Symboliczny grób Wiktora Altera i Henryka Ehrlicha na cmentarzu żydowskim w Warszawie

Henryk Ehrlich (jid. הענריק ערליך; ur. 1882 w Lublinie, zm. 15 maja 1942) – redaktor wydawanego w języku jidysz dziennika Fołks-Cajtung, adwokat, członek rady miejskiej Warszawy i członek żydowskiej partii socjalistycznej Bund. Członek egzekutywy II Międzynarodówki.

Urodził się jako syn młynarza. Przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. W tym samym okresie związał się z Bundem, do którego wstąpił w 1903. Był aresztowany za udział w demonstracjach. Zwolniony przeniósł się do Berlina by kontynuować studia. W 1905 powziąwszy wieść o wybuchu rewolucji powrócił do Warszawy. Współpracował z Bronisławem Grosserem przy wydawaniu podziemnej gazety Nasze Hasło. Po upadku rewolucji przeniósł się do Petersburga, gdzie w 1908 ukończył studia prawnicze. Po otrzymaniu dyplomu wrócił do Warszawy. W 1912 ponownie wyjechał do Rosji aby z ramienia Bundu współpracować z mienszewikami. Został aresztowany, lecz wkrótce go zwolniono przez wzgląd na gruźlicę. Praktykował u znanego adwokata Maksymiliana Winawera, członka partii Konserwatywno-Demokratycznej. Od 1913 Ehrilch należał do Komitetu Centralnego Bundu. Z jego inicjatywy po rewolucji lutowej 1917 Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich podjęła uchwałę o prawie narodów do samostanowienia. Podczas rewolucji październikowej opowiadał się za mienszewikami. W lecie 1918 wyjechał z rodziną do Polski.

W odrodzonej Polsce stanął na czele Bundu. Sprzeciwiał się wstąpieniu do Kominternu. Należał do Rady Miejskiej w Warszawie oraz działał w Gminie Żydowskiej. Jako adwokat działał w Zrzeszeniu Prawników Socjalistów.

Po wybuchu II wojny światowej Ehrlich jako przywódca Bundu doprowadził do wydania przez jego Komitet Centralny odezwy wzywającej Żydów do udziału w odpieraniu niemieckiego najazdu. Przedostał się do strefy sowieckiej, gdzie został aresztowany w Brześciu już 4 października 1939 roku. 2 sierpnia 1940 roku został skazany na śmierć przez "trójkę" NKWD w Saratowie; 27 sierpnia wyrok został zamieniony na 10 lat łagru. We wrześniu 1941 roku na mocy układu Sikorski-Majski Ehrlich został zwolniony. Zaproponowano mu uczestnictwo w tworzonym w ZSRR Żydowskim Komitecie Antyfaszystowskim (powstałym ostatecznie w lutym 1942) , na którego czele Józef Stalin postawił Salomona Michoelsa) i który miał prowadzić – i prowadził – prosowiecką propagandę w krajach zachodnich (przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych).

Tymczasem Ehrlich miał odlecieć do Londynu razem z generałem Sikorskim (którego wizyta w Moskwie była wyznaczona na grudzień), by wejść w skład władz RP na emigracji. Jednak 4 grudnia 1941 Ehrlich i Wiktor Alter zostali ponownie aresztowani przez NKWD w Kujbyszewie, gdzie przebywali w ambasadzie RP, właściwie bez wyjaśnienia. Według krążących poufnie informacji zostali oni oskarżeni o bliżej nie wyjaśnione szpiegostwo na rzecz wrogów ZSRR. Aresztowanie Ehrlicha i Altera nastąpiło bezpośrednio po Nocie ZSRR do Rządu RP z dnia 1 grudnia 1941 roku, uznającej Białorusinów i Żydów za obywateli radzieckich i zabraniającej im wstępowania do armii polskiej.

Uwięzienie wybitnych działaczy II Międzynarodówki wywołało burzę w kręgach socjalistycznych na Zachodzie i oficjalne interpelacje do władz sowieckich. Te przez cały 1942 rok zachowywały milczenie, by w lutym 1943, po zwycięstwie pod Stalingradem, ogłosić, że Ehrlich i Alter zostali oni rozstrzelani, jako "szpiedzy Hitlera."

W rzeczywistości po kolejnym aresztowaniu Henryk Ehrlich stał się więźniem nr 42 i już 23 grudnia 1941 roku został skazany na śmierć za "zdradę". Według jednych relacji wyroku nie wykonano, gdyż Henryk Ehrlich popełnił samobójstwo wieszając się na kracie okna w celi 15 maja 1942, według innych został on podobnie jak Wiktor Alter rozstrzelany od razu po procesie, w grudniu 1941 roku.

Wydaje się, że władze radzieckie nie przewidziały fali protestów na świecie po aresztowaniu obu socjalistów za współpracę z Rządem Polski, a więc kraju którego byli obaj obywatelami. Stąd wersja o ich dużo późniejszej śmierci, informacje o samobójstwie Ehrlicha, oraz późniejsze wyjaśnienie o szpiegostwie na rzecz Hitlera. Jeszcze latem 1943 roku pojawiły się w Polsce pośród prześladowanych Żydów listy od Henryka Wiktorskiego, rzekomo pisane poza gettem do Żydów – socjalistów w getcie w Warszawie, przez ich przywódców – Henryka Ehrlicha i Wiktora Altera.

Był żonaty z Zofią Dubnow, córką Szymona Dubnowa. Miał dwóch synów – Aleksandra (ur. 1912) i Wiktora (ur. 1914).

Jego symboliczny grób znajduje się na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie, odsłonięty 17 kwietnia 1988.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne