Henryk von Brühl - Polski Serwis Naukowy

Heinrich von Brühl, portret pędzla Louis de Silvestre z ok. 1750 roku

hrabia Heinrich von Brühl

Heinrich Graf von Brühl (ur. 13 sierpnia 1700 w Gangloffsömmern, Turyngia, zm. 28 października 1763 w Dreźnie) – hrabia Świętego Cesarstwa Narodu Niemieckiego, pierwszy minister (od 1738 roku) i faworyt Augusta III, generał artylerii koronnej w latach 1752-1763, wolnomularz. Odznaczony Orderem Czarnego Orła (1730), Świętego Huberta, św. Henryka, św. Andrzeja Powołańca (1736) i św. Aleksandra Newskiego.

Jerzy August Wandalin Mniszech herbu Mniszech z Wielkich Kończyc h. Kończyce. (1715 – 15 października 1778), marszałek nadworny koronny w 1742 i 1757-1778, kasztelan krakowski od 1773, starosta generalny Wielkopolski od 1757, łowczy wielki koronny od 1732, podkomorzy wielki litewski od 1736, starosta sanocki, białocerkiewski, grudziądzki, lubaczowski, przeciwnik Czartoryskich, 1758–63 przywódca stronnictwa dworskiego.

Alojzy Fryderyk Józef von Brühl (ur. 21 czerwca 1739 w Dreźnie, zm. 27 stycznia 1793) – cześnik koronny od 1761, generał artylerii koronnej, dyplomata, pisarz, wolnomularz, starosta warszawski od 1750, lipnicki, bolimowski i błoński od 1759.

W 1719 został "srebrnym paziem" Augusta II. W 1729 został kamerjunkrem, w 1730 podkomorzym, później szambelanem saskim. W 1731 został dyrektorem akcyzy, kierownikiem finansów elektorskich, polityki zagranicznej i wewnętrznej elektoratu. Zasiadał w Radzie Tajnej, dysponował obsadą stanowisk duchownych. Od 1733 administrował górnictwem i dochodami dworu. Za swoją ciężką służbę pobierał pensję 90 000 talarów rocznie, którą zresztą powiększył licznymi łapówkami i nielegalną dzierżawą dóbr.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

August II Mocny (niem. August II der Starke ur. 12 maja 1670 w Dreźnie (wg kalendarza juliańskiego), zm. 1 lutego 1733 w Warszawie) – król Polski i wielki książę litewski w latach 1697-1706 i 1709-1733, elektor Saksonii 1694-1733 jako Fryderyk August I (Friedrich August I.). Pierwszy władca dynastii saskiej Wettynów. Jego przydomek jest zazwyczaj wiązany z jego nieprzeciętną siłą.

Po umiejętnym odsunięciu konkurenta - faworyta Augusta III, Józefa Sułkowskiego, który musiał w 1738 opuścić Drezno - skumulował w swoich rękach praktycznie wszystkie najważniejsze urzędy saskie. Od roku 1738 do 1763 podlegał mu Tajny Gabinet - naczelny organ władzy w Saksonii. W 1746 został "premier-ministrem".

Królewski Saski Order Wojskowy św. Henryka (niem.: Königlich Sächsischer Militär St.Heinrichsorden) był do roku 1918 najwyższym wojskowym odznaczeniem Królestwa Saksonii i istnieje do dziś jako zarejestrowany związek historyczny w RFN.

Trybunał Królestwa Polskiego, Trybunał Główny Koronny (łac. Iudicium Ordinarium Generale Tribunalis Regni) – najwyższy sąd apelacyjny Korony Królestwa Polskiego I Rzeczypospolitej dla spraw prawa ziemskiego czyli szlacheckiego.

Prowadził skomplikowaną grę dyplomatyczną, wikłając Saksonię w trzy wojny śląskie, zmieniając sprzymierzeńców szybciej niż zdążyły dobiec echa z pól bitewnych. Snuł plany utworzenia saskiego korytarza terytorialnego, który by połączył Saksonię z Polską, co powodowało konieczność anty-austriackiego (a potem anty-pruskiego) kursu polityki (Saksonię z Polską łączył Śląsk - do 1740 austriacki, potem pruski). W 1757 roku wojska pruskie spustoszyły Saksonię - taki był niestety owoc polityki zagranicznej hrabiego.

Wolnomularstwo, inaczej masoneria lub sztuka królewska – ponadnarodowy ruch etyczny o swoistych strukturach organizacyjnych (m.in. trójkąty, loże, obediencje), który swe pryncypia i idee wyraża za pośrednictwem rozbudowanej symboliki i rytuałów. Masoneria to także zespół bractw o charakterze elitarnym i dyskretnym. Kolorytu masonerii dodaje wielka liczba legend i spiskowych teorii na jej temat. Nauka badająca historię wolnomularską i idee wolnomularskie nazywa się masonologią.

Dukla – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Dukla. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. krośnieńskiego.

Od 1743 związał się z Rosją, popierał w I Rzeczypospolitej interesy jej stronników Czartoryskich. W 1748 Czartoryscy załatwili mu pozytywny wyrok Trybunału Koronnego poświadczający jego polskie szlachectwo. Od tej chwili mógł już nabywać polskie dobra. W 1754 zerwał z Czartoryskimi i zbliżył się do kamaryli Jerzego Mniszcha, który wziął ślub z jego córką Amalią (lub Amelia, Marią Mniszchową) z Brühlów ( 1737 - 1772 w Dukli).

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.

Gebethner i Wolff – znane warszawskie przedsiębiorstwo wydawnicze i księgarskie założone w 1857 przez Gustawa Adolfa Gebethnera i Augusta Roberta Wolffa przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie (Pałac Potockich), a później również w Krakowie. Istniało do 1950, zlikwidowane przez komunistów (antykwariat działał do 1961 r.).

Uszczuplony przez wojnę budżet reperował Brühl poprzez sprzedaż polskich wakansów, w 1761 sprzedał m.in. podskarbiostwo koronne Teodorowi Wesslowi, który mu miał zagwarantować nielegalne dochody z nowo utworzonej mennicy polskiej, ten jednak wziął na ten cel łapówkę od prusko-żydowskich fałszerzy. W 1761 buntującą się przeciwko saskiej korupcji szlachtę wielkopolską, uciszył przy pomocy 12 000 wojska rosyjskiego.

Order Świętego Huberta tj. Rycerski Order Domowy Św. Huberta (niem. Der Orden des Heiligen Hubertus) – bawarskie odznaczenie ustanowione w 1444 r. przez Księcia Albrechta III.

Order Świętego Andrzeja Pierwszego Powołańca (Opдeнъ Св. Aндpeя Пepвoэвaннoгo) – do roku 1917 najwyższe odznaczenie Rosji, obecnie Order Domowy byłej dynastii panującej Romanowów. 27 grudnia 1988 roku Święty Synod Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej ustanowił ponownie order św. Andrzeja na pamiątkę tysiąclecia chrztu Rusi, z tym samym mianem, lecz innymi insygniami. Order tegoż imienia (nie posiadający jednak sukcesji od historycznego orderu) jest od roku 1998 także najwyższym odznaczeniem Federacji Rosyjskiej.

Zmarł w Dreźnie trzy tygodnie po śmierci króla Augusta III.

Był członkiem polskiej loży masońskiej Trois Frères.

Jego synem był hrabia Alojzy Fryderyk von Brühl.

Początki jego dworskiej kariery, m.in. walkę o wpływy z Sułkowskim, opisał Józef Ignacy Kraszewski w powieści Brühl. Saski pierwszy minister jest też ważną postacią ostatniej powieści Kraszewskiego z tzw. trylogii saskiej Z siedmioletniej wojny oraz powieści Starosta warszawski.

Wojny śląskie (1740-1763) – trzy wojny między Austrią Habsburgów i Prusami Hohenzollernów o panowanie nad Śląskiem, w wyniku których większość Śląska wraz z ziemią kłodzką znalazły się w granicach tych ostatnich, a wraz z nimi od 1871 w zjednoczonych przez Hohenzollernów Niemczech.

Order św. Aleksandra Newskiego (rus. Opдeнъ cв. Aлeкcaндpa Heвcкoгo) był do 1917 wysokim odznaczeniem Imperium Rosyjskiego. W hierarchii carskich orderów znajdował się wraz z orderem św. Katarzyny na drugim miejscu po orderze św. Andrzeja. Obecnie jest jednym z orderów domowych b. panującej dynastii Romanow.

Ciekawostki

Brühl posiadał największy w Europie zbiór zegarków i kamizelek.

Zamek Brühla w Brodach - zamek do 1945 roku należał do rodziny Brühlów, w zamku tym znajdowała się słynna Schwanenservice - największy na świecie porcelanowy serwis wykonany w Misieńskiej Manufakturze Porcelany na specjalnie zamównienie ministra Henryka Brühla.

Zob. też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Henryk von Brühl

Pałac Brühla

Brody (powiat żarski)

Przypisy

Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego, 1705-2008, 2008, s. 143.
Бантыш-Каменский Н.Н. Списки кавалерам российских императорских орденов Св. Андрея Первозванного, Св. Екатерины, Св. Александра Невского и Св. Анны с учреждения до установления в 1797 году орденского капитула, 2005, s. 125.

Literatura dodatkowa

Władysław Konopczyński: Brühl Henryk. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 3: Brożek Jan – Chwalczewski Franciszek. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1937, s. 16–19. Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 8304032910

Amalia Mniszchowa (lub Amelia, Maria) z Brühlów (ur. 10 lipca 1736, zm. 30 kwietnia 1772 w Dukli) – córka pierwszego ministra Augusta III Henryka Brühla (1700-1763), żona (od 14 lipca 1750) Jerzego Augusta Mniszcha (1715-1778), marszałka nadwornego koronnego.

Loża wolnomularska – podstawowa jednostka organizacyjna wolnomularstwa jak i miejsce spotkań wolnomularzy. Na jej czele stoi Czcigodny Mistrz oraz grupa oficerów lożowych. Dla powołania loży potrzeba przynajmniej siedmiu mistrzów wolnomularskich oraz zgody władz obediencji.