Helmut James von Moltke - Polski Serwis Naukowy

Helmut James von Moltke przed hitlerowskim trybunałem

Znaczek pocztowy z roku 1964

Helmut James Graf von Moltke (11 marca 1907, Krzyżowa – 23 stycznia 1945, Berlin) – niemiecki prawnik wojskowy, założyciel organizacji "Krąg z Krzyżowej".

Pochodził z arystokratycznego rodu hrabiów von Moltke. Feldmarszałek Helmut Karl Bernhard von Moltke był jego stryjecznym dziadkiem. Jednak dzięki matce wychowany został w duchu pacyfizmu, sprzeciwiał się nazizmowi. Jego matka Dorothy Rose Innes była córką sędziego Sądu Najwyższego Unii Południowej Afryki.

Wilhelm (Franz) Canaris (ur. 1 stycznia 1887 w Aplerbeck, zm. 9 kwietnia 1945 we Flossenbürgu) – admirał niemiecki, szef wywiadu wojskowego Abwehry od 1935 do 1944 roku, jedna z najbardziej enigmatycznych postaci II wojny światowej, wysoki dygnitarz III Rzeszy, a zarazem przeciwnik polityki Adolfa Hitlera.

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (. Podczas procesów norymberskich partia została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

Moltke studiował 1927-1929 prawo i politologię we Wrocławiu, Wiedniu i Berlinie. 1928 uczestniczył w organizowaniu „Wspólnot Roboczych Löwenberg” w których studenci kontaktowali się z bezrobotnymi i bezrolnymi chłopami, by pouczyć ich o prawach i obowiązkach obywatelskich. W Krzyżowej Moltke oddał bezpłatnie część gruntów na tworzenie nowych gospodarstw, co przysporzyło mu niechęci sąsiednich posiadaczy ziemskich.

Helmuth Karl Bernhard von Moltke baron (od 1843), hrabia (od 1870) (ur. 26 października 1800 w Parchim, Meklemburgia, zm. 24 kwietnia 1891 w Berlinie) – pruski generał i feldmarszałek, reformator armii pruskiej, a potem niemieckiej.

Krąg z Krzyżowej niem. Kreisauer Kreis – grupa niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej działająca w Krzyżowej w czasie II wojny światowej. Skupiała opozycjonistów z różnych grup społecznych, wyznaniowych i orientacji politycznych. Opozycjoniści z Kręgu z Krzyżowej zasłużyli się jako obrońcy demokracji i praw człowieka, oraz dali przykład porozumiewania się i owocnej współpracy mimo różnic światopoglądowych i religijnych. Nazwa została nadana przez Gestapo, nie była używana przez jej członków.

W czasie swej praktyki, będąc wojskowym doradcą prawnym, pomagał jeńcom wojennym i ofiarom nazizmu. Jako adwokat wyspecjalizowany w prawie międzynarodowym pomagał zmuszonym do emigracji Żydom. W roku 1934 zdał egzamin asesorski, ale zrezygnował z ubiegania się o stanowisko sędziowskie, co wiązałoby się z przynależnością do NSDAP. Odrzucił także możliwość emigracji do Wielkiej Brytanii, mimo uzyskania uprawnień adwokackich w Londynie i Oksfordzie.

Zamach 20 lipca – nieudany zamach stanu, mający na celu m.in. zabicie Adolfa Hitlera, przeprowadzony 20 lipca 1944 przez oficerów Wehrmachtu pod przywództwem pułkownika Clausa von Stauffenberga.

Graf, Margrabia (łac. comes/comites, fr. comte, marquis, włos. conte, marchese). - tytuł szlachecki w dawnych Niemczech i wielu krajach pozostających kiedyś pod panowaniem cesarstwa - Holandii, Belgii, Luksemburgu, Austrii, Danii.

Po wybuchu II wojny światowej został zatrudniony w kontrwywiadzie kierowanym przez admirała Wilhelma Canarisa. Miał się tam zajmować analizą prasy zagranicznej. Liczne podróże służbowe po Europie wykorzystywał do prób kontaktu z zachodnimi aliantami. Próby te nie powiodły się z powodu braku zaufania do antynazistowskiej opozycji z ich strony.

Gestapo (niem. Geheime Staatspolizei, Tajna Policja Państwowa) – tajna policja utworzona w nazistowskich Niemczech 26 kwietnia 1933, która w sposób bezwzględny zwalczała wszelkie przejawy oporu, rozwiązana wraz z upadkiem III Rzeszy w 1945 roku.

Krzyżowa (niem. Kreisau) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie świdnickim, w gminie Świdnica, na pd. skraju Równiny Świdnickiej nad rzeką Piławą.

Założyciel "Kręgu z Krzyżowej", jednej z najważniejszych grup opozycyjnych w nazistowskich Niemczech. Podczas tajnych spotkań w Berlinie i w majątku rodziny von Moltke w Krzyżowej, grupa spiskowców wypracowywała plany porządku powojennego, po upadku dyktatury hitlerowskiej. Zakładano m.in. ukaranie winnych zbrodni wojennych oraz stworzenie europejskiej federacji państw, przy udziale Polski, USA i Rosji. Sam Moltke był przeciwny zamachowi na Hitlera, by nie rozpoczynać nowego rozdziału w historii od morderstwa. Inni członkowie grupy, w tym Peter Yorck von Wartenburg uczestniczyli jednak w przygotowaniach do zamachu z 20 lipca 1944 r.

Wrocław (, niem. Breslau ?/i, dialekt śląski Brassel, czes. Vratislav lub Vroclav, węg. Boroszló) – historyczna stolica Śląska, miasto na prawach powiatu (wrocławski powiat grodzki), stolica województwa dolnośląskiego, oraz siedziba władz wrocławskiego powiatu ziemskiego grupującego 9 okolicznych gmin.

W styczniu 1944 został zaaresztowany przez Gestapo i stanął wraz z innymi członkami Kręgu z Krzyżowej przed tzw. trybunałem ludowym pod przewodnictwem sędziego Rolanda Freislera. Został 11 stycznia 1945 skazany na śmierć i 23 stycznia powieszony w więzieniu Plötzensee. Ponieważ brakowało dowodów na jego udział w spisku Kręgu z Krzyżowej, skazano go za sam zamiar stworzenia po upadku Hitlera nowych demokratycznych Niemiec.

Źródło

Günter Brakelmann, Helmuth James von Moltke 1907-1945, tłum. Roman Dziergwa, posłowie do wydania polskiego Krzysztof Ruchniewicz, Poznań 2009

Maryna i Michał Czaplińscy: Krzyż Helmuta von Moltke, Gazeta Wyborcza 29-30 sierpnia 2009, str. 29

Helmuth James von Moltke, Ostatnie listy z więzienia Tegel w 1945 roku, przekł. Magdalena Ruta, Wydawn. WAM, Kraków 1993, ISBN 83-7097-020-6

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Helmut James von Moltke