Położenie Grenlandii

Krajobraz Grenlandii

Historia Grenlandii – największej wyspy na Ziemi, to historia zmagań człowieka z arktycznymi warunkami na niej panującymi, z zalegającą na ok. 84% wyspy pokrywą lodową, ograniczającą aktywność człowieka do wybrzeży. Grenlandia nie była znana Europejczykom do X w., kiedy to odkryli ją norwescy wikingowie, którzy zabłądzili w drodze do Islandii. Przed tym odkryciem przez długi czas zamieszkiwały ją ludy arktyczne, choć w chwili przybycia wikingów była niezamieszkana. Przodkowie dzisiejszych Inuitów (dawniej Eskimosów) przybyli na wyspę dopiero na początku XIII w. Inuici byli jedynym ludem, jaki zamieszkiwał wyspę przez kilkaset lat, jednak w XVIII w. wyspa stała się kolonią duńską.

Na mocy orzeczenia Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej z 1933 r. w sporze duńsko - norweskim o Grenlandię uznano prawa Danii do zwierzchnictwa nad Grenlandią. Podczas II wojny światowej Grenlandia była praktycznie odcięta od Danii i umocniła swoje kontakty ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą. Po wojnie ponownie znalazła się pod kontrolą Danii, ale zniesiono status kolonii - ONZ wpisała Grenlandię na listę terytoriów niesamodzielnych. W 1953 r. mieszkańcy wyspy opowiedzieli się za pełną integracją z Danią, co zaakceptowała ONZ. Mimo iż nadal jest częścią Królestwa Danii, od 1979 r. wyspa posiada pewien stopień autonomii. Grenlandia po przystąpieniu Danii do Wspólnoty Europejskiej wyłączyła się spod prawa wspólnotowego. W 2008 r. odbyło się referendum, w którym mieszkańcy Grenlandii opowiadają się za zwiększeniem autonomii. Wyniki referendum zostały przez Danię przyjęte.

Wczesna kultura paleoinuicka

Prehistoria Grenlandii to historia wciąż powtarzających się paleoinuickich (paleoeskimoskich) migracji z Ameryki Północnej na tę wyspę. Przybliżone okresy funkcjonowania poszczególnych kultur, jakie się na Grenlandii wytworzyły to:

Po upadku wczesnej kultury Dorset, wyspa pozostawała niezamieszkana przez kilkaset lat.

Osadnictwo nordyckie (wikingowie)

Rekonstrukcja domostwa wikingów

W ciągu lat 80. X wieku islandzcy wikingowie dokonali pierwszych odkryć na Grenlandii. Gdy tam przybyli, zastali wyspę niezamieszkaną. Sami zaś osiedlili się w południowo-wschodniej części wyspy. Nazwa Grenlandia wzięła swój początek od tej właśnie kolonizacji. Grønland w językach staroskandynawskich to zielona ziemia (również ang. green land), natomiast Inuici nazywali wyspę Kalaallit Nunaat, co tłumaczy się jako nasza ziemia.

Istnieją sprzeczne opinie, dlaczego wikingowie tak nazwali tę lodowatą i skalistą pustynię. Prawdopodobnie jest to związane z tym, że we wczesnym średniowieczu klimat był dużo cieplejszy i wybrzeża były rzeczywiście zielone, lub też nazwa Grenlandia została nadana tylko po to, aby zachęcić osadników do przybywania na nią i nadać jej atrakcyjne oblicze.

Skandynawskie sagi podają jako datę założenia pierwszej osady rok 985, kiedy to 25 statków pod dowództwem Eryka Rudego (tylko 14 dotarło na miejsce) wyruszyło z Islandii w kierunku wyspy. Data ta została potwierdzona m.in. poprzez datowanie radiowęglowe pozostałości po pierwszej osadzie w Brattahlíð (w miejscu obecnego Qassiarsuk). Badania wykazały, że osada ta została założona ok. roku 1000. Legendy mówią także o Leifie Erikssonie, synu Eryka, który także w 1000 r. opuścił Grenlandię i dotarł do Vinlandii (przypuszcza się, że był to teren obecnej Nowej Fundlandii).

Kolonia ta osiągnęła liczebność od ok. 3 do 5 tys. ludzi. Początkowo były to dwie kolonie – większa wschodnia i mniejsza zachodnia (licząca ok. 1 tys. ludzi). Znanych jest co najmniej 400 punktów, w których istniały gospodarstwa wikingów. Była to znacząca populacja, biorąc pod uwagę, że liczba ludności obecnej Grenlandii wynosi 56 tys. Kolonia handlowała takimi produktami, jak kły morsów, liny okrętowe, foki, owce, bydło (produkty te wymieniono w wykazie z XIII wieku). Co roku przybywały statki z Europy (głównie z Islandii i Norwegii), przywożąc ze sobą żelazo i prawdopodobnie drewno budowlane, wymieniając je na miejscowe produkty.

W 1126 r. zostaje założona diecezja w Garðar (w miejscu obecnego Igaliku), która początkowo podlegała archidiecezji w Lund, a od 1152, po utworzeniu tam arcybiskupstwa, archidiecezji w Trondheim. Wiadomo o co najmniej 5 kościołach, których pozostałości zachowały się do dzisiaj. W 1261 r. ludność kolonii zgodziła się na zwierzchnictwo króla Norwegii, zachowała jednak własny system prawa. W 1380 Norwegia weszła w unię personalną z Danią, a razem z nią kolonie grenlandzkie. Nie rozwijały się one jednak tak dobrze, jak dotychczas. Zachodnia osada została opuszczona ok. 1350 r. W 1378 r. nie funkcjonowało już biskupstwo w Garðar. Po 1408 r., kiedy zostało zarejestrowane ostatnie małżeństwo na wyspie, żadne pisane źródła nie wspominają nic o osadnikach. Prawdopodobnie pod koniec XV w. kolonia wymarła, jednak dokładna data nie jest jeszcze znana. Ostatnie datowania radiowęglowe z roku 2002 podają rok 1430 (+/-15 lat) jako czas opuszczenia osiedli. W roku 1540 załoga niemieckiego statku, który zdryfował w okolice kolonii wschodniej, znalazła tam tylko opuszczone gospodarstwa. Wylądowali oni również na małej wyspie w fiordzie Brattahlid. Znaleziono tam zwłoki Normana odzianego w wełniany kabat i spodnie z foczego futra. Był to być może ostatni mieszkaniec kolonii, który żyjąc samotnie nie doczekał przybycia statku.

Prawdopodobnie przyczyną opuszczenia osiedli były zmiany klimatyczne w postaci obniżenia się temperatury. Wiadomo, że latach 800-1200 klimat był cieplejszy, ale ok. 1300 r. zaczął sie powoli ochładzać (tzw. mała epoka lodowa). Takie cykliczne zmiany temperatury, a co za tym idzie klimatu, są naturalne w historii Ziemi. Na to mogły też nałożyć się dodatkowe przyczyny, np. wyjałowienie się uprawianej przez wikingów ziemi i tym samym mniejsze plony, które nie wystarczały dla wyżywienia kolonii. Mówi się także, że handel afrykańską kością słoniową wyparł z rynku grenlandzkie kły morsów. Natomiast nieprawdą jest, jakoby przyczyną opuszczenia wyspy była niezdolność wikingów do przystosowania się do nowych warunków. Badania wykazują, że zmienili oni dietę, która składała się w 80% z produktów rolnych na początku, na dietę, która przy końcu istnienia kolonii składała się w 80% z owoców morza. Jest bardzo prawdopodobne, że mała populacja Grenlandii zdegenerowała się poprzez małżeństwa w wąskim kręgu osób, co prowadziło do częstszego występowania chorób. Do końca więc nie wiadomo, dlaczego wikingowie opuścili wyspę.