Ulica 11 Listopada. W XVIII i XIX w. była częścią traktu cesarskiego łączącego Wiedeń z Lwowem, a dziś stanowi główny deptak miasta.

Historia Bielska-Białej formalnie sięga stycznia 1951 roku, lecz historia miast, które były jego fundamentami jest o wiele dłuższa. Starszą częścią „dwumiasta” jest śląskie Bielsko powstałe w końcu XIII wieku. Od XVI w. miasto rozwijało się jako ośrodek handlu, sukiennictwa i ceramiki, a także jako stolica państwa stanowego, przekształconego później w księstwo. Małopolska Biała natomiast powstała ok. 1560 r. jako osada tkaczy. Na początku XIX w. zaczął się tu rozwijać przemysł, a już na przełomie XIX i XX stulecia okręg bielsko-bialski był jednym z największych ośrodków przemysłowych Austro-Węgier. Wtedy też rozpoczął się proces zrastania dwóch organizmów zakończony w 1951 r. połączeniem ich w jedno miasto Bielsko-Biała. Przez wieki charakterystyczną cechą dwumiasta była również wielonarodowość (Polacy, Niemcy i Żydzi) oraz różnorodność religijna (katolicy, protestanci i żydzi), przerwane II wojną światową (w której szczęśliwie uniknęło zniszczeń). W okresie powojennym Bielsko-Biała wciąż rozwijało się, w latach 1975-1998 jako stolica województwa bielskiego, aby stać się dziś jednym z najbardziej prężnych gospodarczo miast Polski, a także ważnym ośrodkiem kulturalnym, turystycznym i akademickim.

Bielsko

Początki miasta

Tablica upamiętniająca nadanie mieszczanom bielskim przez Mieszka I cieszyńskiego lasu „między Mikuszowicami a Kamienicą” w 1312 r.

Początki osady na terenie późniejszego miasta Bielsko sięgają początków XIII wieku (wyniki badań archeologicznych przeprowadzonych na Starym Mieście wskazują na zorganizowane osadnictwo przed 1210). Być może powstało ono jako osada targowa na międzynarodowym szlaku handlowym z Rusi przez Kraków na Morawy, zwanym potem szlakiem solnym.

Znane są trzy legendy o powstaniu miasta. Jedna z nich mówi o pierwszych osadnikach jako uciekinierach przed najazdem mongolskim w 1241. Zgodnie z drugą miasto założyli osadnicy słowiańscy, którzy przybyli nad rzekę białą, czyli „bystrą”, przezywaną Białką, z Żabiego Kraju, gdzie w rodzinnej osadzie Żebracze byli często atakowani przez wrogów i po kolejnym krwawym najeździe zaczęli szukać lepszego miejsca do zamieszkania, osiedlając się wreszcie na bielskim wzgórzu. W pewnym momencie jednak słowiańscy osadnicy zniknęli, a Mieszko cieszyński odbudował zamek i osadę, zaludniając ją niemieckimi kolonistami ze Spiszu. Gustaw Morcinek zaś podaje, że na srogim wzgórzu wśród lasów wznosiło się „strożne zamczysko”, a w nim przebywali zbójnicy. Przez długie lata łupili oni karawany kupców, dopiero w czasach Bolesława Chrobrego lub Bolesława Śmiałego sąsiednie kasztelanie zorganizowały wyprawę na zbójnickie gniazdo, zamek został zdobyty i spalony, a rabusie zabici. Miejsce to, zwane po łacinie „bilis”, poszło w niepamięć aż do chwili, kiedy to książę cieszyński Kazimierz I odkrył je na polowaniu i przeznaczył zabudowanie książęcego letniska, zarządzając, aby na jednej ze ścian wymalowano postać herszta-rozbójnika.

W rzeczywistości powstanie właściwego Bielska wiążę się najprawdopodobniej z wielką falą osadniczą w latach 1285-1300 organizowaną przez księcia raciborskiego i cieszyńskiego, Mieszka I. W jej ramach nad Białą przybyli z zachodu osadnicy śląscy, zakładając i zamieszkując okoliczne miejscowości.

Grodzisko w Starym Bielsku

Nie zachował się do czasów współczesnych dokument lokacyjny, stąd nie jest znana dokładna data otrzymania przez Bielsko praw miejskich. Pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 6 czerwca 1312. Wtedy Mieszko cieszyński nadał „swym wiernym mieszczanom bielskim” niewyrąbany las między Kamienicą a Mikuszowicami, którego pozostałością jest dzisiejszy Cygański Las. Świadczy to o rozbudowie, położonego na obecnym Wzgórzu Miejskim, Bielska i zapotrzebowaniu na budulec, dlatego też wielu historyków jako datę założenia miasta podaje okres wcześniejszy, w tym czasy wspomnianej fali osadniczej w tych rejonach, czyli lata 1285-1300. Ponadto w dokumencie biskupa wrocławskiego z 1284 wymieniona jest nazwa „Bielici”, którą można utożsamiać z Bielskiem. Wydaje się przy tym, że najpierw założono je na zwyczajowym prawie polskim, a dopiero w latach 1316-1327 przeniesiono na prawo magdeburskie.

Pierwszym śladem osadnictwa na terenie dzisiejszego Bielska-Białej jest jednak nie Wzgórze Miejskie, a grodzisko z XII wieku, usytuowane w Starym Bielsku. Gród ten był osadą produkcyjną, o charakterze obronnym, otoczonym podwójnym wałem z fosą. Jego średnica wynosiła ok. 200 m, a powierzchnia 3,2 ha. Nie wiadomo do dzisiaj, jak należy łączyć tę osadę ze Starym Bielskiem i miastem Bielskiem. Grodzisko leżące na szlaku solnym mogło pełnić rolę warowni. Osada ta została doszczętnie zniszczona pożarem w 1400. W jej sąsiedztwie powstała w II połowie XIV wieku wieś Stare Bielsko z kościołem Świętego Stanisława, który do 1447 był kościołem parafialnym zarówno dla wsi, jak i miasta, co zdaje się potwierdzać przeszłość Bielska jako osady targowej, która dopiero z czasem uzyskała prawa miejskie. Tradycja jednak podaje, że kościół ten został wzniesiony o wiele wcześniej, bo już w latach 1131-1135, w miejscu pogańskiego gaju dębowego.

W XIV i XV wieku

Herb Bielska

Bielsko w swych początkach obejmowało obszar tzw. Wzgórza Miejskiego (dzisiejsza Starówka) o powierzchni 4 ha i kształcie nieregularnego owalu. Układ urbanistyczny miasta był podobny do innych miast śląskich, lokowanych w średniowieczu. Początkowo rozwijało się ono równolegle do Starego Bielska, jednak w 1400 osada ta została zniszczona i Bielsko stało się jedynym ośrodkiem na tym obszarze.

Granice ówczesnego miasta wyznaczały obecne ulice: Zamkowa, Orkana, Waryńskiego, Schodowa i Św. Trójcy. Od ok. 1315 było otoczone murami, posiadało również, powstały w czasach przedlokacyjnych (prawdopodobnie I połowa XIII w.), zamek książąt cieszyńskich, włączony w system obwarowań.

Od początku Bielsko dzieliło losy księstwa cieszyńskiego, w skład którego wchodziło. W 1316, po wyodrębnieniu księstwa oświęcimskiego, stało się jego miastem granicznym, gdyż granica między nimi przebiegała na rzece Białej. W 1327 oba księstwa stały się lennem króla czeskiego Jana Luksemburczyka, przy czym faktyczna inkorporacja nastąpiła w roku 1348. W 1457 Jan IV oświęcimski sprzedał księstwo oświęcimskie polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, a rzeka Biała wyznaczała granicę państwową między Polską a Czechami. W roku 1464 Maciej Korwin zajął Śląsk, przez co miasto znalazło się w granicach Węgier, jednak po szesnastu latach wróciło do Czech. Przygraniczne położenie w sposób decydujący wpłynęło na rozwój średniowiecznego Bielska.

Św. Mikołaj – patron pierwszej bielskiej świątyni.

Miasto, przez cały okres swego istnienia, było wielonarodowościowe. Dominującą rolę odgrywali w Bielsku Niemcy, drugą zaś grupę ludności stanowili Polacy. W późniejszych latach pojawili się również Żydzi, o których najstarsza wzmianka pochodzi z 1653. Ludność niemiecka na przestrzeni wieków nie zasymilowała się, a zasilona następnie przez kolejne grupy przybyszów (głównie z Dolnego Śląska), utworzyła wyraźną wyspę językową wśród okolicznej ludności słowiańskiej.

W 1424 Bolesław I cieszyński nadał Bielsku odnowione prawa miejskie, przyznające m.in. prawo mili i w pełni samodzielny samorząd. Kolejnym ważnym przywilejem było przyznanie w 1440 przez Władysława cieszyńskiego i Przemysława II prawa składu soli. W XV w. wyróżnił się również Wacław I cieszyński (1442-1474), który w 1447 przeniósł parafię bielską ze Starego Bielska do miasta, do ufundowanego przez siebie kościoła pw. św. Mikołaja, który stał się patronem Bielska. Również za jego czasów nastąpiły pierwsze próby wyodrębnienia państwa bielskiego.

W 1489 mieszczanie bielscy od księcia Kazimierza II uzyskali potwierdzeni wszystkich dotychczasowy przywilejów oraz prawo wznoszenia zabudowań poza murami. W zamian miasto odstąpiło mu „po wsze czasy” teren między zamkiem a rzeką Białą z przeznaczeniem na ogrody zamkowe, które nigdy nie miały zostać zabudowane (nastąpiło to dopiero w latach 30. XX w.). Równocześnie zaczęły się rozwijać przedmieścia – Dolne wzdłuż potoku Niper i Górne wzdłuż drogi do Cieszyna, a od XVI w. również Żywieckie w południowej części miasta.

Czasy nowożytne

W 1521, wraz z podarowanym browarem książęcym Bielsko otrzymało przywilej propinacji, czyli wyrobu i sprzedaży alkoholu, rozszerzone później na okoliczne wsie państwa bielskiego. Przywilej ten dostarczał znacznych dochodów miastu aż do XIX w. Do XVI w. największe jednak zyski czerpali mieszczanie bielscy z gospodarki rolnej, wynajmując grunty nawet na prawym, polskim, brzegu rzeki Białej. Niemały udział w dochodach miejskich miała gospodarka rybna, prowadzona w licznych stawach zakładanych w dolinie rzeki Białej oraz okolicznych wsiach. Również w 1521. miasto zostało otoczone drugą, zewnętrzną, linią murów miejskich, która w założeniu miała bronić Bielsko przed napadem tureckim. W 1565 książę Fryderyk Kazimierz zatwierdził dawniejsze przywileje. Od tego czasu miasto posiadało Księgę konfirmacji przywilejów oraz nowe prawo propinacyjne, które zostało złagodzone rok później.

W 1526, wraz z wstąpieniem Habsburgów na tron czeski, Bielsko znalazło się w obszarze monarchii austriackiej.

Rok 1545 to początek czasów reformacji. W tym roku książę Wacław III Adam uznał luteranizm za oficjalne wyznanie księstwa cieszyńskiego, w czym poparli go mieszkańcy regionu. W Bielsku powstała wtedy najsilniejsza na Śląsku Cieszyńskim gmina protestancka, przyciągająca nowych osadników niemieckich. W 1587 uzyskała ona, od Adama Schaffgotscha, przywilej religijny gwarantujący, iż wszystkie nabożeństwa w bielskich kościołach będą odprawiane w duchu luterańskim. Protestanci przejęli wszystkie świątynie w mieście, w tym parafialny kościół św. Mikołaja.

Połowa XVI w. otworzyła okres prosperity rzemieślników, któremu sprzyjali kolejni właściciele miasta, nadając im liczne przywileje i statuty cechowe. Szczególną rolę odegrał cech sukienników. Powstał on w roku 1548, grupując mistrzów przybyłych z Dolnego Śląska i innych krajów niemieckich. Nadany wówczas przywilej określił również markę wyrobów sukienniczych, oznaczając je marką ochronną „B.S. Bielskie Sukna”. Oznaka ta została w 1565 zastąpiona herbem Bielska. Sukiennictwo w Bielsku rozwijało się bardzo szybko, przede wszystkim ze względu na korzystne warunki naturalne: dostatek surowca – wełny z licznych w Beskidach Zachodnich stad owiec oraz czysta, miękka, górska woda Białej i okolicznych potoków, których specyficzne właściwości wyróżniły miejscowe sukna. Z czasem stało się ono główną gałęzią rzemiosła w Bielsku. Duże znaczenia dla miasta miało również jego przygraniczne położone, dzięki któremu rozwinął się handel. W XV i XVI w. Bielsko było znane też jako wielki ośrodek ceramiczny (kaflarski) na Śląsku. Większość warsztatów i foluszy rozlokowało się na przedmieściach: Górnym, Dolnym i Blichu (Żywieckie Przedmieście). W 1570 bogate już Bielsko zakupiło od księcia na wieczystą własność folwark i wieś Mikuszowice (wraz z przynależnościami, młynem, tartakiem, cegielnią, karczmą i częścią lasu, granicząca z lasem miejskim) oraz wieś Bystrą.

Ostatnim właścicielem miasta z rodu Piastów cieszyńskich był Wacław III Adam, rezydujący na zamku bielskim w latach 1545-1553. Sprzedał on Bielsko Kasprowi Wilczkowi w roku 1553, jednak po dwunastu latach syn Wacława III Adama, Fryderyk Kazimierz, je odzyskał. Popadł on jednak w wielkie długi, wskutek czego, po jego śmierci w 1571, Wacław III Adam zmuszony był ponownie sprzedać Bielsko.

W 1572 na mocy zezwolenia cesarza Maksymiliana II Habsburga z księstwa cieszyńskiego zostało wydzielone państwo bielskie, obejmujące Bielsko i 14 okolicznych wsi i podlegające odtąd bezpośrednio śląskiemu urzędowi zwierzchniemu we Wrocławiu oraz jego władzy sądowniczej. Podobnie jak włości frydeckie i frysztackie stanowiło ono tzw. państwo stanowe niższego rzędu, które funkcjonowało aż do 1751, kiedy przekształcono je w wolne państwo stanowe. Pierwszym właścicielem państwa bielskiego był Karol Promnitz, dotychczasowy właściciel Pszczyny. W 1582 odstąpił je on, z przyczyn finansowych, śląskiemu magnatowi Adamowi Schaffgotschowi, a dziesięć lat później, w roku 1592 zostało ono nabyte przez węgierski ród magnacki – Sunneghów, władający m.in. Budziatyniem (ob. Żylina) i Orawą. Władali oni państwem bielskim aż do 1724.

Wiek XVII był najtragiczniejszym okresem w dziejach miasta. W 1599 Bielsko nawiedziła epidemia dżumy, która zdziesiątkowała mieszkańców miasta. Dla upamiętnienia jej ofiar w 1604 rozpoczęto budowę kościoła św. Trójcy obok protestanckiego cmentarza na Górnym Przedmieściu. W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Szwedzi kilkakrotnie najeżdżali miasto: w 1642 i 1646, kiedy zostało obrabowane i częściowo spalone, a na wzgórzu Trzy Lipki miała miejsce krwawa bitwa między siłami polskimi a szwedzkimi. W 1656, w czasie potopu szwedzkiego w pobliskich Mikuszowicach doszło do kolejnej bitwy polsko-szwedzkiej, którą Andrzej Komoniecki opisał w Dziejopisie Żywieckim:

„Roku tegoż 1656 we środę w tydzień postu czterdziestowego, dnia 8 miesiąca marca Szwedzi (...) w jedynastu set żołnierza kommunnego napadł na szańce od Bielska mikuszowskie. Gdzie szlachty polskiej kilkadziesiąt wprzód przyskoczyło do szańców, konnych, chcąc na obronę szańców do naszych przystać; ale nasi im nie uwierzyli, bojąc się jakiej zdrady od Szwedów. Którzy powracając, na tych Szwedów napadli i trzynastu nad folwarkiem mikuszowickim Szwedzi zabili, i tam pod Bożą Męką na brzegu rzeki u szańców samych pochowani. (...) Co się stało po zachodzie słońca, skąd zapalenie ogniów wielkich do Żywca widziano i ludzi ustraszyło”

Jerzy Trzanowski

W latach 1630-1634, po edyktach kontrreformacyjnych, siłą odebrano protestantom, przejęte przez nich w XVI w. świątynie, zakazując również kultu ewangelickiego. Zszedł on w Bielsku do podziemia – nabożeństwa odprawiano w okolicznych lasach i górach Beskidu Śląskiego. Bielsko opuścił wtedy również Jerzy Trzanowski, przebywający jako kaznodzieja Sunneghów na bielskim zamku od 1626.

W XVII w. Bielsko dwukrotnie padło również ofiarą pożarów. W 1659 spłonęły wszystkie zabudowania, zamek, kościół parafialny, ratusz z archiwum, więzienie oraz mury miejskie, w wyniku czego miasto musiało się budować od nowa. W 1664 zaś zniszczeniu uległy 42 budynki. W 1682 oddziały powstańcze węgierskie, pod dowództwem Imre Thökölego, współpracujące z Turkami, złupiły miasto 35 mieszkańców, mimo braku oporu, zabito, a 30 ciężko poraniono. Rok później przez miasto przemaszerowała część polskiej armii, idąca na odsiecz Wiednia, po dowództwem hetmana polnego koronnego Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, która w przeciwieństwie do poprzednich armii nie dokonała żadnych zniszczeń. Trasę tego przemarszu upamiętnia przebieg dzisiejszej ulicy Jana III Sobieskiego, jednej z najdłuższych w Bielsku-Białej.

W 1742 w wyniku przegranej I wojny śląskiej Habsburgowie utracili większość ziem śląskich na rzecz Prus, z pozostałej 1/7 tej prowincji utworzono Śląsk Austriacki, obejmujący historyczny Śląsk Cieszyński i Opawski. W ten sposób w odległości kilkunastu kilometrów na północ od Bielska powstała granica z Prusami na Wiśle. Skróceniu uległa granica polsko-austriacka, która biegła odtąd wzdłuż rzeki Białej od Dziedzic na północy po szczyt Klimczoka na południu, dalej do Przełęczy Salmopolskiej i przez Baranią Górę do Jaworzynki-Trzycatka, gdzie zbiegały się granice Rzeczypospolitej, Austrii i Węgier. To jednak nie był koniec konfliktu prusko-austriackiego, który ciągnął się jeszcze 21 lat. W 1762 Bielsko było przez krótki czas zajęte przez Prusaków, jednak zgodnie z postanowieniami pokoju w Hubertusburgu zachowany został zachowany podział Śląska z 1742.

Już na przełomie XVII i XVIII w. Bielsko stało się najsilniejszym ośrodkiem rzemieślniczym Śląska Cieszyńskiego, powoli dystansując jego stolicę. Dodatkowym atutem Bielska było położenie na uboczu, ogarniętych wojnami i prześladowaniami religijnymi, Czech i Śląska. W 1660 król Polski Jan Kazimierz Waza nadał bielskim sukiennikom przywilej handlu swoimi wyrobami w Rzeczypospolitej, potwierdzony przez kolejnych władców, a w 1686 miasto uzyskało przywilej na wolny skład sukna. Na początku XVIII w. bielskie sukna uważano za najlepsze na Śląsku i w Czechach, dzięki czemu otworzyły się przed sukiennikami nowe rynki zbytu – Węgry, Imperium Osmańskie i Bałkany. O szybkim rozwoju sukiennictwa świadczy również wzrost liczby majstrów: w 1738 wynosiła ona 271, w 1733 – 270, a pod koniec XVIII w. już 520. W 1750 powstały w Bielsku pierwsze manufaktury. Od początku XVIII w. nastąpił również gwałtowny napływ osadników żydowskich, głównie handlarzy wełną i tytoniem oraz szynkarzy.

Dekretem cesarzowej Marii Teresy Habsburg z 1744 ustanowione zostały w Bielsku comiesięczne targi oraz 4 wielkie jarmarki na bydło. Wynikało to z konieczności przerzucenia tras importu polskiego i ruskiego bydła do Austrii z zagarniętego przez Prusy Górnego Śląska na jedyną drogę łączącą bezpośrednio Wiedeń z Rzecząpospolitą, która wiodła właśnie przez Bielsko. W 1773 kursowała tędy poczta konna, a od 1775 miasto posiadało stałe połączenie dyliżansowe zarówno ze stolicą monarchii, jak i ze Lwowem. Dyliżanse kursowały po bitej drodze z Frydka przez Cieszyn do Bielska, a dalej w głąb Galicji nowo wybudowanym traktem cesarskim. Pozostałością tego traktu jest dzisiejsza ul. Cieszyńska. Dzięki dogodnemu położeniu komunikacyjnego Bielsko stało się nie tylko ważnym ośrodkiem rzemieślniczym, ale również handlowym.

Znacznych dochodów bielszczanom przynosił w XVIII w. przemyt przez granicę austriacko-polską, ułatwiony dzięki powiązaniom rodzinnym z mieszkańcami polskiej Białej. Przemycano przede wszystkim sól wielicką, tytoń i broń, a proceder ten ustał dopiero po zniesieniu granicy celnej między Śląskiem Austriackim a Galicją w 1784: Postrzegłem tu zaraz inny porządek, wiele domów miejskich murowanych i ochędóstwo wszędzie największe, a my, jak we wszystkim, tak około domów i miast naszych niedbali (...).

Aleksander Józef Sułkowski

Sunneghowie przestali władać Bielskiem w 1724. Kolejnym właścicielem miasta został Henryk hr. Solms (do 1743), a następnie Friedrich Wilhelm von Haugwitz. W 1751 na jego prośbę cesarzowa Maria Teresa podniosła państwo bielskie do rangi wolnego państwa stanowego (status maiores). W efekcie Bielsko mogło wysyłać swojego przedstawiciela na zgromadzenia do Opawy (Troppauer öffentlicher Konvent) oraz utworzyć własny bielski rząd krajowy (Landesregierung). W 1752 zostało ono zakupione przez Aleksandra Józefa Sułkowskiego, generała i ministra króla Augusta III Sasa. W tym samym roku dotychczasowe wolne państwo stanowe przekształcono w księstwo niższego rzędu (Fürstentum).

2 listopada 1754 Maria Teresa powołała Księstwo Bielskie (Herzogtum Bielitz). W związku z tym awansem pod względem prawnym osiągnęło status, jaki od wieków miało macierzyste księstwo cieszyńskie. Jednocześnie od drugiej połowy XVIII w. związki Bielska z Cieszynem ponownie się zacieśniły i, w pewnym sensie, Księstwo Bielskie „powróciło” do Księstwa Cieszyńskiego. W ramach reform, prowadzonych przez Marię Teresę i Józefa II, mających na celu unowocześnienie zarządzania państwem, wprowadzono podział poszczególnych prowincji na obwody (Kreis). Cieszyn, dotychczas stolica księstwa, stał się równocześnie siedzibą urzędu obwodowego. Odtąd mieszkańcy Bielska i okolicy załatwiali wszystkie sprawy wymagające zatwierdzenia przez wyższą instancję w cieszyńskim Kreisamcie.

Do najtragiczniejszych wydarzeń XVIII w. należą pożary: kościoła św. Mikołaja w 1750 (wskutek uderzenia piorunem) oraz Dolnego Przedmieścia w 1753 i zamku książąt Sułkowskich w tym samym roku, po którym nastąpiła wielka jego przebudowa (1787). We znaki Bielsku dały się również trzy trzęsienia ziemi w latach 1785–1786, których epicentra znajdowały się w Beskidach Zachodnich.

13 października 1781 cesarz Józef II wydał patent tolerancyjny dla ewangelików, który zakończył 150-letni okres walk kontrreformacyjnych. Patent umożliwił protestantom budowę skromnej świątyni (dzisiejszy kościół Zbawiciela) i szkoły. Budowę tychże obiektów rozpoczęto równolegle w marcu 1782 na zachód od miasta na części dolnego pastwiska miejskiego. W ciągu 10 lat na pograniczu dwóch przedmieść, Dolnego i Górnego, powstała nowa część miasta, zwana Bielskim Syjonem.

Drzeworyt z 1801 r. przedstawiający widok Bielska od wschodu. W centralnej części Stare Miasto, na górze Górne Przedmieście, po lewej stronie Żywieckie Przedmieście, na dole po prawo Dolne Przedmieście, na górze po prawo Bielski Syjon.

Mały Wiedeń i Śląski Manchester

Wojny napoleońskie i blokada kontynentalna spowodowały olbrzymie zamówienia wojskowe. By im sprostać rzemieślnicy zmuszeni byli mechanizować swe zakłady, dzięki czemu rozwinął się przemysł włókienniczy. W 1806 pojawiła się w Bielsku pierwsza maszyna – przędzarka, w 1811 powstała pierwsza uprzywilejowana fabryka sukna (należąca do braci Kolbenheyer), a w 1815 pierwsze mechaniczne przędzalnie. Szybko rozwijająca się produkcja fabryczna doprowadziła do kryzysu tradycyjnego rzemiosła i bankructwa wielu samodzielnych sukienników. Pierwsze zakłady przemysłowe budowano na Dolnym i Żywieckim Przedmieściu (Blichu), nad rzeką Białą, ze względu na napęd wodny, gdyż maszynę parową zastosowano dopiero w 1826. W przeciwieństwie do dzielnic położonych nad rzeką, Przedmieście Górne, dotąd dzielnica sukienników pełna warsztatów i foluszy, nie tylko nie rozwijało się, ale dosyć szybko zmieniło swój charakter, stając się coraz wyraźniej dzielnicą mieszkalną. Zniesienie w połowie XIX w. systemu cechowego i ustroju feudalnego umożliwiło niczym już nieskrępowany rozwój przemysłu, który w krótkim czasie wyparł tradycyjne warsztaty rzemieślnicze.

W okresie wojen napoleońskich przez miasto kilkakrotnie maszerowały kilkudzięsięciotysięczne wojska rosyjskie, a 13 maja 1813 armia Księstwa Warszawskiego. 6 czerwca 1808 Bielsko padło ofiarą wielkiego pożaru, po którym zaprzestano wznoszenia drewnianych budynków, jednak i nowa, murowana zabudowa częściowo spłonęła w roku 1836. Katastrofalne wskutkach były również: wielka powódź, która zalała miasto w 1813 oraz epidemia cholery w 1831.

Z tradycyjnego mieszczaństwa wyrosła w XIX w. bogata warstwa burżuazji przemysłowej i finansowej, zasilona przez wielu przybyszów z całej Europy, którzy tu znaleźli swą „ziemię obiecaną”. Istniejąca mozaika narodowościowa i religijna, pomimo sporów, uczyła tolerancji i wzbogacała na co dzień kulturalnie, mówiących w różnych językach, mieszkańców Bielska. Na tym tle do rangi symbolu urastała postać bielskiego burmistrza z lat 1922-1930 Kuno de Pongratza, który czuł się zarazem Węgrem, Niemcem, Czechem i Polakiem.

Charakterystyczną cechą Bielskiego Okręgu Przemysłowego było skupienie własności wszystkich przedsiębiorstw przemysłowych i znacznej części handlowych w rękach Niemców oraz Żydów (w zdecydowanej większości niemieckojęzycznych), a także brak, typowych np. dla Łodzi czy Górnego Śląska, dzielnic proletariackich, gdyż niemiecka rada miejska konsekwentnie nie zgadzała się na osiedlanie robotników w obawie przed wzrostem siły ruchu robotniczego. Załogi fabryczne aż do II wojny światowej rekrutowały się w znacznej mierze z ludności zamieszkałej we wsiach powiatu bialskiego, bielskiego, wadowickiego i żywieckiego. To spowodowało, że w parze z industrializacją nie szedł, w przeciwieństwie do innych ośrodków, gwałtowny wzrost liczby ludności. W 1789 Bielsko liczyło 4200 mieszkańców, w 1870 – 10 721, a w 1910 – ok. 18 568.

Niemiecka mapa Bielska z ok. 1855 r.

Liczba osób narodowości żydowskiej zamieszkujących Bielsko w 1837 wynosiła 427. Była to już dosyć spora grupa, wymagająca utworzenia warunków życia religijnego. Żydzi bielscy, dotychczas wchodzący w skład tzw. cieszyńskiego żydostwa, rozpoczęli starania o utworzenia niezależnej od Cieszyna gminy. Ważnym krokiem w kierunku utworzenia samodzielnej instytucji reprezentującej Żydów z Bielska i okolicy było uzyskanie w 1849 zgody na uruchomienia własnego cmentarza oraz zgoda gminy w Cieszynie, aby tamtejszy rabin prowadził nabożeństwa religijne w Bielsku. Ponadto Żydzi w Bielsku zostali w kwietniu 1852 zwolnieni z opłat na utrzymywanie cieszyńskiego rabina, a 1 września urząd powiatowy wyraził zgodę na prowadzenie własnych ksiąg metrykalnych. Pod koniec 1863 przełożeni żydów bielskich zwrócili się do Ministerstwa Kultu i Oświecenia w Wiedniu z prośbą o utworzenie niezależnej gminy wyznaniowej. We wrześniu 1864 ministerstwo wyraziło pozytywną decyzję, a Rząd Krajowy w Opawie decyzją z dnia 27 grudnia 1865 zatwierdził powstanie Gminy Wyznaniowej w Bielsku. Do końca XIX w. liczba Żydów wzrosła do ok. 14%, tworząc największe skupisko na Śląsku Cieszyńskim.

W okresie Wiosny Ludów Bielsko zyskało miano „oka protestantyzmu” Austrii, kiedy na forum pierwszego sejmu austriackiego bielski pastor Karl Samuel Schneider bronił sprawy protestantów w całym kraju. To m.in. dzięki jego staraniom w 1849 zniesiono kolejne skierowane przeciwko nim restrykcje a ostatecznie zrównano ich w prawach z katolikami w 1861. W Bielsku powstało pierwsze w całej monarchii ewangelickie seminarium nauczycielskie, tutaj drukowano prasę ewangelicką, tutaj też stanął jeden z dwóch na terenie monarchii pomników Marcina Lutra, obecnie jedyny w Polsce. Głównie dzięki ewangelikom miasto przekształciło się w ważny ośrodek szkolnictwa.

W roku 1848 zostało powołane do życia Towarzystwo Demokratyczne, które wyraziło poparcie dla walczącego Wiednia, nawołując jednocześnie do pokojowego współżycia Słowian i Niemców. Zorganizowało ono, nieudaną, wyprawę zbrojną na pomoc wiedeńskim rewolucjonistom, a także wspierało powstanie węgierskie 1848, organizując szeroką akcję pomocy na rzecz powstańców (głównie zbiórki pieniędzy). Od momentu powstania Towarzystwa Demokratycznego władzę w Bielsku przejął niemiecki obóz liberalno–ewangelicki na czele z pastorami Karlem Samuelem Schneiderem i Teodorem Haase (oboje byli posłami do parlamentu austriackiego). Obok niego działał ruch nacjonalistyczny, wszechniemiecki, nastawiony przeciw ludności słowiańskiej.

Fragment północnej dzielnicy przemysłowej w 1915 r. (kwartał fabryczny nad Białą).

W 1849, wraz z wprowadzaniem nowoczesnego podziału administracyjnego, likwidującego stare struktury feudalne, zniesiono Księstwo Bielskie. Jego obszar wszedł w skład nowego powiatu politycznego bielskiego, składającego się z powiatów sądowych: bielskiego, skoczowskiego i strumieńskiego, które w latach 1855-1868 stanowiły samodzielne powiaty polityczne. W 1870 wyłączono z terenu powiatu miasto powiatowe Bielsko, które stało się miastem statutarnym.

W II połowie XIX w. Bielsko stało się miastem na wskroś przemysłowym. W Austro-Węgrzech było trzecim, a w II Rzeczypospolitej drugim co do wielkości ośrodkiem włókiennictwa. Sukna bielskie konkurowały nawet ze słynnymi wyrobami angielskimi. Drugą podstawową gałęzią bielskiego przemysłu był przemysł maszynowy. Bezpośrednią przyczyną jego rozwoju były zbyt wysokie koszty sprowadzania maszyn dla nowo powstających zakładów. Pierwszą fabrykę maszyn i odlewnię żelaza założył w 1851 Gustaw Josephy senior. Wkrótce powstał także przemysł budowlany, metalowy, drzewny i spożywczy. W 1873 w Bielskim Okręgu Przemysłowym było ok. 63 fabryk włókienniczych i niemal tyle samo maszynowych i metalowych. W roku 1871 zorganizowano w Bielsku i Białej wielką wystawę przemysłową, będącą świadectwem błyskawicznego uprzemysłowienia obu miast. Już wtedy miasto nazywano Śląskim Manchesterem.

Karol Korn.

W 1855 zostało zbudowane odgałęzienie C.K. Uprzywilejowanej Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda z Dziedzic do Bielska, przez co miasto uzyskało bezpośrednie połączenie z Wiedniem i Krakowem. Stację kolejową nazwano Bielsko-Biała, co wywołało wiele kontrowersji wśród mieszkańców obu miast. W 1878 linię tę przedłużono do Żywca, budując tunel pod Placem Smolnym (ob. Plac Chrobrego), z kolei w roku 1888 powstała Kolej Miast Śląskich i Galicyjskich, łącząca Frydek, Cieszyn, Bielsko, Białą, Wadowice i Kalwarię.

Rozbudowa przemysłu pociągnęła za sobą wzmożoną urbanizację. Po otwarciu w 1890 nowego dworca kolejowego, położonego na północnych obrzeżach Bielska, zaczęło się w tym kierunku rozrastać Dolne Przedmieście, obejmujące dotąd obszar nad, skanalizowanym w 1860 potokiem Niper. W ciągu kilkunastu lat powstały liczne szkoły (np. Szkoła Przemysłowa), gmachy użyteczności publicznej (np. Starostwo Powiatowe), kamienice mieszczańskie, synagoga i wille najbogatszych przemysłowców (np. Willa T. Sixta), a polna droga wiodąca w kierunku nowego dworca stała się reprezentacyjną aleją. Nowa zabudowa wzorowana była przede wszystkim na architekturze Wiednia, z którym związane były tutejsze elity. Stąd wzięło się określenie Mały Wiedeń – używane przez niektórych najpierw w stosunku do Dolnego Przedmieścia, później całego Bielska. Jednymi z głównych twórców wielkomiejskiego wizerunku miasta byli: Karol Korn, architekt żydowskiego pochodzenia oraz Salomon Pollak, finansista, działacz społeczny i lokalny polityk. W latach 1855-1864 nastąpiła wielka przebudowa Zamku Sułkowskich wg projektu Jana Pötzelmeyera. Wtedy zamek uzyskał obecną, eklektyczną bryłę. W 1898 słoweńskiemu architektowi i urbaniście, Maxowi Fabianiemu, zlecono przygotowanie planu regulacji urbanistycznej. Wyznaczył on kierunki rozwoju przestrzennego miasta w XX wieku, postulując jednocześnie znaczne zmiany w istniejącym układzie przestrzennym (np. rozdzielenie stref zabudowy) i komunikacyjnym (m.in. budowa obwodnic czy „prostowanie krzywizn”). Część założeń planu została zrealizowana dopiero w okresie międzywojennym lub nawet po II wojnie światowej, część też nigdy nie doczekała się realizacji.

Elektrownia i zajezdnia tramwajowa na pocz. XX wieku.

Bogate miasto celowało we wprowadzaniu nowinek technicznych. W roku 1850 podłączono Bielsko do państwowej sieci telegraficznej, w 1864 powstała gazownia (zob. gazownia w Bielsku-Białej) i oświetlenie gazowe, z kolei w 1884 uruchomiono, jedną z pierwszych w Austro-Węgrzech, centralę telefoniczną i oświetlenie łukowe. W 1893 na Żywieckim Przedmieściu powstała trzecia na ziemiach polskich elektrownia, a dwa lata później, w roku 1895, rozpoczęły swoją działalność miejskie wodociągi, których źródła ulokowano w Dolinie Wapienicy. 11 grudnia 1895 odbył się pierwszy kurs tramwaju elektrycznego (zob. tramwaje w Bielsku-Białej) na trasie od dworca kolejowego do Cygańskiego Lasu, stanowiącego popularne miejsce wypoczynku. Decydującą rolę w tych inwestycjach odegrał bank miejski – Sparkasse (Komunalna Kasa Oszczędności), założony w 1859.

Uprzemysłowienie oznaczało dla Bielska nie tylko rozwój finansowy i ekspansję budowlaną, ale również rozwój kulturalny i intelektualny. Już w 1813 powstał pierwszy, nie licząc istniejącej od 1791 prywatnej sceny Daniela Eisenberga, bielski teatr. Był to zamkowy „Hochfurstliches Theater” prowadzony pod dyrekcja F. Frankiego. Spłonął on w czasie pożaru miasta w 1836 r. Nowa sala, licząca 540 miejsc, powstała w 1857, jednak coraz poważniej zaczęto myśleć o budowie budynku teatralnego z prawdziwego zdarzenia. Dzięki zbiórce pieniędzy wśród mieszkańców Bielska, Białej i Lipnika w latach 1889-1890 wzniesiono gmach Teatru Miejskiego (dzisiejszy Teatr Polski). Dzięki staraniom pastora Artura Schmidta 25 lutego 1906 otwarto przy bielskim Rynku Muzeum Miejskie. W 1834 powstał pierwszy związek śpiewacki, Bielsko-Bialskie Towarzystwo Śpiewacze (Bielitz-Bialaler Männergesangverein) – jedno z pierwszych w Austrii, w 1862 utworzono Bielsko-Bialskie Towarzystwo Gimnastyczne (Bielitz-Bialer Turnverein), a w 1893 swoją działalność rozpoczęło pierwsze towarzystwo turystyczne – Beskidenverein. W 1907 został założony Bielski Klub Piłkarski (Bielitzer Fussball Klub), przemianowany wkrótce Bielsko-Bialskie Towarzystwo Sportowe (BBTS), na którego tradycje powołuje się dzisiejsze Podbeskidzie Bielsko-Biała. Ukazywały się w tym okresie również dwa wydawnictwa prasowe – „Bielitz-Bialaer Anzeiger” (pol. Wieści Bielsko-Bialskie, od 1854) i „Bielitzer Wochenblatt” (pol. Tygodnik Bielski, od roku 1857). Rozwijało się niemieckie szkolnictwo. W 1860 powstała szkoła realna (utrzymywana początkowo przez gminę ewangelicką, choć dostępna dla wszystkich wyznań), w 1871 r. gimnazjum, a w 1862 Szkoła Tekstylna (Webschule). Największą placówką była jednak, istniejąca do dziś, Szkoła Przemysłowa, która została założona w roku 1874. Kształciła specjalistów dla przemysłu, spełniając jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym funkcję uczelni wyższej typu zawodowego.

ulica 3 Maja (d. Franz-Josef Strasse) – 1909 r.

W 1866, podczas wojny siedmiotygodniowej, Bielsko wraz z okolicą było przez krótki okres zajęte przez Prusaków. W 1890 poprzez dyslokację 5 batalionu austriackich jegerów polowych (zakwaterowanych początkowo w Strzelnicy, a od stycznia 1891 w koszarach na Górnym Przedmieciu) otrzymało stały garnizon wojskowy.

W drugiej połowie XIX w. zaczęło przybywać zwolenników niemieckiego nacjonalizmu, którego najbardziej skrajnym przedstawicielem było ugrupowanie tzw. schönerowców z bielskim przemysłowcem Gustawem Josephym na czele. Utrzymywali oni bardzo bliskie stosunki z Niemcami bialskimi. Od liberalnej polityki narodowościowej Franciszka Józefa I odbiegała również wroga wobec Polaków, Żydów i Czechów postawa niektórych organizacji, takich jak założony w 1894 „Nordmark”.

Dom Polski.

Polski ruch narodowy, oparty głównie na robotnikach, rozwinął się w Bielsku na początku XX w., z chwilą pojawienia się stronnictwa ks. Stanisława Stojałowskiego. Za jego sprawą 19 października 1902, przy ul. Blichowej, otwarto „Dom Polski” (istniał do 1952), w którym znalazły się biblioteka, czytelnia oraz siedziby polskich organizacji, m.in. Sokoła i Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego. Zaczęto wydawać polskie gazety: „Wieniec-Pszczółka” i „Dziennik Cieszyński” z cotygodniowym dodatkiem bielskim. 28 czerwca 1914 doszło do tzw. „bitwy nad Białą” między zjazdem Sokołów galicyjskich a przedstawicielami organizacji niemieckimi.

Bielsko było jedną z kolebek ruchu robotniczego na obecnych ziemiach polskich. W 1868 powstało Robotnicze Stowarzyszenie Oświatowe „Harmonia”, które przeobraziło się w namiastkę partii socjalistycznej. W maju 1872 zorganizowało ono, w obu miastach, pierwszy strajk robotników, zakończony podwyżką płac i ustanowieniem sądu przemysłowego. Ponownie miejscowy ruch robotniczy dał o sobie znać w roku 1890, kiedy to 1 maja niemal wszyscy robotnicy z bielskich i bialskich fabryk przerwali pracę i wyszli na ulice obu miast. Była to największa demonstracja na ziemiach polskich. Od tego czasu Bielsko, podobnie jak sąsiednia Biała, było widownią rozległego ruchu strajkowego o podłożu zarówno ekonomicznym, jak i politycznym, zwłaszcza w latach 1905-1906. Obok związków zawodowych związanych z polskimi (PPSD) i niemieckimi (DSAP) partiami socjaldemokratycznymi, działały również endeckie i chrześcijańskie związki zawodowe założone przez ks. Stanisława Stojałowskiego i jego następców, a także związki i partie żydowskie. Między warstwami robotników przemysłowych obu narodowości istniały silne więzi solidarności umocnione wspólną walką z kapitalizmem. Jak zauważył Eugeniusz Kopeć: „Pod względem współpracy między polskimi a niemieckimi robotnikami rejon Bielska uchodził za obszar wzorowy w II Rzeczypospolitej”. Głównym przeciwnikiem ruchu robotniczego był, założony w 1890 przez Gustawa Josephy’ego, Związek Przemysłowców Bielska-Białej i Okolic, reprezentujący interesy miejscowych fabrykantów.

Według danych ze spisu ludności 1910 Bielsko zamieszkiwało 18 568 osób, spośród których 81,55% (15 144) posługiwało się w domu językiem niemieckim, 13,83% (2568) polskim, 0,73% (136) czeskim, a 0,65% (122) innym. Pod względem wyznaniowym nieznacznie dominowali katolicy, stanowiący 55,89% ludności (10 378), drugim wyznaniem był luteranizm (26,68% – 4955), a trzecim judaizm (16,28% – 3024); innego wyznania lub bezwyznaniowcami było 211 osób (1,13%). 40,91% (7598) mieszkańców pochodziła z Bielska, 18,83% (3497) z innej miejscowości Śląska Austriackiego, 37,02% (6875) z innego kraju Przedlitawii (głównie chodzi tu o Galicję), 0,91% (169) z węgierskiej części monarchii lub Bośni, a 2,31% (429) z zagranicy.

Dwudziestolecie międzywojenne

Legitymacja uprawniająca do dokonania spisu głosujących w Bielsku, w ramach przygotowań do niezrealizowanego plebiscytu (1920 r.)

1 listopada 1918 utworzona w Bielsku Niemiecka Rada Ludowa oraz magistrat podjęły decyzję o włączeniu miasta do Republiki Niemieckiej Austrii – nowego państwa tworzącym się na gruzach Austro-Węgier. Akces doń Bielska został poparty przez parlament w Wiedniu. Wystąpienie to jednak się nie powiodło, ponieważ 17 listopada miasto zajęły wojska polskie pod wodzą gen. Franciszka Aleksandrowicza, a 7 grudnia władze miejskie ślubowały wierność Rzeczypospolitej. W zamian została zachowana autonomia administracyjna i prawa ludności niemieckiej, stanowiącej blisko 2/3 wszystkich mieszkańców dwudziestotysięcznego Bielska. Ponadto nie zostały zerwane dotychczasowe więzy z Austrią, gdyż istniał tu honorowy konsulat Republiki Austrii.

Na przełomie 1919 i 1920 w związku z mającym się odbyć plebiscytem na Śląsku Cieszyńskim, w mieście stacjonowały angielskie i włoskie oddziały z sił międzysojuszniczych. Plebiscyt jednak nie doszedł do skutku, a w wyniku decyzji Rady Ambasadorów z lipca 1920 r. wschodnia część regionu, wraz z Bielskiem, przypadła Polsce i weszła w 1922 w skład województwa śląskiego jako powiat miejski.

Według danych ze spisu ludności 1921 Bielsko zamieszkiwało 19 785 osób, spośród których 61,90% (12 247) zadeklarowało narodowość niemiecką, 23,35% (4621) polską, 14,04% (2779) żydowską, a 0,69% (138) inną (w tym 55 osób czeską). Pod względem wyznaniowym nieznacznie dominowali katolicy, stanowiący 54,05% bielszczan (10 694), drugim wyznaniem był luteranizm (25,47% – 5040), a trzecim judaizm (20,12% – 3982); innego wyznania lub bezwyznaniowcami było 69 osób (0,3%).

W nowej sytuacji geopolitycznej Bielsko bardzo szybko się odnalazło, stając się jednym z największych ośrodków przemysłu w II Rzeczypospolitej. Dominującymi gałęziami były włókiennictwo i przemysł elektromaszynowy. W latach 1926-1930 na obszarze całego Bielskiego Okręgu Przemysłowego liczba wszystkich zakładów wynosiła 130, z czego 2/3 były tkalniami, a około 20 stanowiło tzw. przedsiębiorstwa kombinowane. Głównym odbiorcą bielskich wyrobów były: Austria, Czechosłowacja, Jugosławia i Węgry. Gwałtowny rozwój miasta zahamował dopiero Wielki kryzys z lat 1929-1933, chociaż w skali kraju producenci bielscy odczuli w go dość łagodnie, na co złożyło się wiele czynników, takich jak duża zamożność miejscowych fabrykantów, zamówienia rządowe dla wojska oraz, paradoksalnie, polsko-niemiecka wojna celna, która przyniosła korzyści lokalnym plantatorom. W następstwie, zainicjowanego przez kryzys, interwencjonizmu państwowego nastąpiło znaczne uzależnienie bielskiej produkcji włókienniczej od zagranicznych rynków surowcowych.

Kąpielisko miejskie na Górnym Przedmieściu (ob. Panorama) w 1936 r.

W okresie międzywojennym, podobnie jak wcześniej, podejmowano liczne inwestycje, takie jak uruchomienie komunikacji autobusowej w 1927, przełożenie linii tramwajowej na ul. Partyzantów (1926) czy przepłacona budowa zapory wodnej w Wapienicy (1932). Powstał również szereg nowych obiektów, m.in. nowoczesny budynek gimnazjum polskiego (1927), gmach Straży Pożarnej (1928) czy nowa siedziba oddziału NBP (1930). W trzeciej dekadzie XX w. zbudowano w miejscu ogrodów zamkowych modernistyczne osiedle mieszkaniowe (1934-1939), w Aleksandrowicach – będących od 1938 dzielnicą miasta – lotnisko sportowe (1935), a także kąpielisko miejskie na Górnym Przedmieściu (1936).

Zarazem włączenie miasta do Polski spowodowało zaostrzenie polsko-niemieckich konfliktów narodowościowych. Nieprzyjaznemu Polsce nastawieniu bielskich elit politycznych władze wojewódzkie (zwłaszcza wojewoda śląski Michał Grażyński) oraz organizacje polskie przeciwstawiły politykę silnej polonizacji Bielska. Jedna z głównych batalii rozegrała się na polu szkolnictwa. Pierwsza szkoła polska powstała w 1919, a w 1921 działalność rozpoczęło polskie gimnazjum. Wkrótce doszło do ograniczenia rozwoju niemieckiego szkolnictwa na rzecz polskiego oraz wprowadzenia na mocy ustawy Sejmu Śląskiego języka polskiego jako języka urzędowego (1923), a także, po długim procesie z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych, wyłącznie polskich nazw ulic (1929). W 1930 r. pojawił się po raz pierwszy polski burmistrz – Józef Kobiela. Zastąpił go w 1933 r. zastąpił Wiktor Przybyła, który m.in. wdrożył wielkie roboty publiczne, wyprowadzając Bielsko z zapaści finansowej po przepłaconej budowie zapory wodnej.

Pomnik Narutowicza

W 1928 na placu Blichowym wzniesiony został pomnik Gabriela Narutowicza, pierwszego prezydenta Polski. Był to jedyny w Polsce pomnik tego polityka, mimo że nie miał on nic wspólnego z miastem, dlatego też jego budowę można uznać za demonstrację polskości wymierzoną w miejscową ludność niemiecką. W 1939 r. został zburzony, a na jego miejscu stanął w 1961 pomnik Adama Mickiewicza.

Działania mające na celu polonizację Bielska były dość intensywne, niemniej ludność niemiecka zachowała swoją gospodarczą przewagę, będąc właścicielami większości podmiotów gospodarczych. Jeszcze w końcu lat 30. blisko 50% mieszkańców deklarowało narodowość niemiecką, a Bielsko było uważane za najbardziej niemieckie miasto w przypadłej Polsce części Śląska.

W Bielsku powstała w 1931 i posiadała swą siedzibę Partia Młodoniemiecka w Polsce, główna ogólnokrajowa pro-hitlerowska partia polityczna mniejszości niemieckiej w kraju. Jej twórcą i przywódcą był Rudolf Wiesner, senator RP i wiceburmistrz miasta. Wielu bielskich Niemców znalazło się pod jej wpływem, a hitleryzacji tej bezskutecznie próbowała przeciwstawić się chadecja kierowana przez posła Eduarda Panta.

Plac Chrobrego w 1937 roku

Wobec napiętej sytuacji politycznej w końcu lat 30. XX wieku polscy działacze skupili się wokół hasła konsolidacji narodowej forsowanego przez sanację. W działalność narodową szczególnie zaangażowała się inteligencja m.in. w takich organizacjach jak Związek Powstańców Śląskich czy Polski Związek Zachodni, organizujących w latach 1933 i 1938-1939 liczne wystąpienia antyniemieckie. Obok nich działały organizacje endeckie skupione wokół „Domu Polskiego”, inicjujące imprezy antykomunistyczne i antyżydowskie (w 1937).

W dwudziestoleciu międzywojennym liczba żydów utrzymywała się na poziomie 20% ludności. Miejscowa gmina żydowska została zdominowana przez ruch syjonistyczny, pojawili się również zwolennicy asymilacji propolskiej. W latach 30. Bielsko stało się ważnym ośrodkiem ruchu chalucowego w Polsce, przygotowującego młodzież żydowską do emigracji do Palestyny. Bielscy żydzi posiadali w tym czasie liczne organizacje społeczno-kulturalne, a także dominowali w handlu i wolnych zawodach. Znaczącym wydarzeniem było zorganizowanie przez towarzystwo Makkabi w Bielsku, w dniach 26 czerwca-5 lipca 1926 międzynarodowych zawodów żydowskich towarzystw sportowo-gimnastycznych.

W okresie międzywojennym Bielsko i sąsiednia Biała Krakowska, jako miasta przemysłowe, pozostawały żywymi ośrodkami ruchu robotniczego i socjalistycznego oraz częstej walki strajkowej – szczególnie w latach 1921–1923 i 1929-1936. W większości wypadków strajki – kilkakrotnie generalne dla całego bielskiego okręgu przemysłowego – kończyły się sukcesem robotników, jak np. wielki strajk włókniarzy w 1931, albo głośny strajk okupacyjny w firmie „Lenko” w 1936. Poważne wpływy robotników polskich utrzymywała Polska Partia Socjalistyczna. Swoją działalność w latach 30. rozwinęła również Komunistyczna Partia Polski reprezentowana przez komitet okręgowy założony przez Pawła Findera.

II wojna światowa

Skutki wysadzenia tunelu kolejowego.

Na początku 1939 polskie władze miejskie usunęły Niemców z większości stanowisk w urzędach i firmach, co pogorszyło, i tak napięte, stosunki polsko-niemieckie. Podobnie jak w innych miastach województwa śląskiego zaczęto organizować dywersyjne bojówki zwane Freikorps Ebbinghaus. W przeddzień wybuchu II wojny światowej w Bielsku miało dojść do jednej z prowokacji antypolskich – zamierzano wysadzić willę Rudolfa Wiesnera oraz innych znanych działaczy niemieckich.

W 1939 zbudowano sieć fortyfikacji o długości 10 km, na zachód od miasta, w dolinie rzek Wapienicy i Iłownicy. Na linii tych fortyfikacji rozlokowano Batalion ON "Bielsko", wchodzący w skład Armii Kraków. W Parku Miejskim zbudowano też w 1938 wieżę spadochronową. Obrona Bielska miała jednak charakter czysto symboliczny (wysadzono jedynie tunel kolejowy) i już 3 września zajęły je wojska niemieckie, a burmistrzem został Rudolf Wiesner. 8 września oficjalnie włączono Bielsko i sąsiednią Białą Krakowską do III Rzeszy Niemieckiej.

W dniach 2–3 września 1939 wycofujący się oddział Armii Kraków został zaatakowany przez niemiecka V kolumnę. Dywersja ta została stłumiona przez 21 Dywizję Piechoty Górskiej gen. Józefa Kustronia i I Ochotniczy Batalion Powstańców Bielskich. Dzień wcześniej cztery samoloty myśliwskie, operującego z bielskiego lotniska, klucza lotniczego Armii Kraków zestrzeliły trzy niemieckie samoloty ze stratą jednego własnego.

26 października obszar Bielska został powiększony o teren Białej Krakowskiej, która stała się dzielnicą o nazwie „Bielitz-Ost” (Bielsko Wschód). Równocześnie połączone zostały powiaty bielski i bialski w jeden Landkreis Bielitz sięgający od Grodźca po Wadowice.

W wrześniu rozpoczęły się prześladowania ludności żydowskiej i w mniejszym stopniu polskiej – egzekucje, aresztowania i wywózki na roboty przymusowe, a później także do obozów koncentracyjnych. Fabryki należące przed wojną do Polaków i Żydów bądź przeszły w ręce niemieckich właścicieli, bądź to znalazły się pod zarządem specjalnych komisarzy (Treuhänder). W policyjnym spisie ludności z grudnia 1939 148 273 mieszkańców Landkreisu Bielitz zadeklarowało narodowość polską, niemiecką 44 320, zaś śląską – 30 451, jednak w późniejszym okresie, wskutek podpisywania Niemieckiej Listy Narodowej liczba Niemców znacząco się zwiększyła. Jesienią 1939 spalono i wyburzono trzy bielskie synagogi, a w latach 1942–1944 zdewastowano cmentarz żydowski, przygotowując się do jego likwidacji (która ostatecznie nigdy nie nastąpiła). W 1940 część Lipnika uczyniono żydowską dzielnicą mieszkaniową (tzw. getto otwarte) i do 1943 wywieziono z miasta większość rodzin pochodzenia żydowskiego.

Zaraz po wycofaniu się oddziałów Wojska Polskiego w Bielsku zaczęły się tworzyć organizacje konspiracyjne. Miasto było siedzibą komendy okręgu NOW, a także siedzibą inspektoratu bielskiego ZWZ-AK. Ponadto działały podziemne organizacje komunistyczne – w Bielsku mieścił się komitet okręgowy V obwodu PPR oraz komenda okręgu Gwardii Ludowej, potem Armii Ludowej. W 1944 funkcjonowała również siatka Gwardii Ludowej PPS-WRN zajmująca się głównie sabotażem przemysłowym; w tym samym roku przystąpiono do odtwarzania 21 Dywizji Piechoty AK. Rozpowszechniane były ponadto propagandowe gazety: wydawana przez PPR „Trybuna Śląska” (1942-1944) oraz wydawane przez SD „Wiadomości Podziemia” (później „Orka”)

Aleksander Karol Ludwik Sułkowski – ostatni ordynat bielskiego zamku

W czasie II wojny światowej na terenie Bielska i okolic odnotowano kilkaset akcji partyzanckich, z czego do najbardziej brawurowych należała akcja oddziału Józefa Farugi imienia „Marcina” Armii Ludowej – wykradzenie broni z niemieckich koszar w Bielsku, 31 karabinów, 3 pistoletów i 1000 sztuk amunicji. Gestapo zaś podejmowało działanie zmierzające do całkowitej likwidacji polskiego ruchu oporu. We wrześniu 1942 zlikwidowano całą sieć dowódczą AK w inspektoracie bielskim, a w 1944 rozbita została konspiracja okręgu bielskiego Armii Ludowej.

W 1944 wyjechał ostatni ordynat zamku bielskiego – Aleksander Karol Ludwik Sułkowski (uciekł do amerykańskiej strefy okupacyjnej w Austrii).

W latach 1945-1950

Region bielski zajmowały dwie radzieckie armie: 1 Armia Gwardii pod dowództwem gen. Andrieja Greczki i 38 Armia pod dowództwem gen. Kiryła Moskalenki. W dniach 28-29 stycznia zostały zajęte miejscowości położone w pobliżu Bielska-Białej: Kęty, Wilamowice, Czaniec, Kobiernice, Bujaków, Porąbka i Kozy. Dalszy szybki pochód Armii Czerwonej został zdecydowanie powstrzymany przez silną i dobrze zorganizowaną niemiecką obronę. Obszar ten stanowił ważny punkt strategiczny otwierający drogę na Słowację i Zagłębie Ostrawsko-Karwińskie. Prace przy budowie umocnień rozpoczęto już w sierpniu 1944, a wykonywała je Organizacja Todt zmuszając do niewolniczej pracy miejscową ludność. Wykorzystano przy tym linie bunkrów zbudowanych przed wojną przez polskie wojska. Odcinka strategicznego broniły elitarne niemieckie jednostki wzmocnione 59 i 11 korpusem SS 17 armii oraz 8 i 20 dywizję pancerną. 31 stycznia 38 armia otrzymała rozkaz zdobycia Bielska. Jednocześnie postanowiono nie bombardować miasta artylerią, ani przez lotnictwo ze względu na fakt, że miasto było ważnym ośrodkiem przemysłowym. Skutkiem tej decyzji było ocalenie miasta od zniszczeń. Decydujące natarcie rozpoczęło się 1 lutego: Oddziały 121 Dywizji Piechoty natarły na miasto od wschodu zajmującą peryferyjną dzielnicę Lipnik Górny, której broniło 140 czołgów i dział szturmowych. Wskutek zaciekłej obrony front w dniach 1–10 lutego posunął się tylko o 12 km.

Pomnik Bohaterów Armii Czerwonej na Cmentarzu Żołnierzy Radzieckich

9 lutego 276 dywizja piechoty obeszła miasto od południa, natomiast 271 dywizja piechoty opanowała południową dzielnicę Leszczyny. 10 lutego miasto zostało zajęte przez Sowietów. Następnie udało się Armii Czerwonej zająć Jaworze, jednak tu front się zatrzymał, a walki pozycyjne trwały do kwietnia 1945 Podczas walk o Podbeskidzie zginęło 15 340 żołnierzy radzieckich. W większości są oni pochowani na, istniejącym od 1948 r., Cmentarzu Żołnierzy Radzieckich w Bielsku-Białej.

Wycofujące się wojska niemieckie wysadziły mosty łączące Bielsko i Białą. Uszkodzeniom uległy kościoły w Komorowicach, Hałcnowie i Lipniku. „Wyzwalające” miasto wojska frontowe dokonały licznych rabunków, gwałtów i zniszczeń nie sankcjonowanych działaniami wojennymi. Armia Radziecka traktowała bialskie i bielskie niemieckie fabryki, pozostawione mienie niemieckie jako zdobycz wojenną i dokonywała systematycznego rabunku i wywozu do ZSRR. Na tym polu dochodziło do licznych zatargów z organizatorami polskiej władzy, która, chcąc uratować fabryki przez grabieżą, przejęła je pod tymczasowy zarząd państwowy jako mienie poniemieckie i pożydowskie. Pomimo rabunków, problemów z zaopatrzeniem i pobliskiego frontu w szybkim czasie rozpoczęto wznawianie produkcji fabrycznej.

17 lutego 1945 do z Katowic do Bielska przybył starosta powiatowy, komendant Milicji i szef Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. 12 czerwca odbyło się pierwsze posiedzenie Powiatowej Rady Narodowej, na którym ponownie utworzono miasto Biała Krakowska i powiat bialski.

Wraz z objęciem władzy przez komunistów nasilił się, podobnie jak w Białej Krakowskiej, terror NKWD i UB. W tym samym czasie rozpoczęły działalność małe oddziały poakowskie identyfikowane z ruchem oporu AK (Komorowice, Mikuszowice, Hałcnów), jednak wielu żołnierzy wyjechało już na wiosnę 1945. Ich miejsce zajęły Narodowe Siły Zbrojne, których aktywność szczególnie nasiliła się w roku 1946 i polegała przede wszystkim na morderstwach i pobiciach działaczy PPR. Najintensywniej działał oddział Henryka Flame ps. „Bartek”. W tym samym roku odbył się pierwszy proces żołnierzy NSZ, których działalność zakończyła się w 1948.

 Osobny artykuł: Działalność podziemia antykomunistycznego w Bielsku i Białej Krakowskiej w latach 1945-1948.

27 lipca 1946 rozpoczęła się wielka akcja wysiedlania ludności niemieckiej (również niemieckich Żydów), która stanowiła połowę ludności Bielska w 1938. Niemniej wiele osób uciekło z miasta jeszcze w roku 1945 wraz z wycofującym się Wehrmachtem oraz tuż po „wyzwoleniu”. Również w 1946 wszystkie zakłady przemysłowe zostały upaństwowione.

W Bielsku utworzono oddział Państwowego Urzędu Repatriacji oraz Komitet Żydowski, który był pierwszą żydowską organizacją zajmującą się prowadzeniem ewidencji ocalonych Żydów i zapewnieniem pomocy, opieki socjalnej, wyżywienia i organizacją życia religijnego. Z powodu niedoboru żywności 1 marca rozpoczął działanie wydział Aprowizacji, Spółdzielczości i Handlu w Bielsku. Do miasta dotarła również pomoc UNRRA. Rozpoczęto też tworzenie nowych struktur życia politycznego i kulturalnego.

W 1946 przy aleksandrowickim lotnisku powstał Instytut Szybowcowy, przekształcony w 1948 Szybowcowy Zakład Doświadczalny, który w okresie PRL stał się głównym producentem szybowców w kraju.

czytaj dalej: [2], [3]