a 1521.

Konrád II Ota, Konrad II Otto (ur. 1135, zm. 9 września 1191 roku w Neapolu ) – książę Czech z dynastii Przemyślidów panujący w latach 1182 i 1189-1191, w latach 1182–1191 był margrabią Moraw (jako Konrad III).

Helena znojemska zmarła pomiędzy 1202 a 1206, najprawdopodobniej 2 kwietnia, doczekawszy się najprawdopodobniej powtórnego objęcia tronu krakowskiego przez syna po śmierci Mieszka III Starego i krótkim epizodzie panowania jego potomka Władysława III Laskonogiego.

Genealogia

Fulko (data urodzenia nie jest znana, zm. w Krakowie 11 września 1207) bardziej znany jako Pełka, biskup krakowski od 1185, przed nominacją dziekan kapituły krakowskiej.

Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.

Przypisy

Daty życia za: K. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, Poznań 2004, s. 266-268
Tak najnowsza historiografia. Zob. K. Jasiński, op.cit., s. 266; Do lat 70. XX wieku dominował pogląd oparty na błędzie Jana Długosza, który wydedukował jej pochodzenie na podstawie rusko brzmiącego imienia, że była ona córką księcia halickiego Rościsława.
K. Jasiński, op.cit., s. 266-267
Istnieje jednak również bardzo mało prawdopodobna możliwość, której jednak nie można całkowicie wykluczyć, że Helena była drugą żoną Kazimierza Sprawiedliwego. Brak jednak na ten temat wzmianek w źródłach, stąd pozostaje ta hipoteza jedynie konstrukcją logiczną, co tym bardziej zmniejsza jej wiarygodność. Zob. K. Jasiński, op.cit., s. 267.
R. Róg, Polscy królobójcy, Warszawa 1994, s. 27.
Według Jana Długosza Helena żyła jeszcze 24 grudnia 1211. Jednak przekaz ten został zakwestionowany już przez O. Balzera. Zob. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 2005, s. 327.

Wsiewołod IV Czermny (zm. 1212 lub 1215) – książę czernihowski w latach 1204–1211 i wielki książę kijowski (z przerwami) w latach 1194–1214 z dynastii Rurykowiczów. Najstarszy syn Światosława III. W okresie od 15 listopada do 24 grudnia 1179 poślubił nieznaną z imienia córkę Kazimierza II Sprawiedliwego. Z małżeństwa tego pochodził na pewno syn Michał oraz dwie córki.

Kujawy – kraina historyczna i region etnograficzny w środkowej Polsce, na Pojezierzu Wielkopolskim, w dorzeczu środkowej Wisły i górnej Noteci. Główną grupą etnograficzną regionu są Kujawiacy.