Historia Gruzji - Polski Serwis Naukowy

Panorama stolicy Gruzji – Tbilisi

Pochodzenie nazwy kraju

Używana w większości języków nazwa Gruzji pochodzi i prawdopodobnie z protoindoeuropejskiego określenia gór lub perskiego słowa gorg (گرگ) – "wilk". Nazwa ta w wielu językach została dodatkowo nieco przekształcona pod wpływem greckiego georg (γεωργ) – "rolnictwo"; przekształcenie to związane jest też z osobą Świętego Jerzego – patrona kraju, którego imię nawiązuje do tak brzmiącej nazwy państwa (gr. Geôrgios, gruz. Giorgi, ros. Gieorgij).

Suzeren (ang. sovereign, suweren(ny) i fr. souverain najwyższy) – monarcha, panujący - w systemie feudalnym – pan swoich wasali, jednocześnie suweren może być wasalem suwerena seniora, osoby stojącej wyżej w drabinie zależności. Suweren zapewniał swoim wasalom ochronę w zamian za hołd i służbę wojskową. Wasale dostawali w użytkowanie lenno (feudum), które z kolei przekazywali swoim wasalom. Najwyższy senior, który nie jest niczyim wasalem, nazywany jest suzerenem.
Mitraizm – kult solarnego boga Mitry; był kultem misteryjnym znanym początkowo w Azji Przedniej, później rozprzestrzenił się na całe cesarstwo rzymskie.

Gruzini określają swój kraj mianem Sakartwelo (საქართველო ), co pochodzi od nazwy własnej Gruzinów w swym ojczystym języku – Kartwelebi (ქართველები), co z kolei ma jakoby wywodzić się od przodka całego narodu – władcy Kartlosa – syna biblijnego Togarmy, wnuka Gomera, prawnuka Jafeta, a praprawnuka Noego.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
IV wyprawa krzyżowa odbyła się w latach 1202-1204. Jej celem było wsparcie państw łacińskich na Bliskim Wschodzie, jednak zakończyła się ona zdobyciem i złupieniem Konstantynopola i utworzeniem Cesarstwa Łacińskiego, cesarz bizantyjski zbiegł z miasta.

Prehistoria

Starożytne inskrypcje odnalezione na terenie Gruzji

Najstarsze ślady ludzkiej obecności na terenie Gruzji pochodzą z wczesnej epoki kamiennej (paleolitu) i liczą ok. 1,8 mln lat.
W późnym neolicie i we wczesnym eneolicie (epoce miedzi) – 6.000–4.500 r. p.n.e. we wschodniej Gruzji istniały już stałe osady, których ludność trudniąca się rolnictwem, osiągnęła w tej dziedzinie relatywnie wysoki poziom technologiczny.

Duchoborcy (także: Duchobory) w jęz. ros.: Духоборы/Духоборцы (czyli: Bojownicy Ducha) – mistyczno-racjonalistyczna grupa religijna chrześcijańska, pochodząca z rosyjskiego prawosławia. Jej członkowie odrzucali kościół, dogmaty, przysięgę i służbę wojskową. Wysiedleni przez Mikołaja I do Zakaukazji, pod koniec XIX wieku wyemigrowali w części do Kanady.
Wojny rosyjsko-tureckie — działania zbrojne prowadzone z przerwami od 1676 do 1878 spowodowane rosyjską ekspansją w kierunku Morza Czarnego i Bałkanów, mającą na celu opanowanie szlaków handlowych wiodących przez cieśniny Bosfor i Dardanele.

Starożytność

W okresie starożytnym na terenie obejmującym obszary dzisiejszej Gruzji istniało kilka organizmów państwowych. Najwcześniej na kartach historii pojawiła się Diaocha, a następnie – Kolchida i Iberia.

Diaocha

Pierwsze wzmianki o organizmach państwowych na terytorium dzisiejszej Gruzji pochodzą ze źródeł urartyjskich z XII wieku p.n.e., kiedy to na terenach północno-wschodniej Anatolii (i części ziem Gruzji) istniało państwo Diaocha, które prowadziło wojny z Urartu i ostatecznie zostało przez nie podbite. Część badaczy sądzi, iż Diaocha nie było państwem, lecz związkiem plemion ludów protokartwelskich.

Władcy cesarstwa trapezunckiego, wszyscy władcy pochodzili z dynastii Komnenów, używali nazwy Wielki Komnen. Cesarze Trapezuntu stosowali tytulaturę identyczną jak cesarze bizantyńscy.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

Znaleziona na terenach Gruzji figurka greckiej bogini zwycięstwa – Nike

Z uwagi na niewielką liczbę źródeł starożytnych, dotyczących tego państwa, trudno prześledzić jego historię, która jest znana tylko fragmentarycznie. Wiadomo m.in., iż w 1112 r. p.n.e. władca Diaochy Sijen został wzięty do niewoli przez asyryjskiego króla – Tiglatpilesara I. W 845 r. p.n.e. Asyria pod władzą Salmanasara III ostatecznie podbiła Diaochę i kraj ten stał się jej lennikiem. W bliżej nieznanych okolicznościach Diaocha odzyskała niezależność, gdyż wiadomo, iż IX i VIII w. p.n.e. Diaocha prowadziła długotrwałe wojny z Urartu, które osłabiły kraj. Ostatnie wzmianki o tym państwie pochodzą z lat 60. VIII w. p.n.e. Najprawdopodobniej wówczas lub wkrótce potem osłabiony kraj został podbity przez Kolchidę.

Ajschylos, Aischylos z Eleusis, Eschyl (gr. Αἰσχύλος Aischýlos), (ur. 525 p.n.e. w Eleusis, zm. 456 p.n.e.) – jeden z najwybitniejszych (obok Sofoklesa i Eurypidesa) tragików ateńskich, powszechnie uważany za rzeczywistego twórcę tragedii greckiej - wprowadził na scenę drugiego aktora, przyczynił się do rozwoju dialogu i akcji scenicznej, ograniczył rolę chóru, wprowadził do tragedii akcję dziejącą się poza sceną.
Niepodległość – niezależność państwa od formalnego wpływu innych jednostek politycznych. Niepodległość można również określić jako suwerenność potencjalną.

Władca Asyrii – Sargon II w 772 r. p.n.e., który dla ograniczenia możliwości buntów i powstań podbitych ludów, stosował politykę masowych przesiedleń całych grup ludności w obrębie swego państwa, osiedlił w nizinnych częściach dzisiejszej Gruzji wielu Żydów z zajętej przez siebie Palestyny.

Kolchida i Iberia (Kartlia)

W połowie I tysiąclecia p.n.e. na terenie Gruzji powstały dwa państwa: Kolchida i Iberia. Utrzymywały one stosunki handlowe z sąsiadami, a także państwami greckimi, skąd przybyło wielu osadników. Ludność obu państw stanowili przodkowie Gruzinów – plemiona kartwelskie; w miastach zaś, zwłaszcza na wybrzeżu, istniały liczne kolonie greckie i faktorie handlowe, które zaczęły powstawać już ok. 1000 roku p.n.e. Największymi z nich były Fasis (obecnie Poti), Cziczwnari (Kobuleti), Gienos (Oczamczira), Dioskuria (Suchumi), Pitnunt (Picunda) i in.

Ulica – droga wytyczona i zbudowana na obszarze zurbanizowanym (głównie w mieście, ale także w osadzie oraz czasem na wsi), której współcześnie zazwyczaj nadaje się oficjalnie urzędową nazwę własną.
Dao lub tao – podstawowe pojęcie filozofii chińskiej, kluczowe dla taoizmu, ale używane również przez inne kierunki m.in. konfucjanizm. W zależności od autora i szkoły terminowi Dao przypisywane są bardzo różne znaczenia, od „uniwersalnej zasady kierującej wszechświatem” po „metodę postępowania [danej osoby]”.

Kolchida

Pierwszym niewątpliwie gruzińskim państwem była Kolchida, leżąca na czarnomorskim wybrzeżu Gruzji. Państwo to powstało połowie I tysiąclecia p.n.e., zaś najstarsze wzmianki o nim pochodzą od greckich autorów – Pindara i Ajschylosa; pojawia się ono także w micie o złotym runie.
W końcu V w. p.n.e. terytorium państwa kolchidzkiego zostało ograniczone do obszarów doliny rzeki Rioni. Jego stolicą było miasto Upliscyche.

Noe (hebr. נוח Noaḥ, arab. نوح Nūḥ, w tłumaczeniu na pol znaczy: „odpoczynek; pocieszenie”) - wg Księgi Rodzaju (Rdz 6,8-9,29) syn Lameka i dziesiąty potomek w linii od Adama przez Seta; patriarcha, człowiek prawy i sprawiedliwy, który jedyny spośród ówczesnych zepsutych ludzi znalazł łaskę w oczach Boga Jahwe. Dlatego Bóg postanowił sprowadzić powszechny potop, mający zgładzić ludzkość i oszczędzić Noego wraz z rodziną i zwierzętami Ziemi. W tym celu kazał zbudować arkę, pomieścić w niej rodzinę i po parze wszystkich niepływających zwierząt, aby przeczekać katastrofę. Gdy Arka została ukończona Bóg zesłał na ziemie wielki potop, nieustanny deszcz podniósł poziom wody tak że zakryła ona nawet najwyższe góry. Po 40 dniach przestał padać deszcz, a gdy po wielu tygodniach wody opadły, Arka spoczęła na górze Ararat, a Noe zszedł na ląd i złożył Panu ofiary z bydła i ptactwa. Bóg obiecał nie sprowadzać więcej potopu z powodu człowieka i na znak przymierza rozciągnął na niebie łuk - tęczę. Według tradycyjnej chronologii biblijnej przymierze Jahwe z Noem rozciąga się, zdaniem wyznawców judaizmu w przeciwieństwie do przymierza z Abrahamem na wszystkich ludzi i obejmuje (wg siedmiu przykazań):
Bolszewicy (ros. большевики) – określenie grupy członków SDPRR, która na II Zjeździe tej partii w 1903 roku, uznała się za większościową frakcję w partii, a swoich przeciwników określiła jako mienszewików (uznając że są w mniejszości).

Iberia

Na wschodzie dzisiejszej Gruzji w IV wieku p.n.e. liczne wojny plemienne doprowadziły do powstania państwa określanego mianem Iberii (kaukaskiej); w historiografii gruzińskiej funkcjonuje określenie Kartlia. Według tradycji, kraj ten powstał ok. 300 r. p.n.e., zjednoczony przez króla Farnawaza, założyciela dynastii Farnawazów (który według jednej z legend był też twórcą alfabetu gruzińskiego); stolicą tego państwa była Mccheta.

Hopa to szczególny rodzaj przeszkody (zwykle widowiskowej), występujący na trasie rajdów samochodowych, motocrossowych i kolarskich, najczęściej w postaci naturalnego wzniesienia (pagórka, muldy) lub uformowany sztucznie.
Paleolit (starsza epoka kamienia, zob. paleo, lit) - jedna z epok prahistorii, najstarszy i najdłuższy etap w dziejach rozwoju społeczności ludzkiej, zwany też jako starsza epoka kamienia. Rozpoczyna się z chwilą pojawienia form przedludzkich zdolnych do wytwarzania prymitywnych narzędzi (otoczaki, pięściaki i rozłupce). Termin paleolit wprowadził w roku 1865 angielski uczony John Lubbock [1].

Okres do podboju rzymskiego

Między 653 r. p.n.e. a 333 r. p.n.e. tereny dzisiejszej Gruzji były często obiektem najazdów i podbojów, najpierw ze strony Medów, potem Persji, a następnie wojsk Aleksandra Macedońskiego. Jakkolwiek ani Kolchida, ani Iberia nie weszły skład państwa Aleksandra, ani też powstałych na jego gruzach państw hellenistycznych, to wpływ kultury greckiej na oba te kraje był bardzo duży; w miastach Kolchidy mówiono głównie po grecku. W Iberii język grecki nie był tak rozprzestrzeniony; część populacji mówiła natomiast w języku ormiańskim.

Wojna domowa – konflikt zbrojny, w którym stronami są obywatele jednego państwa, plemienia, grupy etnicznej. Wojna domowa jest częstą przyczyną osłabienia państwa czy plemienia. Jest rodzajem wojny.
Traktat pokojowy w Sèvres podpisany 10 sierpnia 1920 r. pomiędzy Turcją sułtańską, sojusznikiem Państw Centralnych w trakcie I wojny światowej, a państwami Ententy. Zawierał statut Ligi Narodów, opis nowych granic, klauzule o rozbrojeniu, o odszkodowaniach wojennych i innych ciężarach gospodarczych nałożonych na Turcję. Przywracał także tzw. "kapitulacje", tj. postanowienia o wyjęciu cudzoziemców spod jurysdykcji sądów tureckich (immunitet bezwzględny).

Przez cały II wiek p.n.e. Kolchida i Iberia znajdowały się w sferze oddziaływań 3 ówczesnych lokalnych potęg: Cesarstwa rzymskiego, Wielkiej Armenii i królestwa pontyjskiego. W 189 r. p.n.e. Armenia podbiła większość obszaru Iberii, zaś w latach 120–65 p.n.e. sojusznik Armenii – władca Pontu Mitrydates Eupator całą Kolchidę włączył w skład swego państwa (obejmującego wówczas już całą Azję Mniejszą i wschodnie wybrzeża Morza Czarnego.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Ryza (od niem. Ries) - tradycyjna jednostka liczby arkuszy papieru. Początkowo liczyła 480 arkuszy papieru piśmiennego. Obecnie równa jest 500 (lub 1000 w przypadku ryzy austriackiej) arkuszom papieru przeznaczonego do druku.

Podbój rzymski

W 65 r. p.n.e. wojska rzymskie pod wodzą Pompejusza Wielkiego, walcząc z Pontem i Armenią wtargnęły na tereny należącej do Pontu Iberii, lecz nie mogąc dokonać całkowitego ich podboju, wycofały się.
Mimo to Iberia znalazła się pod politycznym wpływem Rzymu, który np. w 36 r. p.n.e. wymógł na Farnawazie II przyłączenie się do kampanii przeciwko Albanii Kaukaskiej.

Rusyfikacja – proces polegający na dążeniu Rosjan do wynarodowienia podbitych państw poprzez stopniowe narzucanie rosyjskiego języka, obyczajów, kultury i wzorców w sztuce.
Rewolucja róż - pokojowe protesty, które w listopadzie 2003 doprowadziły w Gruzji do ustąpienia prezydenta Eduarda Szewardnadze i zastąpienia go przez prozachodniego reformatora Michaiła Saakaszwilego.

Do 65 r. p.n.e. w wyniku wojny z Rzymem i Partią Armenia utraciła większość swego terytorium, a państwo pontyjskie przestało istnieć, włączone w skład cesarstwa rzymskiego. Wchodząca dotąd w skład Pontu Kolchida stała się prowincją Lazyka (Egrisi), zarządzaną przez rzymskiego legata.

Niedługo potem tereny Gruzji stały się centrum walki pomiędzy Rzymem a Persją o władzę nad obszarami Bliskiego Wschodu.
Jedynie w krótkim okresie w II wieku n.e., za rządów Farasmenesa II Iberia uzyskała pełną niezależność i wzmocniła się na tyle, że mogła odzyskać na osłabionej Armenii część utraconych niegdyś ziem. W III wieku Rzym ostatecznie zrezygnował z prób opanowania Albanii i Armenii, które znalazły się pod wpływem Persji. Lazyka (gruz. Egrisi) (obecnie częściowo turecki Lazystan, a częściowo gruzińska Adżaria), uzyskała względną niezależność; pod koniec III stulecia na jej terenie powstało Królestwo Lazyckie, które istniało ponad 250 lat, tj. do czasu podboju bizantyjskiego w 562 r.

Przysięga - deklaracja ustna, na ogół sformalizowana, o ustalonym tekście, zwanym rotą przysięgi, przeznaczona do publicznego wygłoszenia. Złożenie przysięgi stanowi gwarancję przestrzegania umowy, dotrzymania zobowiązania, wywiązania się z powinności. Niedotrzymanie przysięgi (krzywoprzysięstwo) pociąga za sobą skutki honorowe - utratę czci, godności, zaufania publicznego; czasem również religijne, gdy przysięga obwarowana jest klątwą.
Noe Żordania, pseud. Kostrow, Georg (ur. 2 stycznia 1868 w Lanczuczi w zachodniej Gruzji, zm. 11 stycznia 1953 w Paryżu), gruziński polityk socjalistyczny (mienszewik), od 1918 do 1921 roku premier niepodległej Gruzji

Władca Iberii Mirian III (fresk w katedrze w Mcchecie)

Bagrat III, fresk w monastyrze Gelati

Przyjęcie chrześcijaństwa

Do czasu przyjęcia chrześcijaństwa zamieszkujące Gruzję ludy wyznawały mitraizm i zoroastryzm. Chrześcijaństwo stało się religią państwową Iberii (Kartlii) za panowania Miriana III. Według tradycji, główną rolę w tej decyzji króla odegrała święta Nino. Dokładna data tego wydarzenia nie jest znana, najczęściej przyjmuje się rok 327 (niekiedy pada też data 317 i 324).

Jerzy V Wspaniały (gruz.: გიორგი V ბრწყინვალე; ur. 1286 lub 1289, zm. 1346) – władca Gruzji z dynastii bagratydzkiej. Doprowadził do zjednoczenia państwa, podporządkowując sobie także północną Armenię oraz część Azerbejdżanu i Dagestanu. Wkrótce po objęciu tronu w 1314 r. doprowadził do uwolnienia państwa od zależności wasalnej wobec mongolskich Ilchanidów. Był inicjatorem wielu reform prawnych. Za jego panowania uregulowano sytuację chłopstwa, a także wprowadzono, obowiązujący przez kilka następnych stuleci, kodeks prawny dla górali. Dążąc do wzmocnienia władzy królewskiej brutalnie walczył z nieposłusznymi namiestnikami prowincji. Usiłował także podporządkować sobie Kościół. Dbał o rozwój gospodarczy i bezpieczeństwo wewnętrzne.
Ilchanidzi (albo Hulagidzi) – dynastia pochodzenia mongolskiego rządząca w latach 1256-1335 państwem powstałym w wyniku rozpadu imperium mongolskiego na terenach Bliskiego Wschodu. Jej nazwa pochodzi od tytułu "ilchan", używanego przez jej władców, których nazywa się czasem także Hulagidami, od imienia założyciela dynastii.

Schyłek starożytności

Przez większą część IV I V wieku Iberia znajdowała się we władzy Persji i była zarządzana przez mianowanych przez szacha namiestników. Pod koniec V wieku Wachtang Gorgasali wzniecił powstanie, które wyzwoliło kraj; w okresie następnym władca ten przeprowadził kilka wojennych kampanii przeciw Persji i Bizancjum. Okres niepodległości nie trwał jednak długo – po śmierci syna Wachtanga – Dagi w 514 r. Iberia ponownie popadła w zależność od Persji. Tym razem jednak miała pewną autonomię – lokalni możni współdecydowali w wyborze namiestnika.

Naród – wspólnota o podłożu etnicznym, gospodarczym, politycznym, społecznym i kulturowym wytworzona w procesie dziejowym, przejawiająca się w świadomości swych członków. Chociaż naród wyróżnia się na tle innych zbiorowości, to jednak nie jest możliwe precyzyjne zdefiniowanie tego pojęcia. W socjologii nie ma jednej definicji tego pojęcia, istnieją też rozbieżności między stanowiskiem socjologów, antropologów i historyków.
Upliscyche (gruz.: უფლისციხე) – starożytne skalne miasto we wschodniej Gruzji, około 10 km na wschód od miasta Gori, w Kartlii Wewnętrznej.

W VI wieku stolicą Iberii stało się Tbilisi.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)