Hetmańszczyzna - Polski Serwis Naukowy

Hetmańszczyzna (1649-1775), zwana także Wojskiem Zaporoskim – w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów system autonomicznych rządów terytorialnych na Lewobrzeżnej i Prawobrzeżnej Ukrainie, oparty na systemie demokracji wojennej Kozaków Zaporoskich, powstały w wyniku zawartej w roku 1649 ugody zborowskiej wojska zaporoskiego z królem i Rzecząpospolitą, potwierdzony w roku 1654 w ugodzie perejasławskiej pomiędzy wojskiem zaporoskim a rosyjskim carem Aleksym I i ponownie (w rozszerzonej formie) w unii hadziackiej (króla i Rzeczypospolitej z Kozaczyzną zaporoską, 1658).

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Natalia Jakowenko ukr. Наталя Миколаївна Яковенко (ur. 16 października 1942 w Apreliwce (Rejon bobryniecki Ukrainy) - ukraińska historyk.

Po przejęciu Lewobrzeżnej Ukrainy przez Rosję w konsekwencji traktatu Grzymułtowskiego (1686) system autonomii hetmańskiej został utrzymany na Ukrainie Lewobrzeżnej (podległej carowi) i od czasów hetmana Iwana Mazepy systematycznie ograniczany, aż do całkowitej likwidacji w 1775. Po roku 1775 zostały w ramach Cesarstwa Rosyjskiego utrzymane jednak specyficzne przywileje Ukrainy Lewobrzeżnej (dotyczące statusu języka ruskiego i pozycji szlachty kozackiej).

Jan Mazepa herbu Kołodyn (ukr. Іван Мазепа), właśc. Iwan Stepanowycz Koledynśkyj (Іван Степанович Колединський), pol. Jan Kołodyński (około 1639-2 października 1709) – szlachcic, dyplomata, hetman Ukrainy Lewobrzeżnej w latach 1687–1709.

Bohdan Zenobi Chmielnicki (ukr. Богдан Теодор Зиновій Хмельницький, ur. 27 grudnia 1595 najprawdopodobniej w Czehryniu koło Kijowa, zm. 6 sierpnia 1657 w Czehryniu, pochowany w Subotowie) – hetman zaporoski, przywódca powstania kozackiego przeciwko Rzeczypospolitej w latach 1648-1654, bohater narodowy Ukrainy.

Ustrój Hetmańszczyzny

Władze centralne

Ustrój państwa kozackiego był właściwie niezmienny od utworzenia przez Bohdana Chmielnickiego. Na czele Hetmańszczyzny stał hetman (pochodzący z wyboru), wokół niego skupiał się organ doradczy – Rada starszyzny generalnej, w skład której wchodziła starszyzna kozacka: pisarz generalny, sędzia generalny, oboźny generalny, esauł generalny, buńczuczny generalny, chorąży generalny. Władzę wykonawczą sprawowała Generalna Kancelaria Wojskowa, a instancją apelacyjna dla sędziów pułkowych i sotennych był Generalny Sąd Wojskowy. Siedziba hetmana znajdowała się początkowo w Czehryniu, potem w Buturynie, a po jego zburzeniu w Głuchowie.

Ugoda perejasławska – umowa zawarta 1654 roku w Perejasławiu (od 1943 roku Perejasław Chmielnicki) pomiędzy Radą Kozacką i Bohdanem Chmielnickim a Wasylem Buturlinem, występującym jako pełnomocnik cara Rosji Aleksego I, na mocy której Ukraina została poddana jurysdykcji Rosji.

Pojęcie Autonomia pochodzi od (staro)greckiego αυτονομία, (αὐτονομία) autonomía = możliwość stanowienia norm samemu sobie, samodzielność prawna. Dziś używa się go w zależności od dyscypliny (gospodarka, prawo, polityka) lub kontekstu w znaczeniu niezawisłość, niezależność, samorządność (całkowita lub częściowa).

Władze lokalne

Władzę lokalną sprawowali pułkownicy i setnicy. Cała kozacka ludność Hetmańszczyzny podzielona na 10 okręgów, nazywanych pułkami. Stanowiły one jednocześnie jednostkę administracyjno-terytorialną i wojskową. Były to pułki: hadziacki, kijowski (z siedzibą w Kozielcu na lewym brzegu Dniepru), Lubieński, mirhorodzki, nizyński, perejasławski, połtawski, pryłucki, starodubski i czernihowski.

Unia Hadziacka – zawarta 16 września 1658 roku w Hadziaczu umowa między Rzeczpospolitą Obojga Narodów a Kozackim Wojskiem Zaporoskim, reprezentowanym przez hetmana kozackiego Iwana Wyhowskiego.

Ugoda Zborowska została zawarta 17 sierpnia 1649, po stoczeniu bitwy pod Zborowem, gdy wojskom polskim nie udało się przyjść z odsieczą oblężonemu przez Kozaków Zbarażowi w czasie powstania Chmielnickiego na Ukrainie.

W wyprawach wojennych uczestniczyli Kozacy, a lud wiejski stanowiła czerń.

Osobny artykuł: Starszyzna kozacka Hetmańszczyzny.

Mieszkańcy rządzili się w swoich miastach prawem magdeburskim przyniesionym z Polski, natomiast własne prawo zwyczajowe zostało skodyfikowane na podstawie statutów litewskich oraz w niewielkim stopniu prawa magdeburskiego.

Demokracja wojenna – jest to okres przejściowy między ustrojem plemiennym a monarchią o charakterze feudalnym. Charakteryzuje się on zwiększoną aktywnością wojenną plemienia. Wyłania się z plemienia tzw. drużyna, czyli grupa ludzi zawodowo zajmująca się walką. Powstaje ona na skutek długotrwałego oddalenia się członków plemienia od swoich dawnych zajęć (rolnictwa, rzemiosła, hodowli). Drużyna wyłania swojego wodza. Początkowo jest on wybierany tylko na okres toczonej walki, jednak wraz ze wzrostem jego autorytetu i czasu oraz liczby toczonych wojen staje on się instytucją stałą. Wódz z czasem przemienia się w księcia, a członkowie drużyny stają się jedynymi pełnoprawnymi członkami plemienia, którzy służą wodzowi. Tak narodziła się monarchia patrymonialna.

Lewobrzeżna Ukraina (Lewobrzeże) (ukr. Лівобережна Україна) – nazwa krainy historyczno-geograficznej, leżącej na lewym brzegu Dniepru (obszar obecnego państwa Ukraina), czasem nazywana Hetmańszczyzną.

Historia

Hetmańszczyzna powstała po ucieczce Chmielnickiego wczesną wiosną 1648 na Sicz, gdzie – szermując hasłami wyzwolenia spod władzy magnatów sprzeciwiających się woli królewskiej – przejął władzę z rąk atamana koszowego i stanął na czele powstania jako hetman kozacki.

Rzeź humańska lub Rzeź w Humaniu – wymordowanie w czerwcu 1768 roku ok. 20 tysięcy Polaków i Żydów, którzy schronili się w Humaniu podczas buntu hajdamaków - tzw. koliszczyzny. Wśród pomordowanych znalazło się wiele kobiet i dzieci.

Kozacy zaporoscy, kozacy niżowi (ros.: Запорожцы, ukr.: Запорожці) – społeczność zorganizowana na sposób wojskowy, której początki sięgają końca XV w. i związane są z terytoriami naddnieprzańskimi.

Osobny artykuł: Historia Hetmańszczyzny.

Zobacz też

lista hetmanów w okresie Hetmańszczyzny

rzeź humańska

Przypisy

Na Ukrainie prawobrzeżnej został faktycznie zlikwidowany w trakcie najazdu tureckiego na Rzeczpospolitą i wojny turecko-polskiej (1672-1698).

Literatura

Natalia Jakowenko, Historia Ukrainy do końca XVIII wieku, Lublin 2000, ISBN 83-85854-54-1.