Henryk Arctowski - Polski Serwis Naukowy

Grób H. Arctowskiego na Wojskowych Powązkach

Henryk Arctowski (ur. 15 lipca 1871 w Warszawie jako Henryk Arzt, zm. 21 lutego 1958 w Waszyngtonie) – polski geograf, geofizyk, geolog, podróżnik, związany z badaniami krajów polarnych.

Życiorys

Był synem Karola Arzta (spolszczył nazwisko w latach 90.). Ukończył gimnazjum dla chłopców w Inowrocławiu. Studiował nauki chemiczne, geologiczne i meteorologiczne w Liège w Belgii, na Sorbonie we Francji w Anglii i w Szwajcarii.

W 1895 Arctowski poznał belgijskiego podróżnika, Adriena de Gerlache de Gomery'ego, przygotowującego wyprawę antarktyczną na statku Belgica i został wicedyrektorem wyprawy ds. naukowych. Trwała ona w latach 1897-1899, wśród uczestników byli m.in. Roald Amundsen, Frederick Cook i Antoni Bolesław Dobrowolski. Podróżnicy po raz pierwszy zimowali wówczas w Antarktyce, na statku uwięzionym w lodach. Podczas dryfowania statku uzyskano cenne obserwacje morskich lodów oraz gór lodowych. Ponadto zebrano całoroczne obserwacje meteorologiczne. Wyprawę opisał de Gerlache w swojej książce "Piętnaście miesięcy na oceanie antarktycznym", polskie wydanie w tłumaczeniu Zofii Nałkowskiej (wyd. 1903).

Roald Engelbregt Gravning Amundsen (ur. 16 lipca 1872 w Borge, ob. Fredrikstad w okręgu Østfold w Norwegii, zaginął 18 czerwca 1928 w Arktyce) – norweski badacz polarny, pierwszy zdobywca bieguna południowego.

Marynarka Wojenna Rzeczypospolitej Polskiej – jeden z czterech rodzajów polskich Sił Zbrojnych, obok Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych i Wojsk Specjalnych. Odpowiada za obronę wybrzeża i wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym stanowi związek operacyjny – flotę. Od 25 czerwca 2010 roku funkcję dowódcy pełni adm. fl. Tomasz Mathea.

W latach 1903-1909 kierował stacją meteorologiczną Observatoire Royal de Belgique w Uccle w Belgii. Opracował wówczas obserwacje zebrane podczas wyprawy na "Belgice". Ogłosił je w publikacjach "Résultats de voyage de Belgica" (1903-1913). Jeśli chodzi o badania geologiczne, to Arctowski rozwijał własną hipotezę, nazwaną "Antarktandy", o podobieństwie budowy geologicznej Południowych Andów (zwłaszcza Ziemi Ognistej) i Półwyspu Grahama na Antarktydzie.

Półwysep Arctowskiego (ang. Arctowski Peninsula) – niewielki skalisty półwysep znajdujący się w Antarktydzie Zachodniej, w północno-zachodniej części Półwyspu Antarktycznego, pomiędzy Zatoką Andvord a Zatoką Wilhelminy. Rozciąga się na długości ok. 30 km w kierunku południkowym. Został odkryty w 1898 roku podczas Belgijskiej Wyprawy Antarktycznej , zorganizowanej przez Adriena de Gerlache. Kierownikiem naukowym tej wyprawy był polski geograf Henryk Arctowski, którego imieniem został nazwany półwysep.

Adrien Victor Joseph de Gerlache de Gomery (ur. 2 sierpnia 1866 w Hasselt, Belgia - zm. 4 grudnia 1934 w Brukseli) - oficer belgijskiej marynarki wojennej, badacz polarny.

W 1910 brał udział we francuskiej wyprawie na Spitsbergen i Lofoty na statku "Ile-de-France", następnie przez kolejne osiem lat był kierownikiem działu przyrodniczego Nowojorskiej Biblioteki Publicznej. W 1918 opracował, liczący ponad 2500 stron, "Raport o Polsce" na konferencję pokojową w Wersalu.

Waszyngton, D.C., formalnie Dystrykt Kolumbii (ang. Washington, D.C. /ˈwɒʃɪŋtən ˌdiːˈsiː/, District of Columbia), potocznie nazywany Waszyngtonem, Dystryktem lub po prostu D.C. – założona 16 lipca 1790 stolica Stanów Zjednoczonych.

Belgia, Królestwo Belgii (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) – państwo federacyjne w zachodniej Europie w południowych Niderlandach. Belgia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO.

W 1920 Arctowski powrócił do kraju, gdzie premier Ignacy Paderewski zaproponował mu stanowisko Ministra Edukacji. Przeważyła jednak chęć pracy naukowej i Arctowski został profesorem w Katedrze Geofizyki i Meteorologii na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, na którym w 1912 otrzymał tytuł doktora honoris causa. Na stanowisku pracował w latach 1921–1939. W tym czasie opublikował wraz ze swym zespołem ponad 130 prac naukowych. W 1935 został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności.

Góra Arctowskiego (ang. Arctowski Peak) - góra na wschodnim wybrzeżu Ziemi Palmera w południowej części Półwyspu Antarktycznego w Antarktydzie Zachodniej. Jej wysokość wynosi 1410 m n.p.m.

Ziemia Grahama (ang. Graham Land) - północna część Półwyspu Antarktycznego, położona na północ od linii łączącej przylądki Cape Jeremy i Cape Agassiz.

Podczas wybuchu II wojny światowej w 1939 Arctowski był w Stanach Zjednoczonych, w Waszyngtonie, na Kongresie Międzynarodowej Unii Geodezyjno-Geofizycznej, jako Prezydent Międzynarodowej Komisji Zmian Klimatycznych. Ponieważ powrót do Polski był niemożliwy, zaakceptował propozycję pracy w Smithsonian Institution w Waszyngtonie. Z tą instytucją był związany w latach 1939–1950. Zrezygnował z pracy w 1950 ze względu na zły stan zdrowia, kontynuując jednak swoje badania. Zmarł w Waszyngtonie w 1958. Pochowany na Wojskowych Powązkach.

I Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu – inowrocławska szkoła średnia (najstarsza na Kujawach Zachodnich) o ponad 150-letniej tradycji. Należy do Stowarzyszenia Najstarszych Szkół w Polsce, Towarzystwa Szkół Twórczych oraz Szkół Stowarzyszonych w UNESCO. Według rankingu szkół średnich "Rzeczypospolitej" i "Perspektyw" w 2005 plasowała się na 54. miejscu w Polsce pod względem liczby laureatów i finalistów olimpiad i konkursów przedmiotowych w przeliczeniu na liczbę uczniów, w 2006 na miejscu 39., w 2007 - na 141., w 2008 - na 41., w 2009 - na 17. W roku szkolnym 2007/2008 "Kasper" okazał się najlepszą szkołą średnią w województwie kujawsko-pomorskim: uczniowie zdobyli 26 tytułów laureatów i finalistów ogólnopolskich olimpiad przedmiotowych; w roku szkolnym 2008/2009 - na miejscu drugim w województwie: 21 tytułów laureatów i finalistów. W roku szkolnym 2009/2010 liceum zajęło II miejsce w rankingu szkół średnich województwa kujawsko-pomorskiego, uczniowie szkoły uzyskali 3 tytuły laureatów i 20 tytułów finalisty ogólnopolskich olimpiad przedmiotowych.

Instytut Smithsona (ang. Smithsonian Institution) – największy na świecie kompleks muzeów i ośrodków edukacyjno-badawczych, mieszczący się głównie w Waszyngtonie; powstał w roku 1846 jako fundacja na podstawie testamentu brytyjskiego chemika i mineraloga Jamesa Smithsona; finansuje i organizuje badania naukowe, wydawanie książek i czasopism, prowadzi wymianę publikacji z zagranicznymi ośrodkami naukowymi. Na cześć instytutu jedną z planetoid nazwano 3773 Smithsonian.

Upamiętnienie

Jego imieniem nazwano stację naukową w Antarktyce, na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych (Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego).

Góra Arctowskiego to szczyt wulkaniczny na Antarktydzie Zachodniej o wysokości 1408 m n.p.m., Półwysep Arctowskiego na zachodnim brzegu Półwyspu Antarktycznego (Wybrzeże Danco).

Na Spitsbergenie nadano nazwę Arctowskiego górze (Arctowskifjellet) i lodowcowi (Arctowskibreen).

W 1969 Amerykańska Akademia Nauk ustanowiła Medal Arctowskiego za badania fizyki Słońca i wzajemnych wpływów Słońca i Ziemi.

Jego imieniem nazwano Szkołę Podstawową nr 28 w Toruniu.

ORP Arctowski - okręt hydrograficzny Marynarki Wojennej RP.

Źródła

Prominent Poles – Henryk Arctowski

Zbiory Biblioteki Morskiej Polskiej Fundacji Morskiej