Irlandia

Grób korytarzowy Newgrange

Prehistoria

Pierwsi ludzie przybyli na wyspę zapewne w epoce mezolitu; pędzili koczowniczy tryb życia, trudnili się myślistwem, zbieractwem i rybołówstwem; w IV tysiącleciu p.n.e z kontynentu europejskiego dotarła rewolucja neolityczna, zapoczątkowując uprawę zbóż; upowszechnił się osiadły tryb życia i hodowlą. W epoce neolitu nastąpił też wielki rozwój budownictwa megalitycznego, w tym zwłaszcza grobów korytarzowych (najsłynniejszy w Newgrange ); ok. 2000-1800 p.n.e. zapoczątkowano metalurgię brązu (miedź pozyskiwano z miejscowych złóż); w II i I tysiącleciu p.n.e. rozwijała się także obróbka złota, a wyroby z brązu i złota były przedmiotem eksportu do Brytanii i na kontynent europejski. W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. upowszechniało się użycie żelaza, zastępującego stopniowo brąz; z okresem tym wiążą się początki obecności w irlandzkiej kultury lateńskiej (datowane na ok. III w. p.n.e.) oraz ludności celtyckiej.

Koncepcja istnienia wielkiej (wielkich) inwazji Celtów na Irlandię nie znalazła potwierdzenia archeologicznej, wskazuje się raczej na możliwość najazdów niewielkich grup i/lub długotrwałego, pokojowego napływu i oddziaływania kulturowego, które doprowadziły do asymilacji miejscowej przedindoeuropejskiej ludności i wytworzenia się społeczeństwa sceltyzowanego w sensie dzielenia wspólnej kultury i języka celtyckiego. Jak się przypuszcza, spisana w średniowieczu epika irlandzka, opiewająca walki bohaterów i królów irlandzkich (tzw. epoki heroicznej), mogła stanowić odbicie rzeczywistych wydarzeń z końca I tysiąclecia p.n.e. i pierwszych wieków n.e. W IV w. n.e. Celtowie z Irlandii (Irowie) rozpoczęli łupieżcze ataki na rzymską Brytanię (byli zwani przez Rzymian i w porzymskiej zachodniej Europie jako Szkoci, łac. Scotti). U schyłku starożytności i w początkach średniowiecza migrowali też na zachodnie wybrzeże obecnej Walii i Szkocji (Dalriada).

Irlandia była wówczas krajem rolniczym, a osadnictwo tworzyły pojedyncze gospodarstwa, niewielkie osady i grody oraz umocnione osady (crannog) na sztucznych wyspach na jeziorach ponieważ nie było miast. Podstawową komórkę społeczeństwa stanowiła wielka rodzina patriarchalna (fine); tradycyjne prawo, przekazywane przez brehonów, regulowało szczegółowo stosunki wewnątrz silnie zhierarchizowanego społeczeństwa, obejmującego wiele warstw od uprzywilejowanych (z królami na czele) przez ludzi wolnych po niewolnych i niewolników; szczególną pozycję przyznawano części rzemieślników i artystów, kwalifikowanym (jak kowale, lekarze, harfiści) jako ludziom wolnym lub (np. filidowie) uprzywilejowanym. Pod względem politycznym wyspa dzieliła się na bardzo liczne, małe królestwa (tuath), rządzone przez króla (ri); większość z nich była zależna od królów wyższego szczebla, aż po władców (ri cóicid) pięciu federacji prowincjonalnych: Connachta, Laighin, An Mhidhe, An Mhumha i Ulaidh (ob. Ulster) w V w. dominację w północnej połowie kraju zdobył ród Uí Néill, roszczący później pretensje do zwierzchnictwa nad całą Irlandię.

Starożytność do X w.

Budowla z okresu pierwszych wieków

Starożytne wpływy rzymskie w Irlandii były raczej nikłe. Efektem wpływów stało się zapewne stworzenie celtyckiego pisma ogamicznego, używanego IV-VII w. w południowej Irlandii Chrześcijaństwo dotarło początkowo do południowych i południowo-wschodnich części wyspy, a w V-VI w. dokonała się pełna chrystianizacja ludności; nieco późniejsza tradycja zasadniczą rolę przypisała tu misji św. Patryka w połowie V w. Pierwszeństwo wśród ośrodków kościelnych zyskał Armagh. Jedną z charakterystycznych cech iryjskiego chrześcijaństwa stał się monastycyzm. Od VI w. bardzo liczne klasztory były podstawą struktury kościelnej, a także ośrodkami studiów religijnych i nauczania, sztuki i piśmiennictwa; wzajemne oddziaływanie chrześcijaństwa i tradycji celtyckich spowodowało w VII-VIII w. rozkwit irlandzkiej sztuki i literatury (w języku łac. i staroirlandzkim); powstawały rękopiśmienne księgi religijne, rozpoczęto spisywanie przekazywanych dotąd ustnie opowieści epickich i traktatów prawnych.

Irlandia stała się centrum kulturalno-religijnym promieniującym na zachodnią Europę. Mnisi irlandzcy chrystianizowali Piktów (w ob. Szkocji) i północnych Anglosasów; pochodzący z Irlandii uczeni przyczynili się do odrodzenia kult. w państwie Karolingów. Od 795 Irlandia była celem najazdów wikingów; szczególnie ucierpiały plądrowane klasztory; z czasem na wybrzeżach i w dolinach rzek najeźdźcy zakładali umocnione osady, które przekształciły się w portowe miasta handlowe i lokalne królestwa Skandynawów (jak Dublin); skand. ekspansji sprzyjało polityczne rozbicie i skłócenie Irlandii celtyckiej; na przełomie X i XI w. władcy irlandzcy, którzy zdołali skupić panowanie nad większością Irlandii (jak Brian Boru), odnieśli też zwycięstwa nad Skandynawami, kładąc kres ich dominacji. W XI-XII w. Irlandia była terenem ciągłej rywalizacji kilku prowincjonalnych królów o władzę nad całą wyspą i tytuł arcykróla Irlandii W pierwszej połowie XII w. objął ją ruch odnowy kościoła, stworzono też jednolity system diecezjalny z 4 metropoliami (Armagh, Cashel, Dublin, Tuam).