Główne Miasto widziane ze wzgórza Grodzisko

Gdańsk – miasto na pograniczu trzech kultur, nie powstał nagle, w krótkim czasie, a na przestrzeni kilkuset lat rozwoju osadnictwa na Pomorzu Nadwiślańskim. Swój rozkwit zawdzięczał położeniu u ujścia Wisły, którą to drogą wodną począwszy od X wieku spławiano nad Bałtyk towary produkowane w Polsce i krajach ościennych. Przecinały się tutaj też dwie przeciwstawne sobie drogi ekspancji: stałe dążenie państwa polskiego na północ oraz niemieckie parcie na wschód. Starcie tych dwóch sił oddziaływało na losy miasta przez wiele stuleci. W XI stuleciu osada, a wraz z nią cały region, należała do Królestwa Polskiego, by później − na ponad dwieście lat − znaleźć się pod panowaniem książąt pomorskich, którzy pod koniec XIII wieku scedowali swą domenę w ręce władców Polski, Przemysła II i ostatecznie Władysława Łokietka. W roku 1308 Gdańsk został zajęty zbrojnie przez Krzyżaków, którzy władali do roku 1456, kiedy to Prusy Królewskie, a wraz z nimi Gdańsk, znalazły się − na ponad trzy stulecia − w granicach Rzczypospolitej. Utracony na rzecz Prus w roku 1772 był Gdańsk, z przerwami, stracony dla Polski aż do roku 1945, kiedy to − decyzją wielkich mocarstw podczas konferencji w Poczdamie (a wcześniej jednostronną decyzją władz Związku Sowieckiego) − został ponownie przyznany Polsce.

Średniowiecze

Podziemia Hali Targowej, z romańskimi zabytkami z XII wieku

Handel gdański, mal. Wojciech Gerson

Badania archeologiczne wskazują na istnienie na obecnym terenie miasta, osady rzemieślniczo-rybackiej już w VII wieku. Podobne osady istniały w całym pasie pobrzeża, a w X wieku powstał w ujściu Wisły gród obronny książąt pomorskich. Gdańsk po raz pierwszy został wymieniony jako miasto (Gyddanyzc urbs) w „Żywocie św. Wojciecha” (Vita prima Sancti Adalberti), spisanym przez Jana Kanapariusza w roku 999 w Rzymie. Z zapisu tego wynika, że św. Wojciech był w Gdańsku – i ochrzcił kilka tysięcy osób – wiosną 997 roku. Była to wówczas niewielka zapewne osada rybacka, położona na bagnistych terenach w widłach Wisły, Motławy i Raduni, a miano urbs zyskała dzięki grodowi książęcemu, zbudowanemu na jej północno-zachodnim skraju. Gród ten obwiedziony był ziemno-drewniamym wałem i fosą, a z osadą łaczył go drewniany most.

Mieszkańcy osady trudnili się głównie rybołówstwem, a wkrótce także i handlem z przybywającymi zza morza kupcami skandynawskimi i niemieckimi. Lokalni książęta chętnie przyjmowali i osadzali w podgrodziu, które z wolna stawało się miastem, kupców i rzemieślników, głównie z Lubeki, wówczas wiodącego ośrodka rodzącej się zwolna Hanzy. Historycy są w większości zdania, że chrześcijaństwo nie przyjęło się od razu, że kilkakrotnie w Gdańsku i jego okolicach zdarzały się powroty do wierzeń przodków, ale znajdowane przez archeologów w warstwach z X–XII wieku liczne drewniane i bursztynowe krzyżyki świadczą o umacnianiu się nowej religii.

Po zwycięskiej wojnie z Pomorzanami w latach 1115–1119 Bolesław III Krzywousty przyłączył Pomorze Gdańskie do Polski. Było to jednak panowanie krótkotrwałe. Po objęciu rządów na Pomorzu przez Świętopełka, nastąpił okres uniezależnienia się Pomorza Gdańskiego od Polski. Rozrastające się miasto budowane było na bitych w bagnisty grunt palach wzdłuż głównego ciągu, jakim była dzisiejsza ulica Długa, wówczas wyłożona dębowymi dylami, a jej zakończeniem była przystań, położona w pobliżu dzisiejszej Zielonej Bramy. Podstawą istnienia ówczesnego miasta było nadal rybołówstwo oraz rozwijający się handel. W mieście przybywało coraz więcej osadników z Niemiec.

W latach 1217 i 1227 miały miejsce wyprawy pomorskie Leszka Białego, ale nie ustanowiono zwierzchności Krakowa nad Pomorzem Gdańskim, wskutek śmierci Leszka w trakcie zjazdu w Gąsawie.

W 1242 roku pod Gdańsk dotarł podjazd krzyżacki, w wyniku czego książę Świętopełk musiał oddać Krzyżakom jako zakładnika swojego syna Mściwoja.

Bulla papieska Aleksandra IV przyznała miastu – od roku 1260 – prawo organizowania dorocznych jarmarków św. Dominika. Prawa miejskie na prawie lubeckim miasto otrzymało w 1263.

Po zajęciu miasta przez Brandenburczyków w roku 1271, Mściwój II odzyskał Gdańsk, dzięki pomocy Bolesława Pobożnego. W 1272 Bolesław Pobożny zdobył miasto szturmem. 15 lutego 1282, w wyniku układu w Kępnie, doszło do zwierzchnictwa władcy Wielkopolski nad Pomorzem Gdańskim.

Kościół św. Mikołaja

Głównym typem budownictwa mieszkaniowego był wówczas dom zrębowy. W warstwach starszych, z X–XI wieku, archeolodzy odkryli też konstrukcje plecionkowe. Natomiast w mieście na prawie lubeckim pojawiły się w XIII wieku domy o konstrukcji słupowej oraz szkieletowej (ryglowej) na wzór lubecki. W drugiej poł. XIII wieku powstały w Gdańsku pierwsze budowle ceglane: kościół św. Mikołaja oraz klasztor Dominikanów.

W roku 1306 Władysław I Łokietek mianował starostą gdańskim księcia kujawskiego, Kazimierza.

 Osobny artykuł: Książęta gdańscy.

W sierpniu 1308 roku miasto opanowali Brandenburczycy, jednak bez grodu, bronionego przez sędziego Boguszę. Krzyżacy, wezwani przez Łokietka (za radą gdańskich dominikanów) do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków, zajęli już w październiku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, Krzyżacy pod dowództwem Henryka von Plotzke dokonali rzezi mieszkańców. Po otrzymaniu skargi strony polskiej papież Klemens V powołał komisję w tej sprawie. W roku 1343 zawarto układ pokojowy z Krzyżakami, w wyniku którego król Kazimierz III Wielki zrzekł się Pomorza Gdańskiego. W tym samym roku prawa miejskie otrzymało Główne Miasto. 31 lipca 1346 wielki mistrz krzyżacki Heinrich IV Dusemer von Arfberg wydał dokument, który zlikwidował resztki działania prawa miejskiego wg wzoru lubeckiego i zastąpił je prawem chełmińskim. W latach 1361, 1378, 1411 i 1416 wybuchały krwawo tłumione powstania antykrzyżackie.

Pieczęć miasta Gdańska z XV wieku

Wjazd Kazimierza IV Jagiellończyka do Gdańska – inscenizacja z 2010

W 1410 rada gdańska postanowiła uznać władzę Władysława Jagiełły. Gdańsk uzyskał przywileje, m.in. otrzymał okoliczne osady. Rok później Jagiełło, w wyniku traktatu w Toruniu, uwolnił Gdańsk od złożonej mu przysięgi. Gdańsk dotknęły represje ze strony Krzyżaków. 14 marca 1440 Gdańsk przystąpił do Związku Pruskiego. Po 146 latach, 11 lutego 1454, zakończył się okres panowania Krzyżaków w Gdańsku. 6 marca tego roku król Kazimierz IV Jagiellończyk, na wniosek poselstwa Związku Pruskiego z Janem Bażyńskim na czele, wcielił Gdańsk do Polski, udzielając mu jednocześnie przywileju bicia własnej monety (przywilej ten otrzymał też Toruń). Gdańsk został zwolniony z prawa nabrzeżnego, a także dopuszczono przedstawicieli ziem pruskich do elekcji króla Polski.

 Osobny artykuł: Bunt Koggego.

Gdańsk przystąpił do wojny trzynastoletniej w roku 1455; gdańszczanie złożyli hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi, a 25 maja 1457 – podobnie jak Toruń – miasto otrzymało tzw. Wielki Przywilej, zapewniający swobodny przywóz towarów Wisłą z Polski, Litwy i Rusi bez konieczności kontroli oraz inne przywileje, które miały wynagrodzić miastu wkład w wojnę. Zawarcie w 1466 roku pokoju toruńskiego zagwarantowało Prusom Królewskim oraz Warmii pozostanie przy Polsce. W traktacie umieszczono zapis, że Gdańsk należy do Polski.

Mury miejskie Gdańska, ok. 1550

W 1467 król zlikwidował urząd gubernatora i powołał, na wzór Korony, tytuł capitaneus Prussiae Generalis. Utworzono województwo pomorskie, w którym utworzono urzędy kasztelanów, podkomorzych i sędziów, którzy wchodzili w skład tzw. rady pruskiej. W jej skład po dwóch wchodzili też przedstawiciele Gdańska, Elbląga i Torunia. Dla tych miast król powołał też starostów. W 1469 sądy grodzkie i ziemskie upodobniły ustrój Prus do ustroju Korony.

 Osobny artykuł: Miary gdańskie.

Od końca XV wieku podstawowym urządzeniem sanitarnym na każdej działce mieszczańskiej była kloaka w postaci wielopiętrowego wychodka na tyłach kamieniczek.

Nowożytność

Pod polskim panowaniem Gdańsk stał się dynamicznym ośrodkiem handlowym. Rozwój gospodarczy obrazują poniższe tabele, przedstawiające ruch w porcie gdańskim. Warto zauważyć malejące znaczenie mniejszych ośrodków hanzeatyckich na rzecz niderlandzkich:

W czasie wojny polsko-krzyżackiej 1519–1521, w dniach 8–10 listopada 1520 roku, posiłkujący Krzyżaków niemieccy landsknechci ostrzelali Gdańsk z Biskupiej Górki.

 Osobny artykuł: Gdańsk wobec polityki bałtyckiej ostatnich Jagiellonów.

Talar wybity przez miasto Gdańsk, w czasie oblężenia w 1577 (na awersie zamiast postaci króla Stefana Batorego, postać Jezusa Chrystusa)

W 1525 roku miał miejsce tumult gdański, wystąpienie luterańskiego pospólstwa i plebsu, przeciwko burmistrzowi Eberhardowi Ferberowi, które obaliło stary magistrat. 17 kwietnia 1526 roku król Zygmunt I Stary wkroczył do Gdańska na czele 8 000 wojska, rozkazał ściąć buntowników i rozszerzył uprawnienia swojego burgrabiego, któremu nadał wyższe kompetencje niż burmistrzowi.

Gdańsk, 1573

Król Zygmunt II August, specjalnym dekretem tolerancyjnym dla Gdańska z roku 1557, uspokoił nastroje społeczne i położył kres walkom religijnym w mieście. Dekret tolerancyjny był pierwszym tego rodzaju aktem prawnym w Europie. Wprowadzono też unifikację monetarną.

Gdańsk jako jedyne miasto (miasto-republika) nie przystąpił do przekształcenia unii personalnej Polski i Litwy z Prusami Królewskimi, przez króla Zygmunta II (w unię realną), w trybie unii lubelskiej w 1569 roku. Kiedy w roku 1575 Stefan Batory został królem Polski, Gdańsk nie chciał go uznać i opowiedział się za cesarzem Maksymilianem II, który udzielał miastu znaczne korzyści handlowe. Nawet po śmierci cesarza w 1567, Gdańsk jedynie w zamian za znaczne ustępstwa gotowy był do hołdowania Stefanowi Batoremu. Z tego powodu miasto było oblegane przez Stefana Batorego w roku 1577, jednak tak zdecydowanie się broniło, że król musiał w końcu zadowolić się przeprosinami i zapłatą 200 000 guldenów.

16 grudnia 1577 roku Stefan Batory potwierdził przywileje miasta i rozszerzając tolerancję religijną na inne wyznania. Gdańsk stał się schronieniem dla obcokrajowców prześladowanych w swoich krajach za przekonania religijne, wśród których były osoby wybitne i uzdolnione.

Gdańsk w XVII wieku, otoczony pierścieniem nowożytnych fortyfikacji miejskich

 Osobny artykuł: Gdańskie Gimnazjum Akademickie.

Gdańszczanki i grupa szlachty, 1608

Sień gdańskiej kamienicy

28 listopada 1627 roku na redzie gdańskiej rozegrała się bitwa morska.

 Osobny artykuł: Bitwa pod Oliwą.

W lipcu 1656 flota 30 okrętów holenderskich, posiłkowana wkrótce 10 okrętami duńskimi, zniosła szwedzką blokadę portu gdańskiego i przerzuciła oddział posiłkowy w sile 1300 ludzi dla obrony miasta. 3 maja 1660 zawarcie pokoju w Oliwie zakończyło okres potopu szwedzkiego.

W latach 1700–1721 – podczas wielkiej wojny północnej Gdańsk był niejednokrotnie zagrożony przez obce wojska.

Gdańsk opowiedział się za królem Stanisławem Leszczyńskim, stając się w Rzeczypospolitej głównym punktem oporu jego zwolenników przed interwencją rosyjską, w czasie wojny o sukcesję polską. Od lutego do września 1734 roku był oblegany przez Rosjan i częściowo zniszczony przez ostrzał artyleryjski.

 Osobny artykuł: Oblężenie Gdańska (1734).

Prusy zajęły w roku 1772 niektóre majątki Gdańska oraz Nowy Port. I rozbiór Polski dał Prusom kontrolę dostępu do Gdańska, z jednej strony od granic Torunia do granic Gdańska na Wiśle oraz z drugiej strony przez zajęcie Nowego Portu.

 Osobny artykuł: Konwencja gdańsko-pruska z 1785 roku.

23 stycznia 1793 Prusy dokonały zaboru Gdańska.

Wkroczenie wojsk francuskich do Gdańska po oblężeniu – inscenizacja z 2010

 Osobny artykuł: Oblężenie Gdańska (1807).

Fort Grodzisko

Po jedenastu tygodniach oblężenia miasta zostało zdobyte (w wyniku poddania) przez wojska napoleońskie, dowodzone przez marszałka Franciszka Józefa Lefèbvre'a. W bitwie o miasto 26 maja 1807 roku zasłużyły się oddziały polskie, które pod Wisłoujściem odrzuciły desant nieprzyjaciela. 9 lipca 1807 roku, na mocy postanowień traktatu w Tylży, utworzono pierwsze Wolne Miasto Gdańsk, zależne od Francji.

 Osobny artykuł: Wolne Miasto Gdańsk (1807-1814).

Od lutego 1814 roku Gdańsk ponownie znalazł się pod panowaniem Prus, co zostało potwierdzone na kongresie wiedeńskim w roku 1815 (m.in. ustalono przebieg nowych granic). Do połowy XIX wieku następował ogólny upadek miasta.

Gdańsk, ok. 1850

Po 1850, gdy utworzono połączenia kolejowe (Bydgoszcz – 1852, Szczecin i Berlin – 1870, Warszawa – 1877), stopniowo sytuacja miasta się poprawiała. Środki wyasygnowane przez Królestwo Prus na rozwój ekonomiczny, zniesienie ceł tranzytowych (co miało rozwinąć stosunki handlowe), a także budowa nowych stoczni i fabryk, okazały się jednak niewystarczające – Gdańsk nie mógł się dynamicznie rozwijać bez wykorzystania zaplecza gospodarczego Polski.

Dworzec Brama Nizinna – pierwszy dworzec kolejowy w mieście

Za kadencji nadburmistrza Leopolda von Wintera w Gdańsku wybudowano system kanalizacyjny (1869–1871) oraz sieć wodociągową (1879). Uruchomiono pierwszą linię tramwajów konnych (1873) oraz utworzono kąpielisko miejskie na Westerplatte. Wybrukowano również większość ulic oraz chodników.

W Gdańsku tradycyjnie dominującą rolę odgrywała kultura i język niemiecki. Mimo to, szczególnie wskutek industrializacji miasta i napływu ludności wiejskiej, w XIX i na początkach XX wieku istniał silny ośrodek polskości. W mieście działały różne organizacje i stowarzyszenia, m.in. utworzona w 1849 organizacja polityczna Liga Polska, Towarzystwo Ludowe „Jedność” (od 1884), Towarzystwo Śpiewacze „Lutnia” (od 1891), Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” (od 1894). W 1901 utworzono w Gdańsku największy na Pomorzu polski bank spółdzielczy, w 1906 Zjednoczenie Zawodowe Polskie. Wydawano również polskie czasopisma i druki, w XIX wieku wychodziło ich ponad 150, od 1891 ukazywała się w języku polskim „Gazeta Gdańska”, oraz od 1908 gazeta „Gryf”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (11 listopada 1918) i utworzeniu II Rzeczypospolitej, powołano polską Radę Ludową, w dniu 14 listopada 1918 przekształconą w Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej na Prusy Królewskie (zlikwidowany w sierpniu 1919).