Historia Chin - historia Chin od czasów najdawniejszych do dziś.

Historia legendarna

Początków dziejów Chin tradycyjna historiografia chińska upatrywała w działalności Pięciu Czcigodnych:

1. Fuxi stworzył podwaliny pod rodzinę i udomowił zwierzęta,
2. Shennong wynalazł uprawę ziemi,
3. Huang Di był wynalazcą łuku i strzał, wozów, ceramiki oraz zjednoczył plemiona i oddał im w posiadanie ziemie nad Huang He. Żona Huang Di wynalazła jedwab.
4. Yao opracował kalendarz i ustanowił obrzędy religijne,
5. Shun podjął starania opanowania powodzi, wspierał go urzędnik Yu.

Shun ustanowił swym następcą oddanego urzędnika Yu, który podzielił kraj na prowincje. Mimo że Yu wyznaczył następcę, jego wola została zignorowana, a władzę po jego śmierci objął syn. W ten sposób została zapoczątkowana dynastia Xia, z której pochodziło czternastu kolejnych władców. Ostatnim jej królem był Jie, obalony przez własnego urzędnika, który założył dynastię Shang. Z drugiej starożytnej dynastii chińskiej pochodziło trzydziestu władców. Ostatni jej przedstawiciel został obalony przez najeźdźców, którzy założyli trzecią dynastię starożytnych Chin – Zhou.

Ten sposób dziejopisarstwa jako snucie opowieści o rodzinie wykształcił się w połowie pierwszego tysiąclecia p.n.e. Więcej danych o prehistorii Chin dostarcza jednak archeologia, geologia i paleoantropologia, które, choć nie pomijają tradycyjnej historiografii chińskiej, rozpatrują dzieje regionu przez pryzmat oddziaływania istniejących na tym obszarze kultur, współtworzących cywilizację chińską.

 Zapoznaj się również z: Neolit w Chinach.

Shang-Yin

 Osobny artykuł: Dynastia Shang.

Dojście do władzy dynastii Shang zbiegło się z początkiem epoki brązu. Choć chronologia pozostaje sporna i niepewna, za kształtowanie się państwa uznaje się okres 1750–1650 p.n.e. Danych o historii politycznej państwa Shang dostarczają listy królów. Pierwszym władcą tego okresu był Tang, ostatnim – Zhou Xin. Pomiędzy nimi panowało dwudziestu ośmiu królów. Stolica dynastii Shang była ciągle przenoszona z nieznanych powodów. Ostatnim ośrodkiem władzy było miasto Yin, stąd wzięło się drugie określenie na państwo Shang-Yin. Trzon państwa Shang stanowiła prowincja Henan, której wpływy rozszerzały się na Hubei, Szantung i Shanxi, stanowiące rodzaj marchii przed najazdami barbarzyńców. Dynastia została obalona przez lud Zhou.

Społeczeństwo stanowiły wspólnoty wiejskie pod władzą państw-miast, które z kolei znajdowały się w zależności od państwa Shang. Owoce pracy wieśniaków były głównym źródłem pożywienia. Sporną kwestią pozostaje status przebywających w miastach rzemieślników. Mogli być dziedzicznymi poddanymi arystokracji lub niewolnikami. Istniała warstwa niewolnicza, składająca się z jeńców wojennych. Niewolnikom przydzielano prace związane z wypasaniem bydła. Arystokracja była warstwą wojowniczą, uprawnioną do pobierania podatków i posiadająca monopol na broń. Warstwa kapłanów nie wykształciła się, ponieważ w tym okresie rozpowszechniony był kult przodków, będący przywilejem arystokracji. Na najwyższym stopniu drabiny społecznej stał monarcha wang, będący także najwyższym kapłanem. Król miał rozległy aparat urzędniczy, a w pomniejszych rytuałach religijnych uprawnienia do sprawowania kultu mieli także arystokraci. Pierwszeństwo do objęcia tronu po śmierci króla miał jego młodszy brat.

Różnica kulturowa pomiędzy miastem a wsią była duża. Kultura materialna miast znajdowała się już na wysokim poziomie: kwitło rzemiosło, prowadzono handel (środkiem płatniczym była muszelka kauri), wznoszono pałace i rezydencje. Na wsi stosowano prymitywne sposoby uprawy roli, niewiele różniące się od sposobu obrabiania ziemi w kulturze Longshan. Narzędzia z brązu nie były jeszcze upowszechnione, irygacja znajdowała się w początkowym etapie rozwoju.

Na potrzeby rolnictwa stworzono kalendarz, co przyczyniło się do powstania systemu obliczania czasu według cykli – ganzhi. W okresie Shang pojawiło się pismo, znane głównie z odnalezionych podczas wykopalisk kości wróżebnych. Religia w okresie Shang znajdowała się w początkowym stadium rozwoju. Miała jeszcze wiele elementów animizmu, którego przejawem był m.in. kult przodków. Czczono także siły natury. Panteon bóstw dopiero zaczynał się wykształcać. Być może najwyższym bóstwem w tym okresie był czczony przez monarchę Shangdi. Najpopularniejszym bóstwem był zaś Hebo – bóg Rzeki Żółtej, któremu raz do roku składano w ofierze młodą dziewczynę.

Dynastia Zhou (1122–256 p.n.e.)

 Osobny artykuł: Dynastia Zhou.

Cywilizacja chińska w okresie rządów Zachodniej Dynastii Zhou

Panowanie dynastii Zhou jest okresem klasycznego feudalizmu chińskiego. Już pierwsi władcy tej dynastii, po zdobyciu władzy, dokonali podziału kraju na księstwa lenne - fengjian, zachowując dla siebie centralnie położoną krainę Zhou, zajmującą pierwotnie dolinę rzeki Wei He oraz niewielki skrawek ziemi nad środkowym biegiem rzeki Huang He. Stało się to przyczyną późniejszego upadku potęgi i prestiżu władców Zhou, którzy pod naciskiem niechińskich plemion z zachodu musieli ok. 770 p.n.e. przenieść swą stolicę w okolice dzisiejszego miasta Luoyang. Data ta jest cezurą podziału panowania tej dynastii na Zachodnią dynastię Zhou w latach (1122-770 p.n.e.) i Wschodnią w latach (770-256 p.n.e.).

Na rządy Zachodniej Dynastii Zhou przypadł rozwój cywilizacji brązu i początek feudalizmu, który wywodził się z funkcji religijnych, pełnionych przez władcę będącego przede wszystkim przewodnikiem religijnym i dowódcą wojskowym, przy czym składane mu daniny lenne były pierwotnie świadczeniami religijnymi.

Społeczeństwo było podzielone na miejskie i wiejskie. Niewolnictwo, choć istniało, nie odgrywało większej roli. Na czele państwa stał król (wang), którego prerogatywy religijne były największe. Jego władzę zwierzchnią nad licznymi państewkami lennymi sankcjonował dogmat "mandatu niebios" (od czasu dynastii Zhou datuje się charakterystyczny dla władców chińskich tytuł "Syn Nieba"). Pod panowaniem Zachodniej dynastii Zhou nastąpił wzrost potęgi księstw lennych i osłabienie władzy senioralnej.

Przeniesienie stolicy na tereny obecnej prowincji Henan spowodowało, że domena dynastii znalazła się w niekorzystnej sytuacji geograficznej uniemożliwiającej rozwój terytorialny. Księstwa lenne, które leżały na skraju terytorium chińskiego, musiały wprawdzie stawiać czoła najazdom plemion niechińskich, miały jednak możliwości rozszerzania swych ziem przez podboje. Stopniowo królowie z dynastii Zhou popadali w coraz większą zależność od swych wasali, władza ich stała się zupełnie formalna, a księstwa lenne zaczęły prowadzić niezależną politykę.

Okres Wiosen i Jesieni (770-476 p.n.e.)

Chiny w okresie Walczących Królestw

Panowanie Wschodniej Dynastii Zhou w piśmiennictwie chińskim dzieli się na dwa podokresy: Epokę Wiosen i Jesieni (722-481), nazwaną tak od tytułu kroniki państwa Lu i Epokę Walczących Królestw (475-221); ten drugi okres to powolny upadek państwa Zhou i powstanie coraz większej liczby niezależnych państewek. Chiny przestały istnieć jako jeden organizm państwowy. Nowe państewka były w różnym stopniu zależne od siebie. Poszczególni władcy mieli swoich lenników, ci zaś miewali również swoich wasali. W procesie ustawicznych wojen prowadzonych przez księstwa między sobą i w następstwie aneksji mniejszych państewek przez większe, na przełomie VII i VI w. p.n.e. wyłoniła się instytucja hegemona-władcy, gwaranta ładu wewnętrznego w Chinach. Podczas gdy dynastia Zhou zachowała przewodnictwo religijne, potężne królestwa przejęły przewodnictwo wojskowe, a ich władcy występowali w roli hegemonów; tradycja chińska wymienia Pięciu Hegemonów. Faktyczną władzę sprawowali jednak władcy trzech królestw: Qi, Qin i Chu. W połowie I tysiąclecia p.n.e. rozpoczęła się w Chinach epoka żelaza, którego rozpowszechnienie trwało do II w. n.e. Nastąpił wówczas znaczny rozwój techniki, uprawy roli (zwłaszcza sztucznego nawadniania pól) oraz rzemiosła i handlu.

Epoka Walczących Królestw (475-221 p.n.e.)

Państwo Qin w 210 p.n.e.

Za początek Epoki Walczących Królestw chińska tradycja chronologiczna przyjęła rok 475 p.n.e., kiedy rozpadło się dawne królestwo Jin na państwa Zhao, Wei i Han. W III w. p.n.e. o władzę w Chinach walczyło siedem państw: Chu, Qin, Yan, Qi, Wei, Zhao i Han. W 256 p.n.e. królestwo Qin położyło kres formalnemu panowaniu dynastii Zhou, w 230 p.n.e. podbiło państwo Han, w 228 Zhao, 225 Wei, 223 Chu, 221 Yan i Qi, jednocząc ostatecznie całe Chiny. Pomimo ustawicznych wojen w Epoce Walczących Królestw nastąpiły pozytywne przemiany gospodarcze i społeczne oraz rozpoczął się niespotykany dotąd rozkwit kultury. Wzrosła znacznie liczba ludności, rozwinęły się miasta, pojawiły się liczne szkoły filozoficzne (stąd czasami epokę tę nazywa się okresem "stu szkół filozoficznych"), jak np. konfucjanizm i taoizm. Zwycięstwo królestwa Qin nad pozostałymi państwami chińskimi nie było przypadkowe. Samo położenie geograficzne dawało mu pewną przewagę: od wschodu ograniczone było przełęczą, którą przebijała się rzeka Huang He, skręcając ku zachodowi, od południa zaś łańcuchem gór; otwarte granice zachodnie i północne były często atakowane przez plemiona niechińskie, ale umożliwiały przenikanie nowych technik i ekspansję. Oddalenie Qin od głównych ośrodków cywilizacji chińskiej sprawiało, że ludność tego królestwa znajdowała się na niższym poziomie kultury i łatwiej poddawała się absolutystycznym rządom swych władców. Między 356 a 348 w państwie Qin wprowadzono wiele reform społecznych i ekonomicznych, opracowanych przez ministra Shang Yanga, mających na celu przede wszystkim wzmocnienie władzy króla i scentralizowanie państwa. Państwo zostało podzielone na 31 okręgów administracyjnych, co położyło kres starożytnemu podziałowi na lenna. Starą arystokrację feudalną zastąpiono szlachtą wojskową, wprowadzono unifikację miar i wag, całemu państwu narzucono dyscyplinę wojskową, zreformowano armię.

Dynastia Qin (221-207 p.n.e.)

 Osobny artykuł: Dynastia Qin.

Państwo za dynastii Qin

W 221 r. p.n.e. armie państwa Qin pobiły ostatniego przeciwnika - Qi i król Qin, Zheng (246 p.n.e. - 210 p.n.e.) ogłosił się Pierwszym Cesarzem dynastii Qin: Qin Shi Huangdi. Wykorzystując dotychczasowe doświadczenia z system rządów, wprowadził ten sam, legistyczny ustrój na całym terenie. Scentralizował władzę, przesiedlając dawną arystokrację do stolicy (dzisiejszy Xianyang w Shaanxi), z dala od ich dawnych ziem, które arbitralnie podzielił na 36 tzw. komanderii. Na czele każdej z nich stał gubernator cywilny, wojskowy oraz tzw. cenzor, reprezentującego bezpośrednio cesarza. Urzędnicy byli mianowani i mieli obowiązek bezwzględnego wypełniania woli cesarza i wydanych przezeń praw, które były dla wszystkich jednako surowe.

By zapewnić sprawne funkcjonowanie państwa, przeprowadzono reformy standaryzujące miary, wagi, pieniądze (w postaci okrągłych monet z kwadratowym otworem), rozstaw osi wozów, a także pisma (tzw. pismo małopieczęciowe). Autorstwo tej reformy przypisuje się kanclerzowi Li Si. Na jego też wniosek przeprowadzono "standaryzację myśli", przez zniszczenie w 213 r. dzieł konkurencyjnych wobec legizmu szkół filozoficznych.

Pierwszy Cesarz prowadził politykę stałej ekspansji. Na południu w 221-214 podbił tereny dzisiejszego Henanu i Guangdong oraz północnego i środkowego Wietnamu. Na północy w szeregu kampanii (215-214 p.n.e.) zepchnął nomadów poza wielki łuk Huang He, umacniając tam wcześniejsze wały obronne, z czego wzięła się legenda o budowie przezeń Wielkiego Muru Chińskiego. Naprawdę cesarz, na potrzeby wojskowe zbudował sieć dróg i kanałów, a dla siebie stworzył sławne mauzoleum.

Ucisk spowodował wzrost niezadowolenia społecznego, a nadmierny centralizm okazał się wrażliwy na konflikty w stolicy: pierwsze zjednoczone cesarstwo upadło na skutek walk wewnętrznych zaledwie cztery lata po nagłej śmierci założyciela (w 210). Unifikacja jednak była już faktem dokonanym: następna dynastia, Han, przejęła zarówno zjednoczone terytorium, jak większość metod zarządzania.

Dynastia Han (206 p.n.e.-220 n.e.)

 Osobny artykuł: Dynastia Han.

Państwo za dynastii Han

Po kilkuletnich walkach o tron ostatecznym zwycięzcą okazał się Liu Bang, który w 202 p.n.e. ogłosił się cesarzem i przeszedł do historii jako Gaozu (202 p.n.e. - 195 p.n.e.). Dał on początek dynastii Han. Okres jej rządów tradycyjnie dzieli się na lata panowania Zachodniej Dynastii Han, zwanej też Wcześniejszą (206 p.n.e.-9 r. n.e.) oraz Wschodniej Dynastii Han, zwanej późniejszą (25-220 r.), przedzielone są uzurpacją Wang Manga (9-23 r. n.e.).

Stolicą państwa Zachodniej Dynastii Han był początkowo Chang'an, leżący w pobliżu obecnego Xi'an w prowincji Shaanxi, a gdy w walkach towarzyszących upadkowi Wang Manga Chang'an spłonął, Wschodnia Dynastia Han za swoją stolicę obrała Luoyang w prowincji Henan.

Okres panowania Zachodniej Dynastii Han to lata kompromisu między feudalizmem starego typu a rodzącym się feudalizmem biurokratycznym, typowym dla całej późniejszej historii Chin cesarskich (aż do 1911). Założyciel dynastii podzielił kraj na komanderie i powiaty, niewiele zmieniając system przyjęty przez dynastię Qin. Na czele każdej jednostki administracyjnej stał urzędnik, jednakże niektóre z nich oddano w lenno członkom rodu cesarskiego oraz sojusznikom cesarza z okresu jego walki o władzę. Lenna te były w zasadzie dziedziczne, lecz każdorazowo przejęcie lenna wymagało zgody cesarza, który miał prawo przenoszenia lennika lub odebrania mu lenna. Po umocnieniu swej władzy cesarz rozpoczął działania zmierzające do wyeliminowania z grona lenników osób nie spokrewnionych z jego rodem. Prowadziło to do lokalnych buntów, łatwo zresztą tłumionych. Pod koniec życia cesarz wydał edykt stanowiący, że tylko członkowie rodu panującego mogą mieć lenna wielkości komanderii.

Od początku panowania Gaozu trwały zatargi z niechińskimi plemionami zamieszkującymi północ cesarstwa, zwanymi Xiongnu. Niebezpieczeństwo ich najazdów groziło nieustannie nowo powstałemu cesarstwu, zwłaszcza że niektórzy ze zbuntowanych wasali znajdowali tam schronienie. Zbiegłym do siedzib Xiongnu przeciwnikom cesarza przypisuje się niemałą rolę w ulepszaniu techniki wojennej tych plemion. Gaozu zapoczątkował jednakże zawieranie sojuszów z przywódcami Xiongnu przez ich małżeństwa z księżniczkami rodu cesarskiego.

Następnym wybitnym cesarzem dynastii Han był Wendi (180-157 p.n.e.). Za jego panowania miały miejsce dwa ważne fakty: w 165 p.n.e. po raz pierwszy przeprowadzono egzamin państwowy dla urzędników. Był to początek systemu, który stał się podstawą rekrutacji kadr administracji państwowej, tworzących warstwę biurokratów, zwanych w Europie mandarynami. System ten, opierając się na powszechnej dostępności egzaminów oraz likwidując dziedziczenie urzędów, dotrwał do końca epoki cesarskiej w 164 p.n.e.. Podział lenna między 6 spadkobierców zmarłego króla Liu Fei'a zapoczątkował proces celowego rozdrabniania lenn.

Pierwsze 60 lat panowania dynastii Han było okresem umacniania się jej na tronie, okresem konsolidacji cesarstwa, organizowania coraz sprawniejszej administracji centralnej. Silne ekonomicznie i militarnie państwo, które odziedziczył cesarz Wudi (141 p.n.e.-87 r.) było gotowe do rozpoczęcia aktywnej polityki zagranicznej, oznaczającej wówczas prowadzenie wojen zaborczych. Zdobyto północną i środkową Koreę, na północnym zachodzie zajęto ziemie obecnej prowincji Gansu. Umocniono też panowanie na południowych i południowo-zachodnich krańcach cesarstwa. Wyprawy pod dowództwem generała Zhang Qiana spenetrowały w końcu II w. p.n.e. Turkiestan Wschodni (ob. Xinjiang) i dotarły do królestw Azji Środkowej.

Wyprawy te nie przynosiły spodziewanych skutków militarnych, jednakże po raz pierwszy w swych dziejach Chin zetknęły się z najbardziej na wschód wysuniętymi państwami zachodnimi i objęły kontrolą znaczny odcinek Jedwabnego Szlaku, jednej z najważniejszych dróg handlowych świata starożytnego. Umożliwiło to nie tylko odnoszenie znacznych korzyści z eksportu jedwabiu, ale także wymianę kulturową między Chinami i Indiami. Z Indii też pochodził buddyzm, który w niedalekiej przyszłości odegrał w Chinach ważną rolę w życiu religijnym i kulturalnym.

Wyprawy Zhang Qiana miały na celu znalezienie sojuszników do walki z Xiongnu (wojska chińskie zwyciężyły dwukrotnie Xiongnu 129 i 119 p.n.e., a dopiero 95 r. p.n.e. poniosły porażkę). W wyniku podbojów prowadzonych przez cesarstwo Wudi obszar jego państwa osiągnął wielkość obecnych Chin, lecz ceną prowadzonych wojen i podbojów był kryzys wewnętrzny. Sytuacja ekonomiczna cesarstwa pogarszała się mimo dążeń do wzmocnienia gospodarki, m.in. przez wprowadzenie monopolu na sól i żelazo (119 p.n.e.), później także na alkohol (98 r. p.n.e.).

Lata panowania Wudi umocniły pozycję konfucjanistów, którzy u boku cesarza pełnili funkcję doradców i wykonawców jego woli. Już w 135 p.n.e. stworzono w stolicy Wielką Szkołę, w której uczeni zajmowali się nauczaniem oraz interpretacją ksiąg konfucjańskich. Rozwój, który nastąpił w nauce konfucjańskiej, w znacznej mierze przyczynił się do rozkwitu kultury, zwłaszcza historiografii i poezji. Zaznaczył się też postęp w naukach ścisłych i przyrodniczych, powstawały traktaty matematyczne, dokonywano systematycznych obserwacji sklepienia niebieskiego, kroniki notowały zaćmienia słońca i Księżyca.

Wudi pozostawił wielu potomków. Jednym z nich był kolejny cesarz Xuan Di (48-33 p.n.e.). Na czasy jego panowania przypadł pierwszy konflikt między konfucjanistami a eunuchami, którzy jako strażnicy haremu i poplecznicy rodzin cesarzowych dążyli do uzyskania wpływów w cesarstwie. Po śmierci Xuan Di nastąpił wzrost znaczenia rodu jego żony. Jeden z przedstawicieli rodu cesarzowej Wang Mang zdołał skupić w swym ręku faktyczną władzę. W 9 r. n.e. ogłosił się cesarzem i proklamował własną dynastię Xin. Uzurpator, żarliwy konfucjanista, popierał prace nad kodyfikacją zabytków konfucjańskich; zapewniło to Wang Mangowi współpracę prawie całej ówczesnej elity intelektualnej państwa; również wtedy nastąpił znaczny rozwój uniw. cesarskiego (zał. 124 p.n.e.) oraz dalszy rozwój systemu egzaminów państwowych. Od lat narastający kryzys gospodarczy przybrał w pierwszych latach naszej ery groźne rozmiary. Jedną z podstawowych przyczyn kryzysu był rozwój latyfundiów, koncentracja własności ziemskiej i ubożenie chłopów. Wang Mang, żeby złamać potęgę ekonomiczną feudałów, wydał edykt, na mocy którego cała ziemia została uznana za własność cesarza, a wszelkie dotychczasowe nadania traciły ważność. Chłopi otrzymali równe działki w zależności od liczby osób w rodzinie. Cesarz wprowadził też ścisłą kontrolę rzemiosła i handlu, co spowodowało zahamowanie ich rozwoju. Jednocześnie przeprowadzona reforma monetarna doprowadziła do pauperyzacji chłopstwa. Do kryzysu gospodarczego przyczyniły się też obiektywne warunki klimatyczne. Cesarstwo nawiedzały kolejno klęski żywiołowe: długotrwałe susze, katastrofalne powodzie, szarańcza; sytuację państwa pogarszała jeszcze korupcja aparatu administracji centralnej, zaczęły wybuchać liczne powstania chłopskie, które w znacznej mierze przyczyniły się do upadku Wang Manga; największe znaczenie miało Powstanie Czerwonych Brwi, trwające od 18 r. do 27 r. n.e. Jednocześnie do walki z uzurpatorem stanęli potomkowie obalonej dynastii Han.

Po śmierci Wang Manga i 2-letnim okresie walk o tron cesarzem został Liu Xiu, znany jako cesarz Guangwu (25-57 r. n.e.). Dokonał on ostatecznej restauracji dynastii Han, znanej jako Wschodniej Dynastii Han. Okres umacniania władzy trwał całe 10-lecie, w ciągu którego cesarz musiał pokonać różne grupy powstańcze oraz innych konkurentów do tronu; znalazł on oparcie we właścicielach wielkich latyfundiów, którzy w okresie chaosu umocnili swój stan posiadania, a od restaurowanej dynastii uzyskali nowe nadania; oprócz rodu cesarskiego głównie rolę w państwie odgrywało tzw. Sześć Rodów, których rywalizacja wypełniła w znacznej mierze historię tego okresu; cesarz w celu umocnienia swej władzy wydał wiele dekretów mających na celu polepszenie doli chłopów, m.in. uwolniono z niewoli wszystkich chłopów, którzy w okresie panowania Wang Manga stali się niewolnikami państwa, uregulowano podatki i uporządkowano sprawy użytkowania ziemi. W okresie uzurpacji Wang Manga odpadły od Chin prawie wszystkie podbite ziemie; po restauracji dynastii udało się na drodze pokojowej poddać władzy chińskiej całe południe cesarstwa, jednakże zaprowadzenie tam chińskiej administracji doprowadziło 40 r. do wybuchu powstania na terenach północnego Wietnamu, które stłumiono dopiero po 3 latach. Znacznie trudniejsza była sytuacja na granicach północno-zachodnich; w okresie panowania Wang Manga państwa lenne położone w basenie Tarymu zrzuciły jarzmo chińskie, a nieumiejętna polityka cesarza doprowadziła do zaprzepaszczenia szansy odzyskania tych terytoriów. Groźnie przedstawiała się sytuacja na północnych granicach cesarstwa, gdzie Chiny były stale narażone na najazdy plemion koczowniczych z Mandżurii. Uniknięto wojny, która mogła załamać potęgę nowo powstałego cesarstwa, tylko dzięki suszy, która od 46 r. trwała przez kilka lat na terenach Mandżurii. Wywołany przez suszę głód zdziesiątkował przeciwników cesarstwa; na terenie środkowych Chinach 48-49 r. trwało wielkie powstanie niechińskiego ludu Miao, które ogarnęło ziemie w okolicy jeziora Dongting Hu i środkowym biegu rzeki Jangcy. Powstanie zostało krwawo stłumione, ludność Miao przesiedlono na południe, a jej ziemie skolonizowali Chińczycy. Guangwu panował 32 lata i ten długi okres pozwolił mu na pełną wewnętrzną konsolidację imperium.

Po śmierci cesarza na tron wstąpił jego czwarty syn cesarz Ming (57-75 r.). Panowanie tego władcy oraz jego syna, cesarza Zhanga (75-88 r.) i wnuka, cesarza He (88-106 r.) to lata wielkich zmian w polityce chińskiej. Na północno-zachodnich. rubieżach państwa, które przywróciły panowanie Chin na terenach zdobytych przez cesarza Wudi. W 72 r. wyruszyła na zachód wyprawa pod wodzą generała Dou Gu; w jego najbliższym otoczeniu znalazł się Ban Chao, który okazał się doskonałym strategiem i politykiem; dzięki niemu cesarstwo narzuciło znowu swoje zwierzchnictwo plemionom basenu Tarymu. Perswazją, szantażem lub gwałtem skłonił do współpracy władców wielu państw i państewek przeciwko plemionom Xiongnu, Ban Chao 91 r. został mianowany gubernatorem generalnym ziem basenu Tarymu i w następnym roku zdziesiątkowani Xiongnu wyruszyli na zachód, co zapewniło długotrwały spokój na północnej granicy Chin.

Wiadomości o buddyzmie docierały do Chin już od czasów wyprawy Zhang Qiana. Za panowania cesarza Minga nowa wiara rozprzestrzeniła się w środkowych Chinach. W 64 lub 67 r. przybyli pierwsi misjonarze z Indii i wznieśli w stolicy cesarstwa, Luoyangu pierwszą świątynię buddyjską. Rozpoczęta buddyzacja cesarstwa doprowadziła wkrótce do największego przełomu w dziejach chińskiej myśli, kultury i obyczaju. Polityka wewnętrzna Wschodniej Dynastii Han spowodowała wzrost liczby olbrzymich latyfundiów, nadawanych krewnym władcy oraz osobom spoza rodu cesarskiego. Wielcy feudałowie zaczęli rywalizować o wpływy na dworze cesarza, a wzrost znaczenia rodów cesarzowych doprowadził do wzmocnienia pozycji eunuchów. Walki tych ostatnich z konfucjanistami wypełniły ostatnie lata panowania dynastii Han. Ostatecznym ciosem dla dynastii stało się powstanie Żółtych Turbanów (184-205), masowy ruch chłopski o charakterze społeczno-religijnym. Znaczne ulgi dla chłopów, wprowadzone w początkowym okresie panowania Wschodniej Dynastii Han przyczyniły się do rozkwitu cesarstwa, lecz w miarę skupiania ziemi w rękach możnych, sytuacja chłopów się pogarszała. W czasie walk z oddziałami chłopskimi władzę przechwycili możni feudałowie i przywódcy lokalnych wojsk rządowych. Cesarstwo zaczęły nękać najazdy prototybetańskiego plemienia Qiangów z terenu dzisiejszej prowincji Qinghai. Okres szybkiego rozpadu dynastii Han zaczął się wraz ze śmiercią cesarza Linga (189). Przez następne 30 lat dynastia sprawowała władzę tylko formalnie. Za rządów cesarza Xiana (189-220) rozpoczął się okres rozbicia Chin, walk wewnętrznych i najazdów plemion koczowniczych, trwający ok. 400 lat. Panowanie obu dynastii Han było jednym z najważniejszych okresów w dziejach narodu chińskiego. Stworzony wówczas model struktury społecznej oraz system organizacji państwa przetrwał aż do 1911. Ukształtowała się wówczas chińska kultura narodowa. Do czasów obecnych Chińczycy nazywają siebie "ludźmi Han" (Han ren).