Śmierć Prawego

Będąc tak blisko celu swojego życia Henryk IV Prawy umarł nagle (prawdopodobnie otruty) w 1290 r. Jednym z podstawowych źródeł dotyczących śmierci Henryka IV jest rymowana kronika Ottokara z Horneck (Styria), zawierająca bardzo istotne szczegóły, przez jednych historyków postrzegana jako bardzo wiarygodna, przez innych uważana zaś za pozbawioną wartości.

Data śmierci

Data roczna śmierci Prawego jest powszechnie przyjmowana. Potwierdzenie dla niej można znaleźć w licznych źródłach. O wiele więcej problemów jest z ustaleniem daty dziennej śmierci Henryka.

Najczęściej można się spotkać z wigilią św. Jana Chrzciciela, tj. 23 czerwca. Istnieją też jednak inne propozycje: 24 czerwca, 22 lipca, a nawet kwiecień. Data 23 czerwca poparta jest zdecydowanie największą ilością źródeł.

Otrucie

O truciźnie, jako przyczynie śmierci księcia wrocławskiego, informuje kilka niezależnych od siebie źródeł: są to polskie nagrobki książąt śląskich (za nimi zaś "Kronika książąt polskich", Jan Długosz, i późniejsi kronikarze), oraz zagranicznego pochodzenia czeska Kronika Pulkawy i styryjska Kronika Ottokara, wobec czego wersja o otruciu zasługuje w pełni na zaufanie.

Najdokładniejsze szczegóły przedstawia Ottokar styryjski, według którego Henryk IV Prawy miał wysłać do Rzymu swojego legistę, aby ten mu załatwił zezwolenie na użycie berła i noszenie korony, oraz posługiwanie się tytułem królewskim. Negocjacje układały się pomyślnie, ale wiadomo było z góry, że w stolicy św. Piotra bez funduszy (i to wysokich) nic nie uda się załatwić. Wysłannik był jednak na to przygotowany, gdyż wiózł ze sobą ogromną sumę 12 tysięcy grzywien, połakomił się jednak na część funduszy i około 400 grzywien ukradł, a papieżowi usiłował podsunąć fałszywe. Sprawa się w końcu wydała i papież zaczął słać do Henryka listy z wyrazami oburzenia. Malwersant wprawdzie zdołał uciec przed papieską i książęcą sprawiedliwością do Wenecji, ale wiadomo było, że Henryk IV wszelkimi sposobami będzie chciał go ukarać. Nieuchronnej książęcej zemście zapobiec miał pomysł pozbycia się władcy: nieuczciwy legista miał brata medyka służącego na dworze wrocławskim, który miał zatruwać powoli swojego pana. Wprawdzie inny lekarz książęcy, noszący imię Guncelin, rozpoznał symptomy otrucia i zdołał odratować Henryka powieszeniem go za nogi, co spowodowało silne wymioty i oczyszczenie organizmu, lecz morderca nie rezygnował i zatruł tym razem nóż, którym książę zwykł krajać chleb. Truciciela w końcu wykryto, ale było już za późno na ratunek. Umierając Henryk IV, w imię chrześcijańskiego miłosierdzia, nakazał nie ścigać i nie karać sprawców swojej śmierci.

To niezwykle długie opowiadanie nie do końca zasługuje na zaufanie, bowiem tylko niektóre elementy mają potwierdzenie w innych źródłach. Jest to sama kwestia otrucia i co najwyżej motyw starania się Henryka IV o koronację. Opowiedziana przez Ottokara styryjskiego historia w wielu szczegółach zgadza się z tą przekazaną przez Kronikę Zbrasławską. Tam również kapelan mistrz Aleksy, jako poseł władcy czeskiego Wacława II miał zdradzić jego interesy starając się o koronę dla "króla kaliskiego" Przemysła II. Tutaj także doszło do malwersacji funduszy (obu panów), tylko epilog był trochę inny bowiem wysłannik zginął zabity przez własnego sługę w rzymskich kanałach. Do całego więc opowiadania należy więc podejść niezwykle ostrożnie, jednak fakt otrucia jest bezsporny.

Zabójcy

Jeśli zawierzyć wersji Ottokara, należałoby szukać wśród możnych wrocławskich (tak jak w przypadku jego ojca), dwóch braci, z których jeden był legistą, drugi medykiem. Taki przypadek udaje się odnaleźć tylko w jednym wypadku w osobach Jana (który był doradcą książęcym i legistą) i Jakuba (przez źródła określanego jako magister, a więc prawdopodobnie lekarza), synów Goćwina (nadwornego medyka Henryka III). Widać ich jednak także na urzędach jeszcze po zgonie Henryka IV. Można też założyć, że działali oni w interesie Henryka V Brzuchatego, który poprzez morderstwo i następnie przez zamach stanu obalający testament Prawego, chciał zdobyć władzę w księstwie wrocławskim, ale nie ma na to żadnych dowodów. Brakuje innych osób, które odniosły ze śmierci Henryka korzyść, a dałoby się ich powiązać z okolicznościami zgonu wrocławskiego Piasta.

Testament Henryka

Według przekazów, umierając Prawy kazał sporządzić dwa dokumenty. Jeden dotyczący spraw kościoła wrocławskiego, który nadawał biskupowi upragnione uprawnienia książęce w kasztelanii nysko-otmuchowskiej, drugi polityczny – regulujący kwestię dziedziczenia. Chodzi tutaj o zapis Małopolski ze stołecznym Krakowem na czele Przemysłowi II, zaś księstwa wrocławskiego najwierniejszemu stronnikowi Prawego na Śląsku – Henrykowi III Głogowczykowi. W razie bezpotomnej śmierci, któregoś z wymienionych książąt dzielnice będące dotąd w ich posiadaniu przejść miały w posiadanie drugiego, co dodatkowo regulował układ pomiędzy zainteresowanymi. Wielu historyków podważa jednak istnienie drugiego z dokumentów. Jeśli był on prawdziwy, byłby to krok naprzód w kierunku zjednoczenia Polski, a Henryk IV Prawy oczerniany w zwłaszcza w starszej literaturze, jako świadomy propagator niemczyzny, okazałby się prawdziwym polskim patriotą (abstrahując od zasadności podnoszenie problemów świadomości etnicznej i językowej w głębokim średniowieczu). Jedynie zapis względem kościoła (nie licząc zwrotu Kłodzka Wacławowi II, aby stracił pretekst do mieszania się w sprawy śląskie) został w pełni zrealizowany. Henryk IV Prawy został pochowany w prezbiterium znajdującej się jeszcze w budowie kolegiaty św. Krzyża i św. Bartłomieja we Wrocławiu, którą sam ufundował.

W czasie II wojny światowej niemieccy antropologowie zamierzali rozstrzygnąć o "germańskości" Prawego. W tym celu jego doczesne szczątki zostały zabrane i miały zostać poddane badaniom. Niestety zaginęły w wojennej zawierusze. Nagrobek Prawego znajduje się aktualnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. W 1930 roku powstał projekt gipsowej rzeźby zaprezentowana na Rynku we Wrocławiu. Sylwetka Pomnika przedstawia Henryka IV jako minstrela odrzucającego wojenne rzemiosło.

Polityka wewnętrzna i gospodarcza księcia

Henryk IV Prawy w polityce wewnętrznej przez całe swoje panowanie stał na straży propagatyw książęcych. Dbał również o rozwój gospodarczy księstwa obdarzając miasta licznymi przywilejami, także lokacyjnymi (np. Kluczbork i Namysłów), sprowadzał też kolonistów zasiedlających puste dotąd tereny nadgraniczne. We Wrocławiu rozbudował zamek na Ostrowie Tumskim, przekształcając go w formach dojrzałego gotyku. Podjął się też reformę skarbową, dzięki czemu zasoby pieniężne księstwa wzrosły w znaczny sposób.

Fragment kroniki Jana Długosza dotyczący śmierci księcia wrocławskiego

Książę wrocławski Henryk IV Probus albo Pobożny czując stopniowe wzmaganie się wynikłej z trucizny podanej mu przez jego Ślązaków choroby. Która go gnębiła już przeszło pół roku, i (czując) że działanie trucizny jest coraz silniejsze, wezwawszy biskupa wrocławskiego Tomasza i znaczniejszych panów, rozporządzeniem ostatniej woli, ponieważ nie zostawiał żadnego potomka, przeznacza księstwo wrocławskie stryjowi swojemu Konradowi głogowskiemu, a księstwo krakowskie i sandomierskie księciu Wielkopolski Przemysłowi. Rozdawszy resztę swego majątku częściowo kościołom, częściowo żonie swojej Matyldzie, a częściowo ludziom biednym, umiera dwudziestego drugiego lipca na zamku wrocławskim i zostaje pochowany w zbudowanym i wyposażonym świeżo przez niego kościele św. Krzyża.

przejdź do podstrony: [1][2] 3

Czy wiesz że...? beta

Powyższa treść oraz zamieszczone w niej powiązane definicje/pojęcia - udostępniane są na licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach, z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń. Zobacz szczegółowe informacje o warunkach korzystania

Wszystkie hasła znajdujące się w naszym mirrorze Wikipedii mają znaczenie informacyjne i edukacyjne.
Nie mogą być traktowane jako porady.