Helios - mitologia - Polski Serwis Naukowy

Popiersie Heliosa (Sola),
marmurowy relief na sarkofagu z
III w. n.e., termy Dioklecjana w Rzymie.

Stanisław Wyspiański: Jutrzenka, Fosforos, Hesperos, Helios,
rysunek ołówkiem do Iliady,
Muzeum Narodowe w Warszawie.

Eos, Nyks, Helios, Herakles,
malowidło na attyckim lekycie czarnofigurowym, 500 r. p.n.e., Metropolitan Museum of Art
w Nowym Jorku.

Helios (także Słońce, Helius, gr. Ἥλιος Hḗlios ‘Słońce’, łac. Sol, Helius ‘Słońce’) – w mitologii greckiej tytan, bóg i uosobienie Słońca.

Kolos Rodyjski – jeden z siedmiu cudów świata. Olbrzymich rozmiarów posąg Heliosa wybudowany na wyspie Rodos przez Charesa z Lindos w 292-280 roku p.n.e. Monument wykonano z brązu i ustawiono u wejścia do portu dla upamiętnienia zwycięstwa Seleukosa I Nikatora nad Demetriuszem Poliorketesem (304 p.n.e.). Posąg miał ok. 32-36 m wysokości i ważył ok.70 ton. Widoczny był już z okolicznych wysp.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Należał do drugiego pokolenia tytanów. Był bóstwem związanym z kultem Słońca. Według wierzeń starożytnych Greków przemierzał dzienne niebo na złotym rydwanie, zaprzężonym w cztery białe konie – Ajtona, Eoosa, Flegona i Pyroeisa. Swą wędrówkę rozpoczynał (wynurzał się z fal Okeanosa) na Wschodzie i kończył (zanurzał się w falach Okeanosa) po drugiej stronie widnokręgu, na Zachodzie, gdzie kąpał swoje konie w Okeanosie. Drogę powrotną (wiodła pod Okeanosem) pokonywał na wielkiej czaszy. Jego nadejście zwiastowała Eos.

Eos (także Świt, Jutrzenka, gr. Ἠώς Ēṓs, łac. Aurora, ’jutrzenka’) – mit. gr. tytanida, bogini i uosobienie zorzy porannej, brzasku i świtu.

Malarstwo wazowe – wykonywane na naczyniach ceramicznych malunki, szczególnie obecne w kulturze helleńskiej. Stanowią one źródło wiedzy o rozwoju cywilizacyjnym i historii miejsca, z którego pochodzą. Pozwalają badaczom określić technikę, czas i miejsce wyrobu naczynia, a także kierunek artystyczny, w jakim rozwijał się dany styl. Dostarczają informacji o zwyczajach panujących na terenie, z którego pochodzą; mitologii, wojnach i uzbrojeniu, sposobach walki i polowań.

Stanowił źródło życia i światła. Regulował bieg dni, miesięcy, lat i stuleci. Wzywano go na świadka podczas przysięgi, ponieważ przed jego obliczem nic się nie ukryło.

Uchodził za syna tytana Hyperiona i tytanidy Tei oraz za brata Selene i Eos, przypuszczalnie także Tytana. Jego rzymskim odpowiednikiem był Sol.

Był mężem Okeanidy Perseidy (Perseis). Spłodził z nią dwóch synów, Ajetesa i Persesa, oraz trzy córki, Kirke, Pazyfae i Kalipso. Miał liczne potomstwo ze swoimi kochankami: z Okeanidą Klimene – syna Faetona i córki Heliady (Merope, Helias, Fojbe, Ajterie, Dioksippe), z nimfą Rode (Rodos; według jednej z wersji uchodziła ona za pierwszą lub drugą żonę Heliosa) – synów Heliadów, z nimfą Neajrą – Faetusę i Lampetię, z Leukotoe (Leukotea; została przemieniona w tymianek) – syna Tersanora. Kochanką Heliosa była również Klitia (Klytia; została przemieniona w słonecznik) – odtrącił ją dla Leukotoe.

Vojtech Zamarovský, czes. Vojtěch Zamarovský, (ur. 5 października 1919 w Trenczynie lub Zamarovcach[1][2] w Czechosłowacji, ob. Słowacji, zm. 26 lipca 2006 w Pradze w Czechach) – słowacki prozaik, autor słowackiej i czeskiej literatury faktu, publicysta, badacz historii starożytnej, m.in.: Grecji, Rzymu, Egiptu, Mezopotamii, Sumeru, propagator kultury i ideologii hellenizmu, tłumacz, doktor prawa, podróżnik, agent wywiadu [3][4][5][6][7][8].

Muzeum Narodowe w Warszawie (MNW) – muzeum sztuki w Warszawie, założone w 1862 [2] jako Muzeum Sztuk Pięknych w Warszawie, narodowa instytucja kultury; jedno z największych muzeów w Polsce i największe w Warszawie.

Powszechnie uważano Apollina za boga Słońca (lub światła słonecznego), stąd kult Heliosa należał do rzadkości. Boską cześć oddawano Heliosowi na Peloponezie, a szczególnie na wyspie Rodos (wydobył ją z głębin morza, gdyż Zeus, Posejdon i Hades podzielili władzę nad światem między siebie), której nazwa pochodzi od imienia jego ukochanej nimfy. Około 290 roku p.n.e. na wyspie został wzniesiony olbrzymi posąg Heliosa, tzw. Kolos Rodyjski.

Kalipso (gr. Καλυψώ Kalypsṓ, łac. Calypso) – w mitologii greckiej nimfa żyjąca na Ogygii (gr. Ὠγυγία), wyspie identyfikowanej z różnymi rzeczywistymi wyspami na Morzu Śródziemnym i Oceanie Atlantyckim. Uchodziła za córkę tytana Atlasa lub Heliosa. To przez wspieranie ich podczas tytanomachii została uwięziona na Ogygii.

Herakles (gr. Ἡρακλῆς Heraklēs, Ἡρακλές Heraklés, łac. Heracles, Hercules) – jeden z herosów w mitologii greckiej, syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny. W mitologii rzymskiej utożsamiany z Herkulesem. Znany był z wielkiej siły, męstwa, zapaśnictwa i umiejętności wojennych, zwłaszcza celnego strzelania z łuku. Lubiany przez Zeusa i Atenę, był prześladowany przez zazdrosną Herę.

Helios jest postacią, która w mitach pojawia się sporadycznie. Najbardziej znany mit opowiada o przejażdżce Faetona (syna Heliosa) rydwanem Heliosa po niebie i jej tragicznym końcu. W czasie tytanomachii Helios walczył po stronie Zeusa i jego braci.

W sztuce przedstawiany jest zwykle jako piękny mężczyzna z promienistą aureolą wokół głowy lub promienistą koroną na głowie.

Wyobrażenie o bogu przejawia się w greckim malarstwie wazowym, w malarstwie olejnym i rzeźbie, w poezji.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Kirke, Circe, Cyrce (gr. Κίρκη Kirkē, łac. Circe) w mitologii greckiej córka Heliosa i jednej z nimf - Perseis (lub według innych źródeł Hekate), siostra Ajetesa i Pazyfae. Wróżbitka, jedna z bohaterek Odysei. Prawdopodobnie mieszkała na wyspie Ajai. To właśnie ona gościła przez rok powracającego spod Troi Odyseusza. Zmieniła towarzyszy Odyseusza w świnie, a jego jako jedynego odpornego na jej czary przetrzymywała na swojej wyspie. Urodziła mu syna Telegonosa. Jej zasługą było m.in. oczyszczenie Jazona i Medei z winy za zabicie jej brata, Apsyrtosa. Odmówiła im gościny.

Imieniem boga zostały nazwane sondy kosmiczne, Helios 1 i Helios 2, przeznaczone do badania przestrzeni pomiędzy Słońcem a Ziemią. Od Heliosa pochodzą nazwy (pojęcia dotyczące Słońca) takie jak: heliofizyka, heliosfera, heliocentryzm, heliograf oraz łacińska nazwa rodzaju roślin z rodziny astrowatych – Helianthus (słonecznik).

Ajetes, w mitologii greckiej syn Heliosa, król Kolchidy. Na swym dworze przyjął Fryksosa, który uciekł z domu na baranku o złotym runie. W dowód gościnności chłopiec przekazał Ajetesowi złote runo, cel wyprawy Argonautów. Ten zawiesił je na dębie w świętym gaju Aresa. Ojciec m.in. Medei i Absyrtosa.

Helios 1 (lub Helios A), był pierwszą amerykańsko – zachodnioniemiecką misją, badającą przestrzeń pomiędzy Słońcem a Ziemią, i wpływ Słońca na tę przestrzeń. Misję, po stronie niemieckiej, realizowało Bundesministerium fuer Wissenschaftliche Forschung, a po stronie USA, Office of Space Science Applications NASA.

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Helios (mitologia)

Zobacz hasło Helios w Wikisłowniku

Zobacz w Wikiźródłach:
Helios
Iliada (przekład F. K. Dmochowskiego)
Iliada (przekład P. Popiela)

bóstwa solarne

bóstwa uraniczne

drzewo genealogiczne bóstw greckich

kult solarny (heliolatria)

kult uraniczny

Przypisy

Carlos Parada: Titans (Second generation, descending from the first) (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-05-02].
↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 126. ISBN 83-04-04673-3.
Carlos Parada: Bestiary (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-05-06].
Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 47. ISBN 83-7391-077-8.
↑ Bóstwa ciał niebieskich i wiatrów. W: Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, 1979, s. 166–168. ISBN 83-221-0111-2.
Homer: Iliada. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1968, s. 143. ISBN L-16-1023. Cytat: „Tymczasem ziemię czarnym kirem noc powlekła, A słońce świetną głowę skryło w oceanie [...]”.
Homer: Iliada, op.cit., s. 31. ISBN L-16-1023. Cytat: „Już Olimpowi niesie Jutrzenka zaranie, Wejście słońca zwiastując nieśmiertelnym w niebie [...]”.
Zygmunt Kubiak, op.cit., s. 49. ISBN 83-7311-077-8.
Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 71. ISBN 83-210-0677-9.
Homer: Iliada, op.cit., s. 60. ISBN L-16-1023. Cytat: „Wielki i straszny boże! Słońce! świata oko, Przed którego obliczem nic nie jest tajemne!”
↑ Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 169–170. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
Aaron J. Atsma: Titan (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-12-06].
↑ Zygmunt Kubiak, op.cit., s. 44. ISBN 83-7311-077-8.
Vojtech Zamarovský, op.cit., ss. 417–418 . ISBN 80-8046-098-1.
Pierre Grimal, op.cit., s. 97, 125–126, 210. ISBN 83-04-04673-3.
Aaron J. Atsma: Klymene (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-06].
Aaron J. Atsma: Heliades (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-06].
Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 239–240, 260. ISBN 80-8046-098-1.
Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 55. ISBN 80-8046-098-1. Cytat: „[...] stał się bogiem światła i Słońca (jego siostra Artemida boginią łowów, przyrody i Księżyca) [...]”.
Jan Parandowski, op.cit., s. 71. ISBN 83-210-0677-9. Cytat: „Grecy podzielili królestwo słoneczne między dwóch bogów: Apollo, pan życia i śmierci, wyobrażał dobrą i wielką potęgę słońca; Helios zaś był woźnicą [...]”.
Aaron J. Atsma: Rode (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-06].
↑ Zygmunt Kubiak, op.cit., s. 45. ISBN 83-7311-077-8.
Heliofizyka. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-08]. Cytat: „heliofizyka «dział astronomii zajmujący się badaniem Słońca»”
Heliosfera. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-08]. Cytat: „heliosfera «przestrzeń otaczająca Słońce, której granicę wyznacza zasięg wiatru słonecznego»”
Heliocentryzm. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-08]. Cytat: „heliocentryzm «teoria budowy Układu Słonecznego głosząca, że Słońce jest centralnym ciałem tego układu, a Ziemia jest jedną z planet, które krążą wokół Słońca»”
Heliograf. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-08]. Cytat: „heliograf 1. «przyrząd do automatycznej rejestracji czasu trwania nasłonecznienia w danej miejscowości»”
Helianthus (ang.). W: Compleat Botanika [on-line]. [dostęp 2010-05-08].

Bibliografia

Aaron J. Atsma: Helios (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-06].
Helius (ang.). W: Greek myth index [on-line]. 2007. [dostęp 2010-08-05].
Hezjod: Teogonia. Sandomierz: Armoryka, 2010. ISBN 83-62173-44-0.
Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 406–407. ISBN 83-7399-022-4.
Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: ἥλιος (ang.). W: Perseus Digital Library [on-line]. [dostęp 2011-08-01].
Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 307. ISBN 83-01-03529-3.
Carlos Parada: Helius (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-08-05].
Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 274: Helios (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-12-06].
William Smith: Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 1867, T. 2, s. 375: Helios (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-08-05].