Odpis dokumentu lokacyjnego Łomży z 1418 roku

Herb Łomży z XVI wieku

Stary Rynek w Łomży (1912)

Port rzeczny w Łomży nad Narwią (1912)

Więzienie w Łomży z końca XIX wieku (zburzone w 1944)

Wielka Synagoga w Łomży (już nieistniejąca)

Historia Łomży ma bardzo burzliwy przebieg. Przeplatały się w niej lata triumfu z latami niepowodzeń. Historia ta zaczyna się we wczesnym średniowieczu na nadnarwiańskiej skarpie. Trwa tam do XIV wieku, kiedy to przenosi się 5 kilometrów w dół rzeki. Po pomyślnym XV i XVI wieku następuje upadek świetności miasta. Łomża odradza się w XIX wieku, aby znowu pogrążyły ją wojny. Druga połowa XX wieku i wiek XXI to powolna odbudowa średniowiecznej przeszłości.

IX - XII wiek

Historia Łomży sięga końca IX wieku i jest związana z grodziskiem położonym o około 5 kilometrów na wschód od dzisiejszego centrum miasta. Pod koniec IX wieku Łomża zostaje założona jako luźna, otwarta osada. W pierwszej połowie XI w. powstaje gródek typu cyplowego, który ulega pożarowi w ostatniej dekadzie tego wieku. Zostaje odbudowany dopiero w połowie XII w. z ponowną fortyfikacją terenu i budową wieży pośrodku oraz dwóch wałów podgrodzia. Położenie grodu wskazuje wyraźnie na jego charakter obronny. Od północnego wchodu zabezpiecza go nie tylko rzeka Narew, ale także szeroka i bagnista jej dolina. Pozostałością po grodzisku jest tzw. Góra Królowej Bony. Do dnia dzisiejszego zachowały się tam pozostałości wałów ziemnych otaczających gród.

Na sąsiednim wzniesieniu zwanym Wzgórzem Świętego Wawrzyńca według zapisków kościelnych miał stać kościół parafialny wybudowany według Kroniki Spengeberga przez świętego Brunona z Kwerfurtu, około 1000 roku. Święty ten niosąc wiarę chrześcijańską pogańskim ludom na pograniczu prusko-jaćwieskim poniósł męczeńską śmierć w 1009 roku zaledwie 20 kilometrów na wschód od tego miejsca, w okolicach dzisiejszej Wizny. Prawdziwość tej legendy dowodzą wykopaliska archeologiczne przeprowadzone na wzgórzu. Potwierdzają one, że w tym miejscu na pewno stał pierwszy kościół chrześcijański na Północnym Mazowszu, w krypcie odnaleziono wczesnośredniowieczne szczątki bogato ubranego duchownego.

W tym okresie powstał również kościół św. Piotra. Był on umiejscowiony na terenie wsi Stara Łomża, bliżej dzisiejszego miasta. Według ww. Kroniki Spengeberga w XII wieku za Bolesława Kędzierzawego powstaje zamek książąt mazowieckich ulokowany na jednym ze wzgórz w późniejszej lokalizacji miasta Łomży.

XIII - XIV wiek

Około 1250 roku w czasie jednego z najazdów, książę litewski Trojden złupił i spalił gród łomżyński. Ok. 1340 roku Kazimierz Wielki rozpoczął odbudowę zamku w tej lokalizacji w Szurze pod Starą Łomżą. Łomża nie pojawiała się w dokumentach pisanych do końca XIV w. Po unii polsko-litewskiej zmniejsza się znacznie niebezpieczeństwo ciągłych najazdów od strony wschodniej granicy. Sprzyja to rozwojowi osadnictwa, przenoszeniu i lokacji miast na prawie niemieckim. Grody tracą swój charakter obronny, a podgrodzia nabierają większego znaczenia jako centra handlowo-gospodarcze. Położenie podgrodzia łomżyńskiego było niezbyt dogodne i dlatego Łomża zostaje przeniesiona na nowe miejsce, umożliwiające jej lepszy rozwój i wytyczenie prostopadłych ulic, w okolice założonego w XII w. zamku książąt mazowieckich.

Nowa lokacja Łomży o 5 km na zachód w dół rzeki następuje w ostatnich dekadach XIV w. Już w 1392 roku na Popowej Górze zostaje wybudowany kościół NMP i świętych Rozesłańców. W 1410 roku zostaje tu przeniesiona parafia. Jest to dobrym dowodem na to, że nowe miejsce było już zasiedlone i zabudowane. Dawne podgrodzie otrzymuje wówczas nazwę Starej Łomży, która występuje w najstarszym rejestrze okolicznych wsi z 1410 roku.

XV wiek

Od początków XV wieku miasto rozwija się pomyślnie i znajduje w warunkach umożliwiających mu nadanie praw miejskich. Już w 1400 Łomża miała wójta, co świadczy o jej charakterze miejskim. 30 sierpnia 1400 roku książę mazowiecki Janusz I Starszy nadaje "w mieście naszym zwanym powszechnie Łomża wójtostwo z czterema włókami, trzecim denarem od jakiejkolwiek osądzonej sprawy w granicach wspomnianego miasta". Ostateczne unormowanie sytuacji prawnej miasta następuje 18 lat później. 15 czerwca 1418 roku z rąk księcia Janusza I Łomża otrzymuje prawa miejskie chełmińskie. Dzięki życzliwości księcia mieszczanie mogą także wybudować łaźnię, postrzygalnię i wagę. Od tego momentu nie muszą również płacić ceł w granicach Księstwa Mazowieckiego, co ma kolosalne znaczenie dla rozwoju handlu.