Herschel Grynszpan w 1938 r.

Herszel Feibel Grynszpan, także: Herschel Grünspan lub Herschel Greenspan (ur. 28 marca 1921 w Hanowerze, zm. ok. 1942, prawdopodobnie w więzieniu w Magdeburgu) – żydowski chłopak polskiego pochodzenia, zamachowiec. 7 listopada 1938 r. 17-letni Herschel Grynszpan, w desperackim proteście przeciw nieszczęściu, które spotkało jego rodziców ze strony państwa niemieckiego dokonał politycznego zabójstwa na niemieckim dyplomacie w Paryżu, Erneście vom Rath. Zabójstwo to posłużyło władzom III Rzeszy jako pretekst do wywołania tzw. Kristallnacht – nocy kryształowej, ogólnoniemieckiego pogromu Żydów dokonanego 9-10 listopada 1938 r.

Życiorys

Był synem polskich Żydów – krawca Zendela Grynszpana i jego żony Ryfki z domu Silberberg, którzy w 1911 roku wyemigrowali do Hanoweru. Rodzina Gryszpanów mimo zamieszkiwania w Niemczech, po 1918 r. uzyskała ponownie polskie obywatelstwo. Herszel w 1936 r. opuścił najbliższą rodzinę, zamierzając wyemigrować do Palestyny. Jego podróż zakończyła się jednak zaledwie w Paryżu, w którym zamieszkał ze swoją ciotką i wujem. W sierpniu 1938 r. otrzymał powołanie do francuskiej armii, jednak aby uniknąć poboru, został przez rodzinę ukryty.

Bezpośrednie okoliczności i motywy zamachu

Tak zwana Polenaktion, akcja wydalenia z Niemiec Żydów polskich. Na zdjęciu aresztowania w Norymberdze 28 października 1938 r.

W marcu 1938 r. władze Polski wprowadziły ustawę pozbawiającą obywatelstwa polskiego osoby, które przez okres dłuższy niż pięć lat stale przebywały poza krajem. Adresatem tej ustawy było przede wszystkim ok. 70 tys. polskich Żydów, mieszkających w Niemczech i Austrii. Gdy stało się jasne, że prześladowani Żydzi będą uciekać z terenów III Rzeszy, władze II Rzeczypospolitej tą zmianą prawną chciały zablokować ich powrót i ponowne osiedlenie się w Polsce.

W sierpniu 1938 władze niemieckie ogłosiły, że zostają anulowane wszelkie dotychczasowe stałe pozwolenia na zamieszkanie dla cudzoziemców i wprowadziły obowiązek uzyskania nowych pozwoleń. Było oczywiste, że Żydzi pozwoleń tych nie otrzymają. Z dnia na dzień ogromna liczba emigrantów stała się praktycznie bezpaństwowcami. Władze polskie zadeklarowały, że Żydzi polskiego pochodzenia, na mocy wcześniejszej ustawy nie uznawani już za obywateli polskich, zostaną przyjęci do Polski wyłącznie w okresie do końca października 1938.

26 października Gestapo, aby zmieścić się w tym okresie, otrzymało polecenie natychmiastowego aresztowania i deportacji wszystkich polskich Żydów w Niemczech. Deportowani Żydzi w liczbie około 15 tysięcy znaleźli się na granicy polsko-niemieckiej w Zbąszyniu. Z kolei strona polska nie zezwoliła na ich wjazd na teren kraju i cała kilkunastotysięczna grupa deportowanych utknęła tam, nie mogąc ani wrócić, ani pojechać dalej, pilnowana przez dwa kordony wojska. Zostali pozostawieni sami sobie, a tylko nielicznym udało się przedostać do Polski. Nieregularnej pomocy udzielał im w tym czasie Polski Czerwony Krzyż oraz żydowskie organizacje dobroczynne. W tragicznej sytuacji – głodni i bez dachu nad głową – ludzie popadali w obłęd lub odbierali sobie życie.

 Zobacz więcej w osobnym artykule: Polenaktion.

Wśród deportowanych Żydów znalazła się również najbliższa rodzina Herszela Grynszpana – rodzice, Zendel i Ryfka Grynszpanowie oraz brat Mordechaj z żoną Bertą. 31 października Berta Grynszpan, wysłała do młodego szwagra do Paryża pocztówkę opisującą ich trudną sytuację, z prośbą o załatwienie możliwości wyemigrowania do USA. Kartka pocztowa dotarła do Herszela 3 listopada 1938 r.