Hieronim Malecki - Polski Serwis Naukowy

Postylla domowa tłumaczenia Hieronima Maleckiego z dawnych zbiorów królewieckich

Hieronim Malecki (znany także jako: Hieronymus Maeletius, Hieronimus Meletius, w jęz. niem.: Hieronymus Maletius, ur. w 1525 lub 1526 w Krakowie , zm. w 1583 lub 1584 w Ełku) – polski pastor i teolog luterański, wydawca, tłumacz i drukarz, jeden z twórców literackiej polszczyzny, zasłużony dla oświaty w języku polskim na Mazurach.

Kórnik – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie poznańskim, nad Jeziorem Kórnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kórnik. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Położone 20 km na południowy wschód od Poznania przy drodze krajowej nr 11.

Ryn (niem. Rhein, prus. Rins) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie giżyckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ryn. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Syn polskiego drukarza i wydawcy Jana Maleckiego. Studiował 4 lata na Uniwersytecie Albertyna w Królewcu. W latach 1546-52 był nauczycielem szkoły okręgowej w Ełku, gdzie uczono przede wszystkim w języku polskim. Jednocześnie pracował w drukarni ojca w Regielnicy.

W 1547 założył w Ełku tzw. Szkołę Partykularną, jednak był w trudnej sytuacji materialnej i prosił księcia pruskiego Albrechta o posadę tłumacza z języka polskiego i rusińskiego. Dopiero 2 lata później otrzymał podwyżkę pensji. Był też diakonem w Niborku, a od 1552 do 1567 był pastorem w Pisanicy. W tym samym 1552 r. został oficjalnym tłumaczem księcia Albrechta w Królewcu (od 1563 nazwany: Illustrissimi Principis Prussiae etc. interpres Polonicus (Polski tłumacz Najjaśniejszego Księcia Pruskiego). Z tego powodu rzadko bywał w swojej parafii, a najczęściej przebywał na dworze księcia lub z książęcego rozkazu podróżował po Polsce, np. w sierpniu i wrześniu 1555 brał udział w Synodzie w Koźminku, gdzie przedstawiciele luteranizmu, kalwinizmu i antytrynitaryzmu bronili swoich doktryn.

Teologia (gr. θεος, theos, "Bóg", + λογος, logos, "nauka") dyscyplina zajmująca się badaniem natury boskiej oraz stosunkami, jakie zachodzą pomiędzy istotą boską a światem, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między istotą boską a ludźmi. Etymologicznie teologia oznacza naukę (racjonalny dyskurs) dotyczącą Boga.

Olecko (dawniej także Margrabowa, niem. Marggrabowa lub Oletzko, 1928-1945 Treuburg) – miasto w północno-wschodniej części Polski w województwie warmińsko-mazurskim, powiecie oleckim, nad rzeką Legą (dawniej Oleg) i Jeziorem Oleckim Wielkim. Siedziba gminy Olecko. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego. Stolica Mazur Garbatych.

W 1558 znowu zaczął pracować jako nauczyciel (tzw. ludi literarii Lyccensis moderator) w Ełku oraz współpracował z ojcem w drukarni. W tym samym roku otrzymał od parafii w Ełku, Ostrymkole i Liskach sumę 40 marek na sfinansowanie druku polskiego ewangelickiego katechizmu (pro edendis catechismis polonicis).

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Pisz (dawniej Jańsbork albo Jansbork, niem. Johannisburg, prus. Pīsis) - miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Papier, potrzebny dla tego dzieła zakupiono w Gdańsku, a Malecki po wydrukowaniu 500 egzemplarzy z narażeniem życia zawiózł do Poznania. Tam nie mógł tych książek sprzedać jako "heretyckich" i musiał je podarować miejscowym ewangelikom. Po powrocie na Mazury prosił księcia Albrechta o zwrócenie parafiom 40 marek, co książę uczynił.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

Marcin Luter (niem. Martin Luther, ur. 10 listopada 1483 r. w Eisleben, zm. 18 lutego 1546 r. tamże) – niemiecki reformator religijny, teoretyk i inicjator reformacji, mnich augustiański, doktor teologii. Autor 95 tez potępiających praktykę sprzedaży odpustów, w których odrzucał możliwość kupienia łaski Bożej.

W latach 1565-67 Hieronim był pomocnikiem pastora-swojego ojca Jana- w Ełku, a po jego jego śmierci (do 1583) został pastorem w Ełku. 16 sierpnia 1578 mianowano go naczelnym pastorem Ełku, czyli zwierzchnikiem parafii Jańsbork, Margrabowa i częściowo- Ryn.

Przetłumaczył na język polski i wydał wiele dzieł luterańskich. W 1574 wydał swoje tłumaczenie Postilli Domowej (autorstwa Lutra), napisane piękną polszczyzną (było wysoko cenione i przyczyniło się do rozwoju literackiego języka polskiego). Tłumaczenie to zlecił w 1567 książę pruski Albrecht.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Albrecht Hohenzollern (ur. 17 maja 1490, zm. 20 marca 1568 w Tapiawie) – ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w latach 1511-1525. Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi Staremu w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 r. sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.

Ważne dzieła

tłumaczenie: Marcin Luter: Postilla Domowa. To yest: Kazania ... przełożone przes Hieronima Maleckiego ... Królewiec 1574. (znajduje się w : Toruń - Biblioteka Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika; Cieszyn - Parafia Ewangelicko-Augsburska; Kórnik - Biblioteka Kórnicka PAN; Kraków - Biblioteka Jagiellońska i Muzeum Narodowe-Zbiory Czartoryskich; Oxford - Biblioteka Bodleiana.

wydanie zbiorowe dzieł ojca- Jana Maleckiego: Libellus de sacrificiis et idolatria Borussorum, Livonum aliarumque vicinarum gentium, ad clarissimum virum doctorem Georgium Sabinum illustrissimi principis Prussiae etc. consiliarium scriptus per Joannem Maletium (Pismo o ofiarach i bałwochwalstwie pruskim, liwońskim...), [Królewiec (Regimonti) 1563]

Bibliografia

Leichenpredigt Hieronymus Maletius, Biała Olecka 1662

Ernst Benecker: Geschichte des Königlichen Gymnasiums zu Lyck, Ełk 1887

Paul Tschackert (wyd.): Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preußen, tom 1 Lipsk: Hirzel 1890, s. 233.

Karl Völker: Zur Reformationsgeschichte Polens, w: Zeitschrift für Kirchengeschichte, wyd. Otto Scheel i Leopold Zschernack, tom 39, wydanie II, Gotha: Verlag Friedrich Andreas Perthes 1921, s. 182

Johannes Sembrzycki (Jan Karol Sembrzycki): Die Lycker Erzpriester Johannes und Hieronymus Maletius, w: Altpreußische Monatsschrift, tom 25, s. 629-51; tom 26, s. 668; tom 40, s.481

H. Gollub: Die beiden Buchdrucker und Erzpriester Maletius, Königsberger Beiträge 1929, s.159

Friedwald Moeller: Altpreußisches evangelisches Pfarrerbuch, Hamburg 1968

Polska Akademia Nauk, Instytut Historii (wyd.): Polski Słownik Biograficzny, tom XIX, Wrocław/Warszawa/Kraków/Gdańsk: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1974, s. 295.