Hipertermia - Polski Serwis Naukowy

Hipertermia – stan podwyższonej temperatury ciała spowodowany czynnikami zewnętrznymi (jak np słońce, gorąca kąpiel) lub wewnętrznymi (nadprodukcja i zaburzone oddawanie ciepła), który wymaga podjęcia kroków ochładzających organizm, w przeciwnym wypadku grozi uszkodzeniem mózgu lub nawet śmiercią. Hipertermia nie wynika z przestawienia centralnego ośrodka termoregulacji, dlatego należy ją różnicować z gorączką.

Ultradźwięki to fale dźwiękowe, których częstotliwość jest zbyt wysoka, aby usłyszał je człowiek. Za górną granicę słyszalnych częstotliwości uważa się wartość około 16 lub nawet (u ludzi bardzo młodych) 20 kHz, choć dla wielu osób granica ta jest znacznie niższa. Niektóre zwierzęta mogą emitować i słyszeć ultradźwięki, np. pies, szczur, delfin, wieloryb, chomik czy nietoperz.

Udar słoneczny inaczej też porażenie słoneczne lub udar cieplny - stan chorobowy wywołany przegrzaniem organizmu, najczęściej głowy i karku, przez działanie słonecznego promieniowania ultrafioletowego. Może też powstać podczas przebywania w dusznej, wilgotnej i gorącej atmosferze lub przy nadmiernym wysiłku fizycznym. Polega na nagromadzeniu się zbyt dużej ilości ciepła w organizmie i zaburzeniu regulacji cieplnej organizmu. W takich warunkach zdolność naturalnego ochładzania się organizmu przez pocenie znacznie spada, więc zmniejsza się oddawanie ciepła do otoczenia. Szczególnie predysponowane są osoby starsze oraz dzieci gdyż mają one w sposób naturalny niezbyt dobrze działającą termoregulację. Narażone są także osoby cierpiące na cukrzycę, choroby serca, osoby otyłe i przyjmujące leki antyhistaminowe, moczopędne, antydepresyjne i rozszerzające naczynia a także osoby pod wpływem alkoholu.

Objawy hipertermii

uczucie gorąca (w narastającej gorączce przeciwnie - uczucie zimna)

osłabienie organizmu

bóle i zawroty głowy

mdłości

zaburzenia widzenia

Hipertermia w leczeniu chorób nowotworowych

Hipertermia jest stanem organizmu, lub jego części, w którym temperatura tkanki/tkanek przekracza aktualną nastawę systemu termoregulacji organizmu.

Radioterapia, dawniej curieterapia - metoda leczenia za pomocą promieniowania jonizującego. Stosowana w onkologii do leczenia chorób nowotworowych oraz łagodzenia bólu związanego z rozsianym procesem nowotworowym, np. w przerzutach nowotworowych do kości. Radioterapia jest podspecjalnością lekarską w obrębie onkologii.

Ból głowy (łac. cephalgia, cephalea, cephalalgia) – niespecyficzny, subiektywny objaw charakteryzujący się występowaniem bólu zlokalizowanego w obrębie głowy.

Hipertermia dzieli się na sztuczną i naturalną.

Hipertermia sztuczna

W hipertermii sztucznej, używanej w zabiegach leczniczych, następuje przełamanie systemu termoregulacji organizmu poprzez zastosowanie źródeł zewnętrznych ciepła, takich jak promieniowanie elektromagnetyczne o różnych częstotliwościach lub ultradźwięki. Historycznie, już od czasów starożytnego Egiptu, używano wielu innych metod, jak np. zanurzanie w gorącym wosku. Zazwyczaj w hipertermii sztucznej stosuje się temperatury od 42 °C do ok. 47 °C. Hipertermia sztuczna znajduje zastosowanie w leczeniu chorób nowotworowych, najczęściej w połączeniu z innymi metodami. Jej główna idea wynika z dwóch faktów:

Naczynia włosowate (kapilary) – cienkościenne naczynia krwionośne (lub chłonne) oplatające tkanki i docierające do niemalże każdej komórki ciała. Są drobne, ale łącznie mają ogromną powierzchnię. Zbudowane są ze śródbłonka. Ich średnica wynosi 7-15 μm[potrzebne źródło]. Ich zadaniem jest wymiana (pod wpływem ciśnienia) gazów, składników pokarmowych, zbędnych produktów przemiany materii, hormonów i witamin między krwią a tkanką. Wadą naczyń włosowatych jest to, że w czasie wymiany składników ucieka z nich także osocze (do 5 litrów dziennie). Z tego powodu powstał układ limfatyczny (chłonny), którego jednym z zadań jest zbieranie osocza z płynu tkankowego. Pęknięcie naczynia włosowatego nie ma większego znaczenia dla organizmu, chyba że dotyczy ono ważnych narządów (mózgu i naczyń wieńcowych serca)

Promieniowanie jonizujące - wszystkie rodzaje promieniowania, które wywołują jonizację ośrodka materialnego, tj. oderwanie przynajmniej jednego elektronu od atomu lub cząsteczki albo wybicie go ze struktury krystalicznej. Za promieniowanie elektromagnetyczne jonizujące uznaje się promieniowanie, którego fotony mają energię większą od energii fotonów światła widzialnego.

większej niż tkanek zdrowych wrażliwości komórek nowotworowych na podwyższenie temperatury (guz nowotworowy ma upośledzony system termoregulacji ze względu na nienormalne unaczynienie - bardzo długie naczynia włosowate), co prowadzi do powolnej martwicy tkanek zmienionych nowotworowo

utrata przez komórki nowotworowe odporności na działanie promieniowania jonizującego, co pozwala na zastosowanie radioterapii w leczeniu danego nowotworu.

Hipertermia, wywoływana sztucznie jest wykorzystywana w onkologii, przede wszystkim stosuje się ją w skojarzeniu z radioterapią i chemioterapią.

Udar słoneczny inaczej też porażenie słoneczne lub udar cieplny - stan chorobowy wywołany przegrzaniem organizmu, najczęściej głowy i karku, przez działanie słonecznego promieniowania ultrafioletowego. Może też powstać podczas przebywania w dusznej, wilgotnej i gorącej atmosferze lub przy nadmiernym wysiłku fizycznym. Polega na nagromadzeniu się zbyt dużej ilości ciepła w organizmie i zaburzeniu regulacji cieplnej organizmu. W takich warunkach zdolność naturalnego ochładzania się organizmu przez pocenie znacznie spada, więc zmniejsza się oddawanie ciepła do otoczenia. Szczególnie predysponowane są osoby starsze oraz dzieci gdyż mają one w sposób naturalny niezbyt dobrze działającą termoregulację. Narażone są także osoby cierpiące na cukrzycę, choroby serca, osoby otyłe i przyjmujące leki antyhistaminowe, moczopędne, antydepresyjne i rozszerzające naczynia a także osoby pod wpływem alkoholu.

Hipotermia czyli przechłodzenie organizmu jest dolegliwością, w wyniku której temperatura ciała (u ludzi) spada poniżej bezwzględnego minimum normy fizjologicznej czyli 36 °C. Stan taki jest spowodowany zbyt szybkim ochładzaniem organizmu w stosunku do jego zdolności wytwarzania ciepła. Najczęściej jest to spowodowane działaniem zimnego powietrza a zwłaszcza zimnej wody i/lub zahamowaniem procesów przemiany materii. Przechłodzenia i odmrożenia zdarzają się również w temperaturze powyżej 0 °C.

Co to jest hipertermia?

Hipertermia jest metodą wspomagającą leczenie nowotworów złośliwych. Polega ona na podwyższaniu temperatury tkanek powyżej zakresu aktualnie dozwolonego przez system termoregulacji chorego poprzez zastosowanie odpowiedniej aparatury. W praktyce stosuje się temperatury w zakresie 38°C do 43°C. Potocznie hipertermię można nazwać wybiórczym nagrzewaniem nowotworu.

Pot – wydzielina gruczołów potowych. Składa się głównie z wody (~ 99%), soli, tłuszczów, mocznika, kwasu mlekowego, węglowodanów, związków mineralnych (np. potas, wapń, magnez, żelazo). Jego skład zależy od spożywanych pokarmów, warunków klimatycznych, czynników hormonalnych oraz współistniejących schorzeń.

Hipoteza maksitermii - wraz ze wzrostem względnych rozmiarów ciała, wzrasta intensywność przemian metabolicznych, prowadzących do wzrostu ciepłoty ciała.

Działanie hipertermii

Działanie ciepła powoduje uszkodzenie komórek nowotworu oraz zmiany w układzie odpornościowym chorego, stymulujące go do odpowiedzi na obecność nowotworu. Podwyższona temperatura uzupełnia skutki działania promieniowania jonizującego, doprowadza do wzrostu stężenia cytostatyków (leków stosowanych w chemioterapii) w obrębie guza, chroniąc jednocześnie tkanki zdrowe. Wzrost temperatury powoduje szybsze przenikanie leków do komórek, a w konsekwencji szybsze działanie terapeutyczne leków. Ze względu na wyżej opisane działania hipertermię stosuje się przede wszystkim w skojarzeniu z radioterapią i chemioterapią. W licznych pracach naukowych podkreśla się możliwość uzyskania od 1,5 do nawet 9- krotnego wzrostu skuteczności standardowego leczenia radioterapią i chemioterapią po jednoczesnym zastosowaniu w ich trakcie hipertermii. Przewagę stosowania radioterapii i chemioterapii wzbogaconych hipertermią nad samodzielną radioterapią i chemioterapią udowodniły badania z losowym doborem chorych. Hipertermia dobre rezultaty daje również w terapii paliatywnej.

Termoregulacja - szereg procesów i zachowań behawioralnych organizmów mających na celu utrzymanie względnie stałej temperatury ciała. Jest to ważne dla utrzymania homeostazy organizmu.

Śmierć (łac. mors, exitus letalis) – stan charakteryzujący się ustaniem oznak życia, spowodowany nieodwracalnym zachwianiem równowagi funkcjonalnej i załamaniem wewnętrznej organizacji ustroju.

Stosowanie hipertermii

Hipertermię jako metodę wspomagającą stosuje się praktycznie we wszystkich rodzajach nowotworów; nie ma znaczenia wiek pacjenta czy stopień zaawansowania choroby. Wyjątek stanowią nowotwory krwi. W tych schorzeniach hipertermii nie stosuje się. Hipertermia jest przede wszystkim wykorzystywana przez onkologów w przypadkach dużego zaawansowania lub rozsiewu procesu nowotworowego, w przypadkach guzów zaawansowanych, przy przerzutach i nawrotach, a zwłaszcza w przypadkach niepowodzenia leczenia konwencjonalnego. Przykładowo uzasadnione jest stosowanie hipertermii w późniejszym etapie choroby u pacjentów z przerzutami do wątroby, w przebiegu raka jelita grubego, raka trzustki, raka płuc czy raka piersi. Decyzję o włączeniu hipertermii do procesu leczenia podejmuje się indywidualnie w przypadku każdego pacjenta. Decyzję podejmuje lekarz.

Zawroty głowy - subiektywne odczucie wirowania lub braku równowagi. Osoba skarżąca się na zawroty głowy doznaje uczucia wirowania, kołysania lub niestabilności. Niekiedy dolegliwościom tym towarzyszą nudności, wymioty i uderzenia gorąca.

Nowotwór (łac. neoplasma, skrót npl – z greckiego neoplasia) – grupa chorób, w których komórki organizmu dzielą się w sposób niekontrolowany przez organizm, a nowo powstałe komórki nowotworowe nie różnicują się w typowe komórki tkanki. Utrata kontroli nad podziałami jest związana z mutacjami genów kodujących białka uczestniczące w cyklu komórkowym: protoonkogenami i antyonkogenami. Mutacje te powodują, że komórka wcale lub niewłaściwie reaguje na sygnały z organizmu. Powstanie nowotworu złośliwego wymaga kilku mutacji, stąd długi, ale najczęściej bezobjawowy okres rozwoju choroby. U osób z rodzinną skłonnością do nowotworów część tych mutacji jest dziedziczona.

Hipertermii nie można stosować u chorych z rozrusznikiem serca, gdyż jego funkcjonowanie może być zakłócone falą elektromagnetyczną generowaną przez aparat do hipertermii. Szczególną uwagę i ostrożność należy zachować w przypadku obecności w ciele chorego metalowych implantów, na przykład protez stawów. Obecność implantów nie jest jednak przeciwwskazaniem bezwzględnym do przeprowadzenia leczenia hipertermią.

Odwodnienie – stan, w którym zawartość wody w organizmie spada poniżej wartości niezbędnej do jego prawidłowego funkcjonowania. Stan odwodnienia zagraża życiu pacjenta, jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt, małych dzieci oraz ludzi starszych.

Promieniowanie elektromagnetyczne (fala elektromagnetyczna) – rozchodzące się w przestrzeni zaburzenie pola elektromagnetycznego. Zaburzenie to ma charakter fali poprzecznej, w której składowa elektryczna i magnetyczna są prostopadłe do siebie, a obie są prostopadłe do kierunku rozchodzenia się promieniowania. Oba pola indukują się wzajemnie – zmieniające się pole elektryczne wytwarza zmienne pole magnetyczne, a zmieniające się pole magnetyczne wytwarza zmienne pole elektryczne. Źródłem zmiennego pola elektromagnetycznego jest przyspieszający ładunek elektryczny. Najczęściej źródłem tego promieniowania jest ładunek wykonujący drgania.

Przeprowadzanie zabiegów hipertermii głębokiej

Hipertermia głęboka, polegająca na wybiórczym nagrzewaniu nowotworu, jest metodą nieinwazyjną. Oprócz hipertermii głębokiej stosuje się także hipertermię polegającą wyłącznie na nagrzewaniu zmian powierzchownych bądź stosuje się ją w skojarzeniu ze śródtkankową brachyterapią, czyli metodą inwazyjną. Hipertermia głęboka, nieinwazyjna jest bezpieczna dla pacjentów, dobrze tolerowana przez chorych, nietoksyczna, bezbolesna i co bardzo ważne - nie wymaga hospitalizacji. Zazwyczaj zabiegowi hipertermii towarzyszy jedynie uczucie głębokiego ciepła.

Jeden zabieg hipertermii trwa maksymalnie 60 minut. Zabiegi mogą być przeprowadzone raz lub dwa razy w tygodniu przez cały okres leczenia chemicznego lub radioterapii. W przypadku pacjentów poddawanych radioterapii, zabiegi hipertermii mogą odbywać się zarówno przed, jak i po, napromieniowaniu. Pacjenta przed zabiegiem hipertermii konsultuje lekarz - specjalista onkolog kliniczny. Pierwszy zabieg jest przeprowadzany pod nadzorem lekarza, kolejne pod nadzorem radioterapeuty lub wykwalifikowanej pielęgniarki.

Komfort zabiegu jest zapewniony ze względu na odpowiedni dobór aparatury do hipertermii. Pacjent przechodzi zabieg w pozycji leżącej. Aparat do hipertermii wykorzystuje fale o częstotliwości 8-27 MHZ, penetrujące do organów położonych głębiej w ciele człowieka. Najnowocześniejszym obecnie na rynku aparatem do hipertermiii, stosowanym w trzech polskich ośrodkach onkologicznych, jest system TCS, produkcji niemieckiej firmy Celsius 42+. Technologia zastosowana w TCS jest łatwa w użyciu - ruchome elektrody systemu do hipertermii można przemieszczać tak, aby je szybko dopasować do tych obszarów ciała pacjenta, w których są zlokalizowane guzy.

Systemy TCS posiadają: Instytut Onkologii Warszawie, Warszawski Uniwersytet Medyczny oraz Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Centrum Medyczne Onkologii i Hipertermii w Warszawie przy ul. Belgradzkiej 5. Tylko w jednej z nich hipertermię stosuje się w skojarzeniu także z chemioterapią, we wszystkich w skojarzeniu z radioterapią.

Historia hipertermii

Hipertermia nie jest w zasadzie metodą nową, gdyż pierwsze wzmianki o jej stosowaniu pochodzą aż z czasów starożytnych. Została jednak zarzucona, a na nowo odkryta dopiero w XIX wieku, kiedy to w Niemczech opisywano przypadki spontanicznej, nie powodowanej jakimkolwiek leczeniem regresji mięsaków tkanek miękkich w przebiegu wysokiej gorączki, wywołanej infekcją bakteryjną organizmu. Pod koniec XIX wieku w Niemczech hipertermię zastosowano w leczeniu raka szyjki macicy. Niemcy są uznawane za kolebkę nowożytnej hipertermii. Obecnie hipertermię traktuje się tam jako jeden z głównych filarów postępowania w onkologii i jest wykorzystywana przez aż ponad 260 ośrodków medycznych. Hipertermię stosują także m.in. ośrodki holenderskie, włoskie i amerykańskie. W ostatnich dziesięcioleciu hipertermia stała się metodą uznaną przez onkologów i docenioną także w medycynie ortodoksyjnej. O popularności metody świadczy m.in. ponad trzy tysiące publikacji naukowych, odnotowanych przez fachową, recenzowaną prasę medyczną. Lekarze stosujący hipertermię w praktyce klinicznej wymieniają swoje doświadczenia w ramach Europejskiego Towarzystwa Hipertermii Onkologicznej, które odbyło już 26 zjazdów, a te każdorazowo gromadzą ponad 200 lekarzy – onkologów. W Polsce lecznicze działanie hipertermii traktowano do pewnego momentu trochę w kategoriach egzotycznego odłamu medycyny. Postrzeganie metody hipertermii zmieniło się diametralnie w ostatnich latach, w związku z udowodnioną naukowo skutecznością w przebiegu leczenia chorób nowotworowych.

W Polsce hipertermię prowadzą następujące ośrodki onkologiczne

Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, Centrum Onkologii w Krakowie, Centrum Onkologii w Gliwicach, Wielkopolskie Centrum Onkologii (Poznań), Świętokrzyskie Centrum Onkologii (Kielce), Katedra i Klinika Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, NZOZ Centrum Medyczne Onkologii i Hipertermii w Warszawie. Aparatami do hipertermii głębokiej dysponują trzy ośrodki warszawskie.

Hipertermia naturalna

Przykładem łagodnej hipertermii naturalnej jest wzmożona potliwość po zastosowaniu leków obniżających temperaturę ciała. W wyniku działania leku zostaje obniżona nastawa systemu termoregulacji, a temperatura tkanek pozostaje wysoka wskutek czego uruchomione zostają mechanizmy przywracające temperaturę tkanek bliską nastawy. Zgodnie z taką definicją, nie jest hipertermią sytuacja, w której sam organizm zmienia nastawę, np. w wyniku infekcji, z 37 °C na np. 39 °C. Przykładem bardziej niebezpiecznej hipertermii naturalnej jest udar cieplny.

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Hipertermia w leczeniu raka szyjki macicy

Centrum Medyczne Onkologii i Hipertermii w Warszawie

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.