Ewolucja terytorialna Francji od 985 do 1947 roku

Historia Francji. W starożytności tereny obecnej Francji były pod panowaniem Rzymian. Początki niepodległej Francji sięgają czasów rozpadu państwa Franków. Pierwszym władcą terenów francuskich został Karol II Łysy. Jego panowanie zapoczątkowało ponad tysiącletni okres monarchii w historii Francji. Pierwszy raz panowanie monarchii skończyło się wraz z wybuchem Rewolucji Francuskiej, w 1792 roku. A po jej upadku kilkunastoletnim panowaniem cesarza Napoleona Bonaparte. Po jego upadku doszło na krótko do restauracji monarchii i ogłoszenia II Republiki, która trwała do czasu obalenia Napoleona III. Po którego obaleniu proklamowano III republikę. Istniała ona do 1946 roku gdy wprowadzono nową konstytucję. Po kolejnej zmianie konstytucji w 1958 roku Francja istnieje jako V Republika Francuska.

Starożytność

Wielki herb Królestwa Francji i Nawarry

Pierwszy uchwytny źródłowo ślad historii ziem dzisiejszej Francji datuje się na rok około 600 p.n.e., kiedy to południowe jej krańce znalazły się pod wpływem kolonistów greckich. Około roku 450 p.n.e., cały kraj padł ofiarą najazdu plemion celtyckich, później zwanych przez Rzymian Galami. Po podboju dokonanym w latach pięćdziesiątych p.n.e. przez Gajusza Juliusza Cezara nastąpił szybki rozwój cywilizacyjny Galii i postępująca latynizacja jej mieszkańców. Dzięki cesarzom z rodu Flawiuszów powstała na wschód od Renu ufortyfikowana strefa, zapewniająca przez prawie dwa stulecia osłonę przed najazdami Germanów. Pax Romana pozwalał na niezmącony rozwój i bogacenie się wsi i miast.

Ok. IV wieku tereny północno-zachodniej Francji stały się miejscem zamieszkania dla germańskich plemion zgrupowanych pod nazwą Franków.

Średniowiecze

 Osobny artykuł: Francja średniowieczna.

Merowingowie

 Osobny artykuł: Frankowie.

 Osobny artykuł: Merowingowie.

Chrzest Chlodwiga I

Pod koniec V w., plemiona germańskich Franków zjednoczył zdolny wódz i władca Chlodwig I, pochodzący z rodu Merowingów. Pod jego ręką Frankowie zajęli całą północną Galię. Pierwszą próbą sił było starcie z siłami rzymskiego namiestnika Syagriusza, który został pokonany pod Soissons w 486. W 496 przyszła kolej na Alamanów pobitych pod Tolbiac, a w 507 na Wizygotów wyrugowanych z Akwitanii. W 534 Frankowie podbili państwo Burgundów nad Rodanem, a w dwa lata później zajęli Prowansję, skąd wyparli Ostrogotów.

Chlodwig założył stolicę w Paryżu i przyjął chrzest z rąk biskupa Remigiusza. Słabością państwa był kilkakrotnie przeprowadzony, zgodnie zresztą ze zwyczajowym prawem frankońskim, podział na pomniejsze królestwa pomiędzy synów zmarłego monarchy. Po śmierci Chlodwiga państwo podzielono więc pomiędzy czterech jego synów. Zarysował się już wtedy podstawowy podział na dzielnice: Neustria (zachodnia część państwa), Austrazja (południowo-wschodnia), Burgundia (centrum) i Akwitania (południowo-zachodnia). Zjednoczenie nastąpiło dopiero w 558 r. pod rządami Chlotara I i ponownie na dłuższy czas w 634 r. za panowania Dagoberta I (629–639), który uważa się za złoty okres królestwa.

Kolejni monarchowie z dynastii Merowingów, panujący w państwie Franków po zmarłym w 639 r. Dagobercie I, nie przejawiali większej aktywności i historia zapisała ich jako królów gnuśnych. Gdy w 737 r. umarł Teuderyk IV, wtedy nie syn monarchy, Childeryk III, lecz majordom dworu królewskiego Karol Młot przejął pełnię władzy w państwie, które po jego śmierci przypadło jego synom Karlomanowi i Pepinowi. Przywrócili oni wprawdzie tron Childerykowi III, lecz po udaniu się Karlomana do klasztoru na Monte Casino, w 751 Pepin Krótki zdetronizował Childeryka. Nie został zabity – ogolono mu jedynie głowę (Merowingowie nosili długie włosy, w których według wierzeń frankijskich kryła się magiczna moc) i zesłano do klasztoru. Pepin sam, w porozumieniu i z błogosławieństwem papieża Stefana III, ogłosił się w 751 r. królem państwa frankońskiego. W ten sposób zapoczątkowana została dynastia królewska, zwana dynastią Karolingów. W 754 roku Pepin Krótki przyjął Królewskie namaszczenie z rąk papieża Stefana II.

Karolingowie

 Osobny artykuł: Karolingowie.

Karol Wielki

Karol Wielki i Ludwik Pobożny

Po śmierci Pepina Krótkiego w roku 768 władzą we frankijskim królestwie podzielili się – zgodnie z obowiązującym zwyczajem, wg którego państwo było dziedziczną własnością rodu panującego (patrymonium) – dwaj synowie zmarłego władcy, Karloman i Karol Wielki. Karol został ogłoszony królem w Noyon 9 listopada 768 roku. W następnym roku poprowadził pierwszą wyprawę wojenną przeciwko zbuntowanym Akwitańczykom księcia Hunalda II. Po trzech latach panowania, 4 (lub 5) grudnia 771 zmarł Karloman i Karol objął samodzielne rządy, które miały trwać ponad czterdzieści lat.

Niemal cały okres panowania Karola wypełniony był wojnami toczonymi na rubieżach i poza granicami jego państwa. Podczas panowania przeprowadził 54 kampanie wojenne, a połowie z nich przewodził osobiście. W trakcie walk z zamieszkującymi Półwysep Iberyjski Arabami (w 778 i 795 roku) oraz Sasami (779-804) zdołał rozszerzyć swe panowanie na obszarze od rzeki Ebro w Hiszpanii aż za Ren. W granicach imperium znalazły się też samodzielna dotąd Bawaria oraz północna i środkowa Italia, dokąd wyruszył na wezwanie papieża. Po złamaniu potęgi Longobardów ogłosił się ich władcą. Zwierzchnictwo Karola uznać musiały również plemiona słowiańskie znad Łaby i Soławy w latach 782 i 789. W latach 791-796 wojska Karola rozbiły chanat Awarski, który zagrażał zarówno Frankom, jak i Słowianom.

Pod koniec VIII wieku Karol Wielki był władcą wielu ziem. Przypieczętowaniem wszystkich osiągnięć była ceremonia z roku 800, kiedy to papież Leon III, przy aklamacji wielmożów, ogłosił go cesarzem. Decyzja papieska nie była Karolowi – jak pisze kronikarz Einhard – miła, ale jednak godność przyjął. Nie chciał przy tym odnowienia uniwersalnego cesarstwa na wzór rzymski, ale raczej równouprawnienie z Cesarstwem Bizantyjskim.

Następcą Karola Wielkiego, który zmarł w roku 814, został – już wcześniej przez ojca wybrany – Ludwik I Pobożny. Cesarz ten, którego panowanie trwało do roku 840, przez cały okres swego panowania musiał borykać się z najazdami z zewnątrz i buntami możnych. Po jego śmierci na tronie cesarskim zasiadł Lotar I, który wkrótce stanął wobec buntu dwóch młodszych braci: Karola i Ludwika, którzy w lutym 842 roku spotkali się na czele swych armii w Strasburgu i zawarli przymierze przeciw Lotarowi. Spór trwał do sierpnia 843 roku, kiedy to zawarty został traktat w Verdun dzielący monarchię między braci: Lotar otrzymał dzielnicę centralną ciągnącą się pasem od Fryzji po Lacjum, Karol większość dzisiejszej Francji, a Ludwik kraje germańskie.

W państwie zachodniofrankijskim (łac. Francia occidentalis) Karola II Łysego brakowało wewnętrznej spójności. Poszczególne hrabstwa buntowały się, dążąc do niezależności od króla, zaś celtycka Bretania na północy i wizygocka Akwitania na południu stanowiły odrębne organizmy państwowe.

Karol Łysy, nazywany królem-filozofem, otaczał się pisarzami, poetami, filozofami. Na mocy traktatu w Meerssen część dziedzictwa Lotar I|Lotara I, dostała się po jego śmierci Ludwikowi Niemieckiemu, zaś Karol przejął część Lotaryngii. Po śmierci Ludwika Niemieckiego w 875 roku Italia przypadła Karolowi, który – przy wsparciu papieża Jana VIII – cesarzem rzymskim. Zarysowała się możliwość ponownego scalenia wszystkich ziem frankijskich w jedną całość. Nie byli tym jednak zainteresowani rządzący w poszczególnych hrabstwach możni. A na ziemie Franków zwaliły się wyniszczające najazdy Saracenów na Italię, Normanów na północne i zachodnie wybrzeża i Madziarów z obszarów Panonii nad Dunajem.

Gdy Karol Łysy organizował wojskową wyprawę do Italii przeciwko Saracenom, odmówiła mu wsparcia część baronów zachodniofrankijskich i Karolingowie niemieccy, którzy wtedy zajęli całą Lotaryngię. W trakcie ekspedycji w Italii w 877 r. Karol II Łysy zmarł. Cesarzem po nim został Karol Otyły (880), który przejął też całą Italię.

Królem zachodnofrankijskim został syn Karola Łysego, Ludwik II Jąkała.

W 888 roku możnowładcy zachodniofrankijscy obrali królem hrabiego Odona, z rodu Robertynów, w uznaniu zasług w walkach z Normanami. Sprzeciwiali się temu stronnicy Karolingów i w 892 r. drugim królem został Karol III Prostak, syn Ludwika II Jąkały. Przez 6 lat królestwem rządziło więc dwóch królów, potem na zmianę ich potomkowie. Rywalizacja obu rodów Karolingów i Robertynów trwała przez całe sto lat, przybierając czasami charakter wojny domowej.

Za panowania Karola Prostaka ustały wreszcie uciążliwe najazdy zbójców morskich. Król zawarł pokój z Normanami, którzy osiedlili się na półwyspie Contentin nad Kanałem La Manche, tam utworzyli swe Księstwo Normandzkie, przyjęli język romański i wiarę chrześcijańską.

Po Karolu III tron objął w roku 922 Robert I z dynastii Robertynów.

Ostatnim królem z dynastii Karolingów był Ludwik V Gnuśny. Panował tylko przez rok i niewiele mógł w tym czasie zdziałać, z tego też powodu kronikarze nadali mu przydomek "qui nihil facit – który nic nie zrobił". Po nim w roku 987 koronę otrzymał Hugo Kapet, wywodzący się z rodu Robertynów, który dał początek dynastii Kapetyngów.

Kapetyngowie

 Osobny artykuł: Kapetyngowie.

Francja w 987

Kapetyngowie to dynastia panująca we Francji w okresie 987-1328. W liniach bocznych Walezjuszów, Burbonów i Orleanów z przerwami do 1848 roku. Dziś jeszcze panująca w Hiszpanii i Luksemburgu.

Początkowo w jej posiadaniu było niewielkie terytorium wokół Paryża i Orleanu. Pierwsi królowie z tej dynastii byli słabymi władcami, którym nikłe podstawy terytorialne nie pozwalały narzucić swej władzy potężniejszym wasalom. Ciosem dla władzy królewskiej było opanowanie Anglii przez księcia Normandii Wilhelma Zdobywcę. Od tej pory oba kraje łączyła unia personalna, niemożliwe stało się jakiekolwiek narzucenie zwierzchnictwa książętom Normandii, którzy byli jednocześnie królami Anglii. Konflikt zaognił się, gdy posiadłości dynastii Normandzkiej odziedziczył Henryk II Plantagenet (1154), hrabia Andegawenii, a po małżeństwie z Eleonorą Akwitańską książę Akwitanii i Gaskonii. Czyniło to Plantagenetów panami całej zachodniej Francji.

W 1205 r. król francuski Filip II August odebrał Anglikom wszystkie ich francuskie ziemie, prócz Gaskonii. Pierwszy konflikt francusko-angielski, zwany czasem "pierwsza wojną stuletnią" (1154-1259), zakończył podpisany z inicjatywy Ludwika Świętego, traktat paryski z 1259, oddający Anglikom w charakterze lenna jedynie Gaskonię i zobowiązujący obie strony do uznania stanu posiadania drugiej strony. W 1246 r. Andegawenię nadał król Ludwik IX Święty swemu najmłodszemu bratu Karolowi I Andegaweńskiemu, jako apanaż. W tym samym roku Karol przejął Prowansję jako mąż dziedziczki tej ziemie Beatrycze. Karol II oddał w 1290 r. Andegawenię królom Francji. Jego potomkowie podzieli się na gałęzie, panujące między innymi w Neapolu, na Węgrzech i w Polsce.

Za czasów panowania Kapetyngów postępował proces wzmacniania władzy królewskiej i scalania ziem francuskich, przeprowadzano także reformy administracyjne i ustrojowe (między innymi w roku 1302 utworzono Stany Generalne). Za sprawą Filipa IV Pięknego ostatnich z dynastii Kapetyngów określa się królami przeklętymi, stało się tak, ponieważ Filip IV Piękny uwięził papieża Bonifacego VIII i rozkazał spalić na stosie wielkiego mistrza zakonu templariuszy – Jakuba de Molay, który rzucił na Filipa i jego potomstwo klątwę.

W 1328 roku zmarł ostatni z synów Filipa IV Pięknego, król Karol IV. Jego śmierć zakończyła ponad trzystuletnie rządy dynastii Kapetyngów.

Do tronu po zmarłym władcy zgłosiło roszczenia aż trzech pretendentów: dwaj bratankowie Filipa Pięknego i jego wnuk ze strony córki Izabeli, król Anglii Edward III, co stało się przyczyną najdłuższej w historii Europy wojny o sukcesję.

Walezjusze

 Osobny artykuł: Walezjusze.

Noc św. Bartłomieja na obrazie Giorgio Vasariego, namalowanego na życzenie papieża Grzegorza XIII (Watykan)

Proces scalania ziem francuskich kontynuowali Walezjusze, którzy w 1328, po wygaśnięciu głównej linii Kapetyngów, zasiedli na tronie Francji. Spotkali się z oporem władających nowymi lennami Korony, powstałymi w wyniku podziału apanaży między młodszych członków dynastii. W drugiej połowie XIV w. rozkwit swej potęgi przeżywało księstwo Burgundii formalnie lenno Korony francuskiej, w praktyce państwo pół suwerenne, prowadzące własną politykę i nawiązujące sojusze polityczne z Anglią przeciw Francji; dążenie Walezjuszy do przejęcia francuskich posiadłości Plantagenetów doprowadziło w 1337 do wybuchu wojny stuletniej której celem było odbicie ziem zjednoczonych przez Plantagenetów w XII w. oraz zdobycie Francuskiego tronu. Wojna przebiegała ze zmiennym szczęściem. Broniącym kraju Walezjuszom obronę utrudniał konflikt wewnętrzny między armaniakami i burgundczykami oraz niepokoje społeczne. W 1358 doszło do buntu chłopskiego zwanego żakiernią oraz powstań mieszczańskich kierowanych przez É. Marcela. Gdy na skutek traktatu w Troyes Henryk V Lancaster zyskał prawo do tronu francuskiego. Lud Paryża pod przywództwem Joanny d'Arc pokonał Anglików i przyczynił się do ostatecznego zwycięstwa Francji w wojnie stuletniej w 1453 roku. Na przełomie XV i XVI w. w zjednoczonej i scentralizowanej Francji władza królewska zaczęła przybierać formę absolutyzmu. Główni konkurenci monarchii, wielcy feudałowie, utracili dotychczasowe znaczenie, ponieważ miasta, w których pojawiały się już formy produkcji wczesnokapitalistycznej, były sojusznikami monarchii. Pozycja społeczna chłopów, mimo zachowania przez panów feudalnych podstawowych przywilejów, takich jak prawo własności ziemi czy sądownictwo patrymonialne, nadawała im coraz bardziej status wolnych dzierżawców. W 1465 doszło do złamania feudalistycznej Ligi Dobra Publicznego. Pokonanie feudałów pozwoliło Ludwikowi XI i jego następcom sprawować władzę nieograniczoną.