Herb państwowy - Polski Serwis Naukowy

Mały herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Herbem państwowym lub krajowym nazywamy charakterystyczny znak, symbol państwa, ustalony według określonych reguł heraldycznych.

Herb państwowy lub krajowy wykształcił się z herbów terytorialnych lub z herbu osobistego władcy, względnie dynastii. W średniowieczu był on często złożony, tzn. w jego skład wchodził herb terytorium naczelnego lub władcy, oraz herby terytoriów nabytych. Czasem dodawane były herby ziem do których władcy rościli sobie pretensje, nie posiadając jednak faktycznego zwierzchnictwa feudalnego (np.herb Francji w dawnym herbie Anglii). W niektórych przypadkach, w związku z rozdrobnieniem feudalnym, herby państwowe składały się z wielkiej ilości herbów poszczególnych ziem. Skrajnymi przykładami są tu herby Świętego Cesarstwa Rzymskiego lub Królestwa Prus złożone z kilkudziesięciu herbów.

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Herb mieszczący na jednej tarczy herbowej, podzielonej wg reguł heraldycznych kilka herbów. Początkowo symbolizował wyłącznie władztwo lenne a stosowany był głównie w herbach wyższej szlachty i panów feudalnych. Później stosowany również dla podkreślenia więzów krwi. Herb złożony przedstawiał herby przodków jego nosiciela lub jego małżonki. Taki herb złożony tworzony był wg ścisłych reguł i pozwalał poznać fragment genealogii jego posiadacza. Tarcza w herbach złożonych dzielona była najczęściej na 2, 3, 4 lub 5 pól. Niekiedy stosowano bardziej złożone podziały - zwłaszcza w heraldyce niemieckiej i hiszpańskiej - pełny herb królestwa pruskiego jest podzielony na 51 pól! Herby złożone tworzono także, od XVI w. jedynie dla udostojnienia wizerunku herbowego, tworząc herby złożone, których części składowe nie miały żadnego odniesienia do związków krwi czy posiadania ziemi. Niekiedy dla udostojnienia herbu, np. przy udzieleniu indygenatu lub nadaniu tytułu arystokratycznego monarcha dodawał herb swego kraju do herbu rodowego zaszczycanego szlachcica. Stosowane to było również w Polsce, gdzie wiele herbów cudzoziemskiej szlachty przyozdobiono Orłem Białym przy okazji nadania indygenatu.

Wielki herb Prus
przykład herbu złożonego

Herby państwowe ulegały historycznym przemianom, związanym z wstępowaniem na tron nowych dynastii, z nabywaniem lub podbojem nowych ziem lub utratą dawnych. W większości państw o dawnym rodowodzie zasadnicze elementy herbu pozostawały wszelako te same, choć ulegały stylizacji zgodnie z duchem epoki.

Godło – symbol wyróżniający, znak rozpoznawczy przynależności osoby bądź przedmiotu do szerszej grupy rodowej, prawnej lub społecznej, np. herb, gmerk, logo.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Herby nowych państw lub krajów, np. postkolonialnych, często są tworzone według zasad heraldyki lecz ze względu na brak tradycji dynastycznych czy historycznych zawierają współcześnie utworzone symbole. W państwach socjalistycznych i ludowo-demokratycznych było częstą praktyką kształtowanie herbu wbrew zasadom heraldyki, w stylizacji wywodzącej się od godła ZSRR. Symbole te są raczej godłami państwowymi, niż herbami, zgodnie zresztą z intencjami ich twórców, gdyż oficjalna nomenklatura socjalistyczna unikała terminu herb, jako kojarzącego się ze społeczeństwem klasowym. Podobnie Republika Francuska znosząc symbole ancient régimeu nie wprowadziła herbu republikańskiego, i do dziś symbolem Francji jest godło państwowe. W przypadku niektórych symboli państwowych, nieodpowiadających europejskim normom heraldycznym, lecz wywodzącym się z dawnej tradycji danego kraju i kształtowanym według określonych reguł przyjęto również nazwę herb. Dotyczy to na przykład herbu Japonii lub Indii.

Dynastia (gr. dynasteia – władza) – szereg władców z jednego rodu (książąt, królów lub cesarzy), przynajmniej dwie osoby pochodzące z tej samej rodziny panujące bezpośrednio po sobie lub z niewielkimi przerwami. Zdarzały się też dynastie niespokrewnionych władców (np. dynastia Antoninów lub egipskich Mameluków).

Litwa (, jedno z państw bałtyckich, członek Unii Europejskiej i NATO. Graniczy od zachodu z Rosją (obwodem kaliningradzkim), od południowego zachodu z Polską, od wschodu z Białorusią i od północy z Łotwą.

Herb Tanzanii
przykład herbu państwa postkolonialnego

Polski herb państwowy wykształcił się na przełomie XIII i XIV w. i wywodzi się prawdopodobnie ze znaku osobistego władcy. W ciągu wieków herb polski ulegał ewolucji heraldycznej, ale zawsze przedstawiał Białego Orła heraldycznego. Od unii z Litwą pojawia się drugie godło – Pogoń litewska i stąd przybiera formę herbu złożonego. Od elekcji królewskich – na piersiach Orła lub w miejscu centralnym herbu złożonego, umieszczano herb osobisty króla.

Order Świętego Stanisława Biskupa Męczennika – historyczny polski order ustanowiony 7 maja 1765 r. przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Odznaczenie było nadawane w: Rzeczpospolitej Obojga Narodów, Księstwie Warszawskim, Królestwie Polskim. Od 1831 r. włączone zostało do znaków zaszczytnych Cesarstwa Rosyjskiego. Po 1918 r. nie restytuowane przez władze II Rzeczpospolitej.

Płaszcz heraldyczny, płaszcz książęcy, płaszcz herbowy (fr. manteau, niem. Wappenmantel, ang. Coat of arm, łac. plaudamentum) – heraldyczna zewnętrzna oznaka godności w postaci płaszcza okrywającego tarczę herbową.

Herby państwowe lub krajowe, tak jak inne rodzaje herbów często występują w wersjach bardziej uroczystych, pełnych – tzw.herb wielki, lub skromniejszych (herb średni lub mały) przedstawiających czasem samą tarczę herbową. Dawne herby Polski w wersji uroczystej przedstawiane były z insygniami orderów (Złotego Runa lub św. Stanisława), z płaszczem heraldycznym i trzymaczami. W wersji uproszczonej przedstawiana była zazwyczaj sama tarcza herbowa zwieńczona koroną. Obecnie w wielu krajach przyjęto uproszczone wersje herbów państwowych, ograniczające się do tarczy herbowej z godłem i tarczą.

Heraldyka – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się herbów. Wywodzi się od słowa herold - oznaczającego urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. W innych językach europejskich nazywana jest podobnie (ang. heraldry, franc. heraldique , niem. Heraldik) lub słowami pochodzącymi od nazwy herb (niem. Wappenkunde).

Trzymacze heraldyczne to postacie ludzkie lub zwierzęta umieszczane po jednej lub - częściej - po obu stronach, niekiedy za tarczą herbową, i podtrzymujące ją.

Zobacz też

godło państwowe

godło

herb