Historia Łasina

do 1226

Położona nad jeziorem osada istniała już za Bolesława Chrobrego.Pierwsza historyczna informacja o istnieniu osady o nazwie Łasin pochodzi z 1014 r.

Panowanie krzyżackie 1226-1461

Prawa miejskie Łasin otrzymał od Krzyżaków w 1298 roku. Nadania dokonał mistrz krajowy Meinhard z Querfurtu, który wydał przywilej na założenie miasta na prawie magdeburskim Janowi z Lasu (po łac. De Nemore). Krzyżacy otoczyli miasto murami, wałami i fosami, a przylegające do miasta jeziora i trzęsawiska naturalnie wzmacniały jego obronność. Podczas wojen z Krzyżakami był kilkakrotnie bezskutecznie oblegany przez Polaków (nawet pod wodzą samego króla Władysława Jagiełły). Pomimo zwycięstwa pod Grunwaldem Łasin nadal trzymał się uporczywie przy Zakonie. Dopiero w 1461 roku w dzień Wszystkich Świętych, kiedy to z uwagi na święto miasto nie posiadało należytej obrony, bramy stały otworem, a załoga była niekompletna miasto zostało zdobyte, obrabowane i spalone. Za panowania krzyżackiego Łasin należał do komturostwa (a później wójtostwa) rogozińskiego. Historycznie Łasin należy zaliczyć do Ziemi Chełmińskiej.

Komturia (również: komenda, komandoria) jest to podstawowa jednostka administracyjno-terytorialno-wojskowa zakonów rycerskich, zarządzana przez komtura (komandora), obejmująca najczęściej zamek wraz z przylegającym do niego dobrami ziemskimi.

Bank ludowy - instytucja finansowa, o charakterze spółdzielni oszczędnościowo-pożyczkowej. Pomysłodawcą banków ludowych był Hermann Schulze-Delitzsch. Banki ludowe zakładane były w także (od 1861; w roku 1913 były już 204 banki) na ziemiach polskich pod zaborem pruskim – w Wielkopolsce. Tam odegrały ważną rolę w oporze przeciwko germanizacji.

I Rzeczpospolita 1461-1772

Łasin w 1461 roku powrócił do państwa polskiego (Prusy Królewskie) co potwierdził II pokój toruński w 1466 roku. Miasto zniszczone długimi wojnami otrzymało przywilej od króla Zygmunta I Starego 1 marca 1520 r. w Toruniu, który uregulował wszelkie sprawy między mieszczanami, a starostą rogozińskim Łukaszem von Alden. 16 lipca 1526 r. w Gdańsku Zygmunt I Stary nadał nowy przywilej, który potwierdził wszelkie inne przywileje i dekrety nadane miastu za czasów krzyżackich pod warunkiem, że dokumenty te zostaną przetłumaczone na język łaciński.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.

Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Stolica powiatu malborskiego.

Polonizację przeszedł za Zygmunta Augusta, który nadał miastu nowe przywileje.

Szwedzi spalili Łasin w 1628, zaś w 1710 roku ludność zdziesiątkowała zaraza.

W 1719 r. wybuchł wielki pożar, który zamienił miasto w pogorzelisko. Udało się uratować tylko 17 domów mieszczących sie przed Bramą Szynwałdzką zwaną Malborską. Pożar wywołał wielkie spustoszenie, ponieważ miasto zbudowane było prawie wyłącznie z drewna.

Zabór pruski 1772-1918

Na skutek pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Łasin został przyłączony do Prus. Miasto było wtedy bardzo zaniedbane i podupadłe. W mieście było tylko 77 domów mieszkalnych, w tym tylko jeden zbudowany z cegły i kryty dachówką. W Łasinie mieszkały w tym czasie tylko 472 osoby. Miasto nie posiadało nawet studni źródlanej tylko cysterny, które wysychały. Łasin stawał się coraz bardziej podobny do wsi. I to właśnie było powodem, że w roku 1833 na prośbę samych mieszkańców zostały mu odebrane prawa miejskie. Stan taki nie trwał długo, gdyż władze pruskie dołożyły wszelkich starań, aby miastu przywrócić jego dawny charakter i wygląd. Powtórne nadanie praw miejskich nastąpiło w 1860 r. na mocy przywileju królewskiego. Łasin po ich przywróceniu zaczął na nowo tętnić życiem. Już w 1864 r. liczył 2187 mieszkańców i posiadał 495 domów oraz 3 młyny.

Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.

Bitwa pod Grunwaldem (w literaturze niemieckiej pierwsza bitwa pod Tannenbergiem) – jedna z największych bitew w historii średniowiecznej Europy (pod względem liczby uczestników), stoczona na polach pod Grunwaldem 15 lipca 1410, w czasie trwania wielkiej wojny, między siłami zakonu krzyżackiego wspomaganego przez rycerstwo zachodnioeuropejskie (głównie z Czech, z wielu państewek na Śląsku, z Pomorza Zachodniego i z pozostałych państewek Rzeszy), pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a połączonymi siłami polskimi i litewskimi (złożonymi głównie z Polaków, Litwinów i Rusinów) wspieranymi lennikami obu tych krajów (Hospodarstwo Mołdawskie, Księstwo Mazowieckie, Księstwo Płockie, Księstwo Bełzskie, Podole i litewskie lenna na Rusi) oraz najemnikami z Czech, Moraw i z państewek ze Śląska oraz uciekinierami ze Złotej Ordy [3] i chorągwiami prywatnymi (między innymi chorągiew z Nowogrodu Wielkiego księcia Lingwena Semena), pod dowództwem króla Polski Władysława II Jagiełły.

W 1886 roku prusacy wybudowali linię kolejową o charakterze lokalnym, łączącą Łasin z Gardeją. Dzięki niej Łasin miał pośrednie połączenie z Malborkiem. Długość linii kolejowej wynosiła 15 km

Łasin był miastem gdzie mieszkali polacy , niemcy , i Zydzi .Niemiecka ludnośća była w wiekszosci protestancka. . Dlatego też starali się oni o własny kościół, którego budowę zakończono w 1864 r. Kościół ten, a takze cmentarz ewangielicki w latach 1965-1970 został zniszczony i rozebrany , a na jego fundamentach powstał obecny dom kultury.W Łasinie w 1890r mieszkalo 2190 osob w tym 540 protestantow 1414 katolikow, i 230 Zydow .Cmentarz żydowski, położony przy ul. Radzyńskiej, powstał w 1818 roku. Pierwsi Żydzi osiedli się w miejscowości w 1816 roku. Kirkut został zniszczony w czasie II wojny światowej. Do dzisiaj na jego terenie nie zachowały się żadne fragmenty macew.

Województwo bydgoskie (1945-50 pod nazwą województwo pomorskie) w latach 1945-1975 obejmowało teren obecnego woj. kujawsko-pomorskiego oraz fragmenty: pomorskiego i wielkopolskiego.

Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

W 1892 roku rozebrano mury miejskie.

Magistrat z 1900 r.

Największy swój rozkwit miasto przezywało za burmistrza Chruścielewskiego, który doprowadził do wybudowania w 1893 r. wieży ciśnień i wodociągów, a w 1900 r. gmachu magistratu miejskiego. Ten sam burmistrz rozpoczął budowę gazowni, która zakończyła sie w 1906 r. Po jej wybudowaniu zmieniono oświetlenie ulic z naftowego na gazowe.

Meinhard von Querfurt , także Meinherus von Querenvord, Meynko von Querenforth (urodz. ?, zm.1299) – komtur dzierzgoński w roku 1279, komtur królewiecki w latach 1280-1283, komtur pokarmiński w latach 1284-1288, mistrz krajowy Prus w latach 1288-1299.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.

Aby wznmocnić się gospodarczo i uniezależnić od niemieckiego kapitału powstała koncepcja założenia Banku Ludowego w Łasinie. W dniu 25 lutego 1909 r, z inicjatywy Juliusza Bartkowskiego, dr Oszwałdowakiego, Leonarda Meyera i Tomasza Brockiego założono Bank Ludowy spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w Łasinie, który został zarejestrowany w Sądzie Powiatowym w Grudziądzu 4 marca 1909 r. pod numerem 26. Bank Ludowy w Łasinie odegrał wybitna rolę w utrzymaniu polskiego stanu posiadania. W późniejszym okresie został przekształcony w Bank Spółdzielczy.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.

II Rzeczpospolita 1918-1939

Pomnik na "Magdalence"

Z chwilą zakończenia l wojny światowej Łasin po prawie 150 latach zaborów i rządów pruskich powrócił ponownie do macierzystych ziem Polski. Pomimo nasilenia kolonizacji i germanizacji Łasin pozostał prawie w całości polski. Teoretycznie miasto było powtórnie wcielone do Polski już w 1918 roku, jednakże zmiana w Radzie Miejskiej nastą piła dopiero 20 stycznia 1920 r. kiedy po raz ostatni obradowała ona w języku niemieckim.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (niem. Reichsgau Danzig-Westpreußen) – jednostka administracyjna utworzona podczas II wojny światowej przez władze III Rzeszy na obszarze Pomorza Nadwiślańskiego. Prowincja powstała z połączenia: anektowanych przez III Rzeszę obszarów województwa pomorskiego, terytorium Wolnego Miasta Gdańska i Rejencji Zachodniopruskiej prowincji Prusy Wschodnie. Kres istnieniu Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie przyniosła w 1945 r. ofensywa styczniowa Armii Czerwonej.

Łasin znalazł się w granicach województwa pomorskiego, w powiecie grudziądzkim.

Od 23 lipca 1920 r. komisarycznym burmistrzem miasta był Stefan Tomczyński, który w 1922 r. został zatwierdzony przez starostę grudziądzkiego Ossowskiego na okres 12 lat. Był on nieprzerwanie burmistrzem Łasina do wybuchu II wojny światowej.

24 czerwca 1924 roku miasto odwiedził Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Wojciechowski.

Podział administracyjny Polski 1950-1957. W artykule przedstawione są zmiany administracyjne, które nastąpiły w okresie 1950-1957, wraz ze szczegółowym podziałem administracyjnym Polski w dniu 1 lipca 1952 roku.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).

W 1931 roku w Łasinie mieszkało 2541 osób w tym: 2255 Polaków i 286 Niemców.

14 października 1938 roku Rada Miasta nadała honorowe obywatelstwo miasta Łasina Marszałkowi Polski Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu.

Okupacja niemiecka 1939-1945

Łasin podczas kampanii wrześniowej

Łasin został zajęty przez wojska niemieckie 1 września 1939 roku około godziny 11. 7 września hitlerowcy wykonali pierwsze wyroki śmierci na miejscowej ludności polskiej na tzw. "Magdalence". 8 października miasto włączono do niemieckiego okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Obliczono, że w latach okupacji zamordowano na miejscu lub zamęczono w obozach koncentracyjnych 134 mieszkańców Łasina i okolic.

Bank spółdzielczy – to jedna z prawnych form działalności banku, która (obok spółki akcyjnej i przedsiębiorstwa państwowego) przewiduje polskie prawo bankowe.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) - oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952-1989. Uprzednio w latach 1945-1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Zwana propagandowo Polską Ludową - był to kolokwialny eufemizm na okres monopartyjnych rządów PPR, a od 1948 PZPR w Polsce.

Osobny artykuł: Niemieckie represje wobec ludności Łasina (1939).

Polska Rzeczpospolita Ludowa 1945-1989

26 stycznia 1945 roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną. W skutek działań wojennych zniszczeniu uległo kilka domów w Rynku, budynek szpitala, wodociągi, gazownia. Wycofujące się oddziały niemieckie uszkodziły tor kolejowy na odcinku Łasin - Gardeja, zniszczyły mosty na przejazdach, zabrały cały inwentarz żywy z okolic. Większość ulic w mieście była zaminowana. Wobec faktu zniszczonych wodociągów, ludność czerpała wodę z pobliskiego jeziora. W zniszczonych domach w chwili wyzwolenia przebywało nie całe 2000 mieszkańców.

Edward Śmigły-Rydz, też: Edward Rydz, Edward Rydz-Śmigły, ps. Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza (ur. 11 marca 1886 w Brzeżanach, zm. 2 grudnia 1941 w Warszawie) – polski wojskowy i polityk, Marszałek Polski, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz w wojnie obronnej 1939 roku, formalnie przez 17 dni następca prezydenta RP na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.

II pokój toruński – traktat zawarty w Toruniu 19 października 1466 między Polską, a Krzyżakami, kończący wojnę trzynastoletnią, trwającą w latach 1454-1466. Oryginał dokumentu przechowywany jest na zamku w Lidzbarku Warmińskim.

W dniu 27 maja 1945 r. ukonstytuowała się pierwsza 12 osobowa Rada Miejska z 5 osobowym prezydium. Przewodniczącym Rady wybrano mgra Dębskiego, a burmistrzem został Edmund Szlosowski, zastępcą Stanisław Czepek. Rozpoczęto porządkowanie miasta, odbudowano zniszczone domy, uruchomiono szkoły i przedszkole. Ekshumowano 27 pomordowanych i pochowano we wspólnej mogile 28 października 1945 roku na placu zwanym "Magdalenką". W sierpniu 1948 r. odbyła się w tym miejscu uroczystość odsłonięcia pomnika dłuta artysty rzeźbiarza Ignacego Zelka z Torunia. Pomnik przedstawia postać słaniającego się z wyciągniętą ręką, wskazującego białego orła.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Podział administracyjny Polski 1975-1998 – podział administracyjny obowiązujący od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 (od reformy w 1975 do reformy w 1999). Został wprowadzony ustawą z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. Utworzono 49 województw, zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny, czyli powiaty. Województwo warszawskie miało status województwa stołecznego, a województwa łódzkie i krakowskie były tzw. województwami miejskimi. Początkowo Wrocław stanowił jednostkę podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego w obrębie woj. wrocławskiego.

W 1948 roku przystąpiono do odbudowy i rozbudowy szpitala, zmodernizowano wyposażenie. Placówka liczyła łącznie 80 łóżek we wszystkich oddziałach. W 1957 roku uruchomiono w budynku po urzędzie gminnym oddział zakaźny liczący 40 łóżek. 1 września 1962 roku uruchomiono 3-letnią Zasadniczą Szkołę Handlową której dyrektorem został Jan Gwizdała. W 1963 roku na mocy zarządzenia Ministra Oświaty utworzono Zasadniczą Szkołę Mechanizacji Rolnictwa kształcącą w zawodzie mechanik maszyn rolniczych, siedzibą szkoły był budynek przy ulicy Dworcowej 13. W 1964 roku dyrektorem Zasadniczej Szkoły Mechanizacji Rolnictwa zostaje Włodzimierz Moch, a w 1968 roku dla potrzeb szkoły zostały wybudowane nowe warsztaty szkolne przy ulicy Curie-Skłodowskiej.

Niemcy – naród zamieszkujący przede wszystkim Republikę Federalną Niemiec, posługujący się językiem niemieckim z grupy języków germańskich. Pod względem wyznaniowym Niemcy są podzieleni na katolików (płd. i zach. Niemcy) i protestantów (płn. i wsch. Niemcy). Populacja jest trudna do oszacowania gdyż zawiera w sobie nie tylko rodowitych Niemców, ale także ich potomków rozsianych na kilku kontynentach. Mieści się ona w przedziale pomiędzy 80 a 160 milionów osób.

Ziemia chełmińska (niem. Kulmerland) – kraina historyczna i region geograficzny, do których początkowo zaliczano obszar leżący w łuku Wisły pomiędzy jej prawym, wschodnim brzegiem a Drwęcą na południu i Osą aż do jej ujścia na północy. Dwa główne i najstarsze (prawa miejskie 1233 r.) miasta ziemi chełmińskiej to Chełmno – od którego pochodzi nazwa regionu i Toruń, położone nad Wisłą.

W latach 1950-1957 i w latach 1957-1975 Łasin wchodził w skład województwa bydgoskiego.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. toruńskiego.

Aktualna zabudowa starej części miasta pochodzi z końca XIX i początku XX wieku.

Źródła

"Diecezja Toruńska Historia i Teraźniejszość T.12 Dekanat Łasiński" Toruń 1997 r.

"Łasin Historia 1298 Teraźniejszośc 1998 Przyszłość XXI w." - Urząd Miasta i Gminy Łasin 1998 r.