Historia Danii - Polski Serwis Naukowy

Kanut II Wielki

Chrystian III Oldenburg

Fryderyk III Oldenburg

Fryderyk IV Oldenburg

Chrystian VI Oldenburg

Fryderyk V Oldenburg

Fryderyk VI

Chrystian IX

Małgorzata II

Średniowiecze

Do X wieku władcy Danii są postaciami na poły lub całkowicie legendarnymi. Do tego czasu przez pięć wieków państwo się formowało. W tym czasie Duńczycy byli zorganizowani w wiele drobnych państewek. Pierwszym w pełni poświadczonym źródłowo władcą był Gorm Stary zmarły ok. 958 roku. Jego następca Harald Sinozęby zmarły w 987 roku wprowadził do kraju chrześcijaństwo. Harald prowadził ambitną, ekspansywną politykę - opanował pd. Norwegię, chrzest przyjął ok. 965 roku i zawarł sojusz z pogańskimi Obodrytami przeciwko cesarzom Ottonowi I i Ottonowi II. Władca ten znacznie wzmocnił władzę królewską, budował grody wojskowe i fortyfikacje. Mimo to w 974 r. Otton II zajął pd. Jutlandię.

Christiansborg – dawny zamek królewski i do 1794 r. siedziba królów Danii w Kopenhadze, obecnie mieszcząca parlament duński, Folketing, biura rządu oraz muzea. Zespół zamkowy położony jest na wyspie Slotsholmen ("Wysepka Zamkowa"), która w średniowieczu była zalążkiem Kopenhagi.

Holsztyn (niem. Holstein) to historyczna kraina położona na południe od dzielącej go od Szlezwiku rzeki Eider, zamieszkana w średniowieczu od Zachodu przez plemiona północnych Sasów(Nordalbingów) a od Wschodu przez słowiańskich Wagrów ze związku Obodrytów. Przejściowo Nordalbingów zostali deportowani, a cały obszar był przyznany Obodrytom pod wodzą Drożko. Od roku 1111 hrabstwo cesarstwa rzymskiego. Od 1474 przekształcone w księstwo. Jeden z książąt Holsztynu, Karl Peter Ulrich von Holstein-Gottorp był w roku 1762 carem Rosji, znanym jako Piotr III Romanow. Aż do roku 1806 Holsztyn należał do Rzeszy, choć wcześniej znajdował się w strefie wpływów duńskich. Obecnie południowa część niemieckiego kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn.

W roku 980 władzę próbował przejąć syn Haralda Swen Widłobrody. Harald musiał w 985 roku zbiec do Jomsborga. Swen został pozbawiony władzy przez najazd Szwedów, którymi dowodził ich król Eryk Zwycięski. Swen odzyskał tron dopiero po śmierci najeźdźcy (995).

Kanut Wielki - król Anglii w latach 1016-1035 (jako Kanut I Wielki, Canute the Great), Danii w latach 1018-1035 (jako Kanut II Wielki, Knud 2. den Store) i Norwegii w latach 1028-1035 - stworzył wielkie północne imperium.

Unia kalmarska – zawarta 20 lipca 1397 na zamku w Kalmarze unia między Danią, Szwecją i Norwegią. Związek powstał w wyniku zabiegów politycznych królowej Danii Małgorzaty I i jednoczył trzy państwa pod berłem jednego monarchy.

Reinhard Keiser - (styczeń roku 1674–12 IX, 1739) był niemieckim kompozytorem barokowym. Miastem w którym tworzył był Hamburg. Skomponował ponad 100 oper. W roku 1745 Johann Adolph Scheibe stwierdził, że Keiser jest równie dobrym kompozytorem jak Johann Kuhnau, Georg Friedrich Händel i Georg Philipp Telemann (również związany z operą hamburską - Theather am Gänsemarkt), lecz po śmierci został zapomniany i dopiero od niedawna wraca do łask. Najsłynniejszą z jego oper jest Croesus (Krezus) z roku 1710, wystawiona ponownie w 1730 r.

W XI wieku stworzono podwaliny pod duńską historiografię powstawały wówczas pierwsze średniowieczne kroniki duńskie.

Do XIII wieku Dania panowała na wybrzeżach południowego Bałtyku. Hegemonia została załamana po klęsce z Niemcami pod Bornhöved w 1227. Kraj rozdzierany konfliktami możnowładców stracił znaczenie na arenie międzynarodowej. Duńczycy tracili liczne ziemie. W latach 1332-1340, Szwedzi skutecznie walczyli o Skanię, południową cześć Danii zagrabili władcy Szlezwiku i Holsztynu.

Ludwik XIV Wielki, Król Słońce (ur. 5 września 1638 w Saint-Germain-en-Laye, zm. 1 września 1715 w Wersalu) – król Francji i Nawarry 1643–1715, syn Ludwika XIII, z dynastii Burbonów.

Monarchia absolutna, absolutyzm – forma rządów występująca przede wszystkim we wczesnonowożytnej oraz starożytnej monarchii (przykładem starożytnej monarchii absolutnej może być ustrój Cesarstwa Rzymskiego) oraz mające ją uzasadnić doktryny polityczne.

Regres został przełamany za panowania Waldemara IV Odnowiciela (1340-1375). Dania wyszła z rozdrobnienia feudalnego i powoli odzyskiwała dawne znaczenie międzynarodowe. W 1346 sprzedał Estonię Zakonowi kawalerów mieczowych, za 19 tys. grzywien. Dzięki temu król w stanie był odbudować protegę militarną.

I wojna północna (1563-1570) – konflikt zbrojny pomiędzy Rzeczpospolitą (do 1569 Koroną Królestwa Polskiego i Wielkim Księstwem Litewskim), Szwecją, Cesarstwem Rosyjskim, Danią i Lubeką o podział Inflant oraz hegemonię na Morzu Bałtyckim.

Tabela zawiera listę niepewnych i legendarnych władców Danii do X wieku. Lista kontynuowana jest w artykule władcy Danii, który zawiera listę udokumentowanych władców, począwszy od Gorma Starego.

Do 1460, Dania odzyskała wszystkie utracone wyspy oraz Skanię. Od roku 1362 Dania walczyła z niemieckimi kupcami z Hanzy. I wojna Hanzy z Danią toczyła się w latach 1362-1364. Druga w latach 1367-1370. Mimo wygranej I wojny, na mocy pokoju w Strzałowie, po zakończeniu II wojny, to Hanza uzyskała korzystne rozstrzygnięcia.

Szlezwik (niem. Schleswig, duń. Slesvig albo Sønderjylland) - region południowej Jutlandii, rozciągający się ok. 30 km na północ i 40 na południe od granicy duńsko-niemieckiej.

Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

20 lipca 1397 roku została zawarta unia kalmarska jednocząca praktycznie całą Skandynawię.

XVI wiek

Chrystian III Oldenburg W 1536 wprowadził w Danii i Norwegii luteranizm i przejął dobra ziemskie Kościoła. W 1537 pod naciskiem szlachty duńskiej, podporządkował Norwegię duńskim instytucjom państwowym, czyniąc ją faktyczną prowincją Danii. Po jego śmierci królem Danii został jego syn – Fryderyk II Oldenburg, który uczestniczył w I wojnie północnej w latach 1563-1570 wraz z Polską i Lubeką przeciw Szwecji.

Hanza, Liga Hanzeatycka, Związek Hanzeatycki (z st.-wys.-niem. hansa - grupa) – związek miast handlowych Europy Północnej z czasów Średniowiecza i początku ery nowożytnej. Miasta należące do związku popierały się na polu ekonomicznym, utrudniając pracę kupcom z miast nie należących do związku, jednocześnie zaś stwarzały realną siłę polityczną i, niekiedy, wojskową.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

XVII wiek

Chrystian IV Oldenburg , król Danii i Norwegii w latach 1588-1648, zaangażował swój kraj w wielki konflikt, jakim była wojna trzydziestoletnia, nie uzyskując właściwie żadnych zdobyczy.

Jego następca Fryderyk III Oldenburg (panował 1648-1670) był znakomitym i zręcznym władcą, skupił się na sprawach wewnętrznych, wprowadzając w swym królestwie absolutyzm. W 1660 roku w wyniku zamachu stanu zniósł tron elekcyjny prowadzając monarchię dziedziczną – pierwszy podstawowy krok w budowie absolutyzmu. Konstytucja monarchii absolutnej z roku 1667 była jednym ze szczytowych osiągnięć prawodawstwa tej epoki. Kolejny władca Chrystian V Oldenburg panujący od 1670 do 1699 roku, zaangażowany był w wojny przeciwko Francji Ludwika XIV.

Otton I Wielki (ur. 23 listopada 912, zm. 7 maja 973 w Memleben) – książę Saksonii 936–961, król niemiecki od 936 i cesarz rzymsko-niemiecki od 962, z dynastii Ludolfingów.

Edmund Kosiarz (ur. 16 września 1929 w Ostrowcu Świętokrzyskim, zm. 25 sierpnia 1994 w Gdańsku) - komandor porucznik Marynarki Wojennej PRL, pisarz i dziennikarz marynista.

XVIII wiek

Osobny artykuł: Dania w XVIII wieku.

Fryderyk IV Oldenburg panujący w latach 1699-1730 był jednym z najzdolniejszych władców duńskich. Potrafił zapewnić swemu krajowi prosperity i szacunek innych narodów, mimo przeciwności, jakie spotkały jego stolicę. (Kopenhaga bardzo ucierpiała w wyniku plagi dżumy).

Bitwa pod Bornhöved miała miejsce dnia 22 lipca 1227 r. w trakcie walk niemiecko-duńskich o Szlezwik. Starcie zakończyło się zwycięstwem sił koalicyjnych miast niemieckich.

Jomsborg – domniemana osada Wikingów u ujścia Odry. Pojawia się w źródłach z XII-XIII wieku, pisał o niej Adam z Bremy oraz skaldowie skandynawscy. Najpełniejszą informacją o Jomsborgu jest anonima Jómsvikingasaga z początku XIII wieku.

Nie słuchał pochlebców i kierował się dobrem państwa. Sam osobiście nie zainteresowany żadną nauką, popierał jej rozwój i rozumiał jej znaczenie i potrzeby. Nastąpił również rozwój sztuki. Danię, będącą wówczas na marginesie zainteresowań europejskich artystów odwiedził ze swą operową trupą Reinhard Kaiser, a w samej Danii tworzył znakomity kompozytor Dietrich Buxtehude. Fryderyk odznaczał się również odwagą osobista i talentem wojskowym. Osobiście dowodził w bitwie pod Gadebusch w grudniu 1712 roku. Zwyciężył wówczas jego szwedzki nieprzyjaciel Karol XII, lecz było to w pewnym sensie zwycięstwo pyrrusowe.

Schizofrenia (gr. σχίζειν, schizein, "rozszczepić" i gr. φρήν, φρεν-, phrēn, phren-, "umysł", rzadziej stosowana nazwa – choroba Bleulera, łac. Morbus Bleuleri, w skrócie MB) – zaburzenie psychiczne zaliczane do grupy psychoz endogennych. Objawia się upośledzeniem postrzegania lub wyrażania rzeczywistości, najczęściej pod postacią omamów słuchowych, paranoidalnych lub dziwacznych urojeń albo zaburzeniami mowy i myślenia, co powoduje znaczącą dysfunkcję społeczną lub zawodową.

Chrystian IX Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg (ur. 8 kwietnia 1818 Gottorp - zm. 29 stycznia 1906 Kopenhaga ) – książę Szlezwiku-Holsztynu , król Danii. Założyciel dynastii Glücksburg.

W przeciwieństwie do lubiącego zabawę i sztukę ojca, Chrystian VI Oldenburg (panował od roku 1730 do 1746) był wielkim dewotem, oddanym pietyzmowi. Kopenhaga stała się smutnym kontemplującym miastem. Trzeba jednak zauważyć, że za jego rządów nastąpił bezprecedensowy rozwój budownictwa, związany z potrzebami dworu. Również królowa patronowała tym "budowlanym przedsięwzięciom". Między wzniesionymi przez nich budynkami znajdowały się: zamek Christiansborg Castle (zbudowany w latach 1732-42, spłonął w 1794, po czym go przebudowano), Pałac Hirschholm w północnej Zelandii, miasto Hørsholm (budynki stworzone w 1737-39, rozebrane w 1812) i Eremitage (wybudowany 1734-36, istnieje do dziś).

Małgorzata II, Margrethe Alexandrine Þorhildur Ingrid (ur. 16 kwietnia 1940 w Kopenhadze) – królowa Danii od 14 stycznia 1972, z dynastii Glücksburgów, bocznej linii Oldenburgów. Córka króla Danii Fryderyka IX (1899–1972) i królowej Ingrid (1910–2000), córki króla Szwecji Gustawa VI Adolfa (1882–1973). Jest również 219. w sukcesji do tronu brytyjskiego.

Chrystian X Glücksburg (ur. 26 września 1870, zm. 20 kwietnia 1947) – król Danii w latach 1912-1947 i król Islandii (jedyny) w latach 1918-1944 z dynastii Glücksburgów, bocznej linii Oldenburgów. Syn króla Danii Fryderyka VIII Glücksburga i Luizy Bernadotte , córki króla Szwecji i Norwegii Karola XV.

W wieku XVIII coraz większy wpływ na rządy zdobywał potężny ród Reventlow.

Kolejny władca Fryderyk V Oldenburg, król Danii i Norwegii w latach 1746-1766, zapamiętany został jako kobieciarz nie stroniący od trunków. Król zainteresowany był głównie rozszerzaniem haseł Oświecenia, założył Królewską Duńską Akademię Sztuk (Det Kongelige Danske Kunstakademi) w Kopenhadze, a władzę nad krajem oddał w ręce ministrów (gł. obcokrajowców A. Moltke i J. Bernstroffa). Szczęśliwie ministrowie ci nie nadużywali swojej pozycji i działali dla dobra Danii.

Chrystian VII Oldenburg (panował w latach 1766-1808) był kolejnym słabym władcą, którego dodatkowo nękała schizofrenia . W praktyce rządził jego doradca Detlev Reventlow. Niezwykłym i skandalicznym epizodem były rządy (1770-1771) królewskiego lekarza, Niemca z pochodzenia imieniem Johann Friedrich Struensee, który został kochankiem i powiernikiem królowej. Struensee jako przybysz i reformator był bardzo niepopularny wśród arystokracji duńskiej. Romans Niemca z królową oburzył środowisko skupione wokół królowej-matki. W styczniu 1772 roku Struensee został aresztowany a w kwietniu ścięty. Tak samo skończył też jego współpracownik Enevold Brandt.

Chrystian V (ur. 15 kwietnia 1646 we Flensburgu, zm. 25 sierpnia 1699 w Kopenhadze) — król Danii i Norwegii w latach 1670–1699. Pochodził z dynastii Oldenburgów. Był synem Fryderyka III i Zofii Amelii brunszwickiej.

Chrystian VII Oldenburg (1766-1808) był kolejnym słabym władcą. W praktyce rządził jego doradca Detlev Reventlow. Niezwykłym epizodem były rządy królewskiego lekarza, Niemca z pochodzenia imieniem Johann Friedrich Struensee.

XIX wiek

Christiana VII niszczyła schizofrenia, dlatego jego syn Fryderyk VI Oldenburg w rządził Danią już od 1784 roku. Najważniejszym posunięciem Fryderyka VI panującego do roku 1839 było zniesienie poddaństwa chłopów i nadanie im ziemi w wieczystą dzierżawę. Dla wielu duńskich historyków moment ten wyznacza początek historii nowoczesnego narodu duńskiego. W roku 1814 Norwegia została Danii odebrana na mocy dekretów, które wydał kongres wiedeński i weszła do unii personalnej ze Szwecją.

Fryderyk II Oldenburg (ur. 1 lipca 1534 w Haderslev, zm. 4 kwietnia 1588 w klasztorze Antvorskov, gmina Slagelse) - król Danii i Norwegii w latach 1559 – 1588. Był synem Chrystiana III i Doroty saskiej.

Chrystian VII (Christian VII), (ur. 29 stycznia 1749 w Kopenhadze - zm. 13 marca 1808 w Rendsburgu), król Danii i Norwegii w latach 1766-1808 oraz książę Szlezwik-Holsztyn. Był synem Fryderyka V i jego pierwszej żony Luizy, córki Jerzego II, króla Wielkiej Brytanii.

Fryderyk VII przy poparciu Prus toczył w latach 1848-1850 wojnę (I wojna o Szlezwik) z księstwami Szlezwiku i Holsztynu, zakończoną potwierdzeniem unii obydwu księstw z Danią. Jego następca Chrystian IX (panował w latach 1863-1906) w 1864, po wojnie duńskiej z Austrią i Prusami, stracił księstwo Szlezwik-Holsztyn.

Fryderyk IV, Frederik IV (ur. 11 października 1671 w Kopenhadze, zm. 12 października 1730), król Danii i Norwegii od 1699, syn i następca Chrystiana V. Fryderyk IV był jednym z najzdolniejszych władców duńskich. Potrafił zapewnić swemu krajowi prosperity i szacunek innych narodów, mimo przeciwności jakie spotkały jego stolicę. (Kopenhaga bardzo ucierpiała w wyniku plagi dżumy).

I wojna o Szlezwik, w Danii zwana "wojną trzyletnią" (duń. Treårskrigen), w Niemczech "wojna szlezwicko-holsztyńską" (niem. Schleswig-Holsteinischer Krieg) – konflikt w południowej Danii, którego przedmiotem była przynależność państwowa księstw Szlezwiku i Holsztynu położonych u nasady Jutlandii.

XX wiek

Podczas II wojny światowej w przeciwieństwie do władców Norwegii i Holandii, którzy opuścili swoje kraje podczas niemieckiej okupacji, król Chrystian X Glücksburg pozostał w tym czasie w kraju, stając się widocznym symbolem narodowej sprawy.

Kara śmierci w Danii została ostatecznie zniesiona 1 czerwca 1978.

Dania – Królestwo Danii (Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też Grenlandia oraz Wyspy Owcze. Graniczy od południa z Niemcami.

Karol XII Wittelsbach, szw. Karl XII, łac. Carolus Rex (ur. 17 czerwca 1682 w Sztokholmie, zm. 30 listopada 1718 we Fredrikshald (ob. Halden), Norwegia) – król Szwecji od 1697 z niemieckiej dynastii Wittelsbachów, książę Palatynatu-Zweibrücken.

XXI wiek

Od roku 1972 Danią włada Małgorzata II.

Przypisy

W. Krawczyk, A. Kraśko DANIA w: Encyklopedia Historyczna Świata t. VIII wyd. AP-W OPRES, Kraków 2001, s.167

Bibliografia

Edmund Kosiarz: Wojny na Bałtyku X–XIX wieku. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1978.

Waldemar IV Atterdag (Odnowiciel, Dojutrek) (ur. ok. 1320, zm. 24 października 1375 na zamku Gurre) – król Danii w latach 1340–1375, syn Krzysztofa II.

Chrystian III Oldenburski (ur. 12 sierpnia 1503 w pałacu Gottorp w Szlezwiku, zm. 1 stycznia 1559 w Koldinghus, Kolding) - król Danii i Norwegii od 1534, z dynastii oldenburskiej.