Panorama Lublina Hogenberga i Brauna z roku 1618.

Dzwonnica na Wzgórzu Czwartek i widok na Stare Miasto – dwa najdawniejsze miejsca osadnictwa w Lublinie.

Lublin jest jednym z najstarszych miejsc osadnictwa w Polsce, a nazwa miasta znana jest już od najstarszych zapisków z 1228 roku. Pochodzi ona od nazwy osobowej Lubla utworzonej od imienia Lubomir, poprzez dodanie dawniej pieszczotliwego przyrostka -la. Możliwe jest także, że imię Lubla w swojej staropolskiej, zdrobniałej postaci złączyło się z przyrostkiem dzierżawczym –in, dając nazwę Lublin. Zygmunt Sułowski wyraził przypuszczenie o łączeniu Lublina z imieniem Lubel (Lubelnia), w analogii do stosunku nazw Wróblin, Wróbel. Założycielem czy właścicielem Lublina w zamierzchłych czasach mógł być zatem człowiek o imieniu Lubel, bądź Lubla.

Początki osadnictwa na terenie miasta sięgają jednak aż VI wieku, kiedy to rozwinęła się osada położona na wzgórzu Czwartek (nazwa wzgórza pochodzi od odbywających się w czwartki jarmarków), która potem rozprzestrzeniła się na sąsiednie wzgórza – Zamkowe, Staromiejskie, Grodzisko (Stary Kirkut), Żmigród, Białkowskie. Wzgórze Czwartek zamieszkiwane było już we wczesnym średniowieczu. Tu właśnie powstała najstarsza lubelska osada datowana na VI wiek. Świadczą o tym znalezione pozostałości chat i palenisk. Obecnie wznosi się na nim kościół pw. św. Mikołaja, opiekuna kupców. Przypuszcza się, że został wybudowany już w X wieku z fundacji Mieszka I, w miejscu dawnej pogańskiej świątyni. Jednak ta hipoteza nigdy nie została ostatecznie potwierdzona. Natomiast są dokumenty z 1424 roku, które potwierdzają istnienie w tym miejscu drewnianej kaplicy.

Na zamkowym wzgórzu w X wieku powstała budowla obronna, drewniana, potem murowana, która w XII wieku zyskała miano kasztelanii. Nieopodal na Wzgórzu Staromiejskim powstało miasto.

Najstarszy kościół lubelski pw. Michała Archanioła miał (według legendy) wybudować w roku 1282 książę Leszek Czarny wracający ze zwycięskiej wyprawy na Jaćwingów. Kościół został rozebrany w XIX wieku. Po raz pierwszy wymieniany na piśmie w roku 1198, prawa miejskie na prawie magdeburskim Lublin uzyskał prawdopodobnie za czasów Bolesława Wstydliwego, około 1257 roku. Akt lokacyjny jednak nie zachował się. Następnej udokumentowanej w postaci pergaminowego aktu lokacji dokonał Władysław I Łokietek 15 sierpnia 1317.

Lublin to także historia zamieszkujących to miasto Żydów. Liczy około 700 lat i jest o rok dłuższa od uzyskania praw miejskich przez Lublin. Były w niej długie okresy religijnej tolerancji i pomyślnej koniunktury dla lubelskiej wspólnoty żydowskiej, ale również niemal całkowita eksterminacja (holokaust) podczas okupacji Polski przez nazistowskie Niemcy.

Miasto przez cały ten okres było symbolem żydowskiej ortodoksji, rozwoju kultury języka hebrajskiego i jidysz oraz rozwoju żydowskiej nauki, z tego powodu zaczęto je nazywać "żydowskim Oxfordem" czy "Jerozolimą Królestwa Polskiego".

Czasy najdawniejsze

Do połowy lat 40. XX wieku na obszarze Lublina nie prowadzono na większą skalę właściwie żadnych badań wykopaliskowych. Eksploracja archeologiczna Lubelszczyzny związana jest z powołaną na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w 1946 roku Katedrą Archeologii Polski. Badania kierowane przez prof. dr. Stefana Noska przeprowadzono na wzgórzu Czwartek, które uchodziło za najstarszy teren bytowania człowieka na terenie Lublina.

Kultura pucharów lejkowatych (TRB)

Wcześniej, jeszcze przez II wojną światową, na obszarze Starego Miasta dokonano odkryć szczątków mamuta i zębów nosorożca arktycznego (Rhinoceros tichorrhinus) w pobliżu Kościoła Dominikanów. W roku 1960 na Wiktorynie, w przedłużeniu ul. Lubartowskiej, odkopano znajdujący się na głębokości 2,5 m ogromny siekacz mamuta. Liczne znaleziska części szkieletów na tym terenie świadczą o działalności myśliwskiej człowieka. Potwierdzone niezbicie ślady zamieszkania pochodzą jednak dopiero z neolitu. Niestety do tej pory dokładnie przebadano tylko kilka dzielnic miasta (m.in. Czechów, Sławinek), w innych częściach odkryć dokonywano tylko przypadkiem.

Obszar występowania kultury ceramiki sznurowej (ang. Corded Ware), kultura badeńska kolor fioletowy (ang. Baden), III tys. p.n.e

Zasiedlenie Lublina datowane jest na koniec III tysiąclecia p.n.e. Poświadczone są ślady osadnictwa plemion kultury pucharów lejkowatych, pochodzące z drugiej połowy III tysiąclecia. Plemiona te utrzymywały się głównie z uprawy roli i hodowli, sposób rozmieszczenia osiedli wskazuje na osiadły, rolniczy tryb życia. W końcu III tysiąclecia p.n.e. tereny te zamieszkiwały inne plemiona neolityczne. Na granicy Czechowa i Sławinka odkryto pozostałości osady, zaś na Czwartku cmentarzysko kultury amfor kulistych. Mieszkańcy osady zajmowali się w większym stopniu hodowlą niż rolnictwem, prowadzili więc bardziej ruchliwy tryb życia. Odkryte groby na Czwartku, wkopywane w ziemię, nie były zbudowane z kamienia. Na przełomie XIX i XX wieku lekarz dr Władysław Olechnowicz odkrył w okolicy dzisiejszego dworca kolejowego ślady kultury ceramiki sznurowej z lat 2000-1800 p.n.e. Podobne świadectwa pobytu tych plemion odkryto także na Czechowie i na Rurach. Z epoki brązu pochodzi kurhan kultury trzcinieckiej z lat 1400-1200 p.n.e. Także w latach 1000-800 p.n.e. obszar Lublina był zamieszkany, o czym świadczą znaleziska z okolic Kalinowszczyzny.

W okolicach Ogrodu Saskiego, ul. Narutowicza i dawnej ul. Nowotki, odkryto rzymskie monety. Jeszcze przed I wojną światową przy cmentarzu na ul. Lipowej znaleziono grobowiec z wczesnego okresu wędrówek ludów. Na Sławinie, tuż obok Ogrodu Botanicznego UMCS, lubelscy archeolodzy odkryli 4 cmentarzyska pochodzące z różnych epok. Największą zaskoczeniem były trzy kilkudziesięciometrowe monumentalne grobowce sprzed 5 tysięcy lat, wybudowane przez pradziejową kulturę pucharów lejkowatych. Palisady z pni drzew tworzyły w nich ramę dla ziemnego kopca, wewnątrz którego umieszczono kamienne groby. Grobowce ze Sławina wpisują się w ogólnoeuropejski nurt epoki neolitu. Lubelskie znalezisko jest o tyle wyjątkowe, że z powodu braku w tym regionie wielkich głazów narzutowych pradawni ludzie stworzyli monumenty z dostępnych lokalnie materiałów. Według archeologów okolice ulicy Willowej od tysiącleci było miejscem otoczonym kultem.

Wczesne średniowiecze

Wczesnośredniowieczny Lublin należy do najstarszych ośrodków miejskich w Polsce. Osadnictwo z późnego okresu rzymskiego i początków wędrówki ludów ma swoją ciągłość aż do przełomu VI i VII wieku. Od połowy I tysiąclecia n.e. zamyka się ono w zbiegu Bystrzycy, Czechówki, Czerniejówki i zasypanego dzisiaj Wielkiego Stawu Królewskiego. Lubelszczyzna, podobnie jak całość południowych obszarów Polski, była pod silnymi wpływami cywilizacji prowincjonalno-rzymskiej, a następnie bizantyjskiej. Zdecydowało to o szybszym rozwoju rzemiosła (głównie garncarstwa) i postępowania procesów społeczno-gospodarczych, w tym budowania grodów. Odkryta w latach 1959-1960 dość gęsto zabudowana osada na Czwartku powstała na przełomie VI i VII wieku. Kilkaset metrów od osady odkopano kurhany. Znalezisk podobnego typu dokonano w lesie zemborzyckim.

Naczynia odkryte podczas wykopalisk na wzgórzu Czwartek

Ceramika ze wzgórza staromiejskiego. XIV-XVI wiek

W drugiej połowie I tysiąclecia n.e. tereny po obu stronach środkowej Wisły od Łysogór po Wieprz, a więc także okolice Lublina, stanowiły zwartą całość, której stolicą był Sandomierz.

XII–XIV wiek

Pierwszy tekst notujący nazwę Lublina stanowi fragment kroniki Wincentego Kadłubka, opracowanej w końcu XII wieku. Według Kadłubka kobieta imieniem Julia, rzekoma siostra Cezara, miała założyć dwa miasta, których nazwy – pochodzące od imion jej i brata – przekręcono następnie na Lublin i Lubusz. Tekst, mimo wątpliwej wartości w procesie ustalania metryki miasta, świadczy o zaliczaniu Lublina na przełomie XII i XIII wieku do najstarszych grodów Polski.

W XII stuleciu, podobnie jak w Zawichoście, Radomiu i Sandomierzu także w Lublinie osadzono archidiakonów dla wschodniej części diecezji krakowskiej. Namiestnik książęcy, dowodzący stacjonującą w grodzie załogą jak również pełniący funkcję sędziego dla okolicznej ludności i poborcy danin dla księcia rezydował w Lublinie prawdopodobnie już od X wieku. Pierwszy znany z imienia kasztelan lubelski, Wojciech, poświadczony jest w dokumencie nadania wsi Cacowa klasztorowi cystersów w Jędrzejowie w 1224 roku. Natomiast lista dobroczyńców klasztoru bożogrobców w Miechowie z 1198 roku wymienia pierwszego znanego archidiakona lubelskiego, Jana. W XI wieku zbudowano zapewne w Lublinie jeden z pierwszych kościołów Sandomierszczyzny.

W czasie I najazdu mongolskiego na Polskę, Lublin był pierwszym znaczącym miastem spustoszonym przez Mongołów (w styczniu lub lutym 1241 roku). Opis walk w Roczniku Kapituły Krakowskiej z 1244 r. wspomina o pożarze lubelskich kościołów, tak więc musiało być ich wówczas co najmniej dwa. Rachunki dziesięciny papieskiej z lat 1325–1355 wymieniają m.in. kościół św. Trójcy oraz kościół św. Mikołaja. Co prawda istniejący do dziś budynek kościoła św. Mikołaja na Czwartku pochodzi dopiero z XVI wieku, jednakże stanowi kontynuację poprzednich konstrukcji sakralnych. Według lokalnej tradycji początki tej świątyni sięgają 986 roku, niestety daty tej nie da się zweryfikować. Drugi kościół, św. Trójcy, może być lokalizowany na wzgórzu Zamkowym, ponieważ to samo wezwanie nosi do dziś kaplica zamkowa.

Władysław I Łokietek

Te pierwsze dwie świątynie wyznaczają pierwotny układ, w którym wyodrębniły się: gród i podgrodzie. Na podstawie wykazów parafii, płacących w XIV wieku świętopietrze i dziesięcinę papieską można ustalić obszar archidiakonatu lubelskiego. Obejmował on pas najlepszych gleb lessowych między Wieprzem a Wisłą oraz ziemie okoliczne. Cały prawobrzeżny obszar Wisły, z powiatami: Lublin, Bychawa, Bełżyce, Opole, Puławy, Lubartów i Parczew stanowił kasztelanię lubelską.

Po raz pierwszy wymieniany na piśmie w roku 1198, prawa miejskie na prawie magdeburskim Lublin uzyskał prawdopodobnie za czasów Bolesława Wstydliwego, około 1257 roku. Akt lokacyjny jednak nie zachował się. Następnej udokumentowanej w postaci pergaminowego aktu lokacji dokonał Władysław Łokietek 15 sierpnia 1317. Z nadaniem praw miejskich wiąże się ożywienie handlowe i gospodarcze Lublina. Powstają również okazałe budowle na Wzgórzu Staromiejskim, jak: zespół kościelno-klasztorny dominikanów, przebudowany w połowie XIV wieku, czy kamienice mieszczańskie.

Jeszcze w XIII wieku powstał lubelski donżon, czyli budowla obronno-mieszkalna na wzgórzu zamkowym, wzniesiona przy jego południowym zboczu. Stanowiła ona część grodu kasztelańskiego. Posiada trzy kondygnacje nadziemne, a grubość muru, wewnątrz którego biegnie spiralna klatka schodowa, sięga do 3,4 m. Dolne partie muru wzniesione z łamanego wapienia, wyższe z cegły.

Gród obronny przekształcał się w owym czasie w coraz znaczniejszy ośrodek przemysłowo-handlowy. Do szybszego rozwoju Lublina przyczyniły się wówczas, to jest w wiekach XII–XIV, korzyści, jakie czerpano z międzynarodowego handlu, ponieważ miasto znalazło się na trasie ważnego szlaku handlowego, wiodącego znad Morza Czarnego do Europy Zachodniej i nad Bałtyk przez Włodzimierz, Lwów, Chełm, Kazimierz Dolny – skąd rozchodził się w kierunku Gdańska oraz na Śląsk.

Wojciech Gerson, Kazimierz Wielki i Żydzi.

Z 1316 roku pochodzą natomiast pierwsze wzmianki o ludności żydowskiej zamieszkującej na stałe Lublin. W roku 1334 król Kazimierz Wielki rozszerzył na całe Królestwo Polskie postanowienia statutu kaliskiego księcia Bolesława Pobożnego, odnośnie Żydów. Gminy żydowskie uzyskały m.in. wyjęcie spod jurysdykcji prawa niemieckiego i bezpośrednio podlegały sądom królewskim. Lubelska diaspora żydowska zamieszkiwała w owym czasie wyznaczony rewir na przedmieściach miasta, zwany Piaskami Żydowskimi. Prawdopodobnie w 1336 lub 1396 roku powstała samodzielna gmina żydowska, skupiająca w tamtym czasie kilkudziesięciu Żydów. W tym samym czasie Kazimierz Wielki nadał przywilej pozwalający na osiedlanie się Żydom na stoku wzgórza zamkowego, zwanym Podzamczem. Wkrótce na jej terenie rozwinęła się odrębna dzielnica żydowska.

Kościół dominikanów w Lublinie.

W XIV i XV wieku zabudowa Lublina była głównie drewniana, co sprzyjało częstym pożarom. Wznoszono murowane budynki użyteczności publicznej, kościoły i klasztory, zastępujące nieraz starsze budowle drewniane. Na Rynku stanął murowany ratusz.

W obrębie murów miejskich znajdował się wówczas kościół parafialny św. Michała, ufundowany w 1282 roku i kościół św. Stanisława z klasztorem dominikanów (po 1342 r.). kościół św. Mikołaja na Czwartku, związany z targiem, uważany był według tradycji za najstarszą świątynię lubelską.

Bitwa pod Lublinem

 Osobny artykuł: Bitwa pod Lublinem.

Kresowe położenie miasta na pograniczu ówczesnego państwa powodowało częste najazdy Litwinów, Jaćwingów, Rusinów i Tatarów. Na przełomie stycznia i lutego 1341 roku, po nieudanej próbie sforsowania Wisły siły tatarskie wraz z posiłkami ruskimi, które prowadził Dymitr Detko wycofały się w kierunku Lublina. Najeźdźcy rozlali się po ziemi lubelskiej grabiąc i mordując. Oblegli także gród lubelski i puścili z dymem stojące obok niego, nie ufortyfikowane miasto. Pomimo, ze gród miał wówczas tylko drewniane umocnienia załoga wraz z chroniącymi się w grodzie mieszczanami wytrzymała oblężenie, które trwało od 8 do 12 dni. Co do przyczyny odstąpienia Tatarów od Lublina istnieją dwie sprzeczne hipotezy. Według pierwszej Kazimierz Wielki stoczył bitwę z Tatarami we wsi nieopodal Lublina na prawym brzegu Bystrzycy, rozbijając ich główne siły. Od legendarnej bitwy miała się wziąć późniejsza nazwa wsi, a następnie dzielnicy Lublina, Tatary. Druga mówi o odstąpieniu Tatarów od Lublina po śmierci ich dowódcy, który miał zginąć od strzały lubelskiego łucznika. Kampania ruska Kazimierza Wielkiego z lat 1340 i 1341 zakończyła się kompromisem. Przywódca bojarów ruskich Dymitr Detko uznał zwierzchnictwo króla Polskiego przyjmując tytuł namiestnika królewskiego Rusi. Po 1341 roku gdy Kazimierz Wielki odniósł pod Lublinem zwycięstwo nad Tatarami, w 1442 roku wydał kolejny przywilej lokacyjny, tzw. regulacyjny, na mocy którego miasto otoczono murami.

XV – XVI wiek

Okres przyspieszonego rozwoju pod koniec XIV i na początku XV wieku Lublin zawdzięcza Władysławowi Jagielle, który nie zapomniał tamtejszym mieszczanom pośrednictwa w zawarciu małżeństwa z Jadwigą i w objęciu tronu Polski i Litwy w 1386 roku. 2 lutego 1386 roku odbył się w Lublinie zjazd walny, na którym jednomyślnie wybrano księcia Jagiełłę na króla polskiego. Miasto zostało wówczas obdarowane przez nowego władcę licznymi przywilejami i wkrótce stało się głównym ośrodkiem wymiany handlowej Polski z Litwą. Z inicjatywy tego samego monarchy w roku 1418 wykonane zostały w kaplicy zamkowej freski rusko-bizantyńskie, wzniesiono kościół jako wotum za zwycięstwo grunwaldzkie, zlokalizowany już poza murami Starego Miasta, co świadczy o dynamicznym rozwoju grodu.

Pieczęć Lublina z 1401 r.

Z około 1401 roku, z dokumentu z pieczęcią Rady Miejskiej Lublina, pochodzi najstarszy obraz herbu miasta. Sam dokument pochodził prawdopodobnie jeszcze z XIV wieku. Herb przedstawia kozła otoczonego napisem CIVITATIS LVBLINENSIS. Dopiero w XVI wieku po raz pierwszy jako herb Lublina pojawił się kozioł wsparty na krzewie winorośli. Kozioł i winorośl były atrybutami bogini Wenus (co oznacza płodność natury), od której wywodziła się Julia z rodu juliańskiego – według legendy przytoczonej przez Wincentego Kadłubka – założycielka miasta. Kozioł jest również symbolem miłości i Chrystusa.

Województwo lubelskie na mapie Rzeczypospolitej z 1635 roku

W 1453 roku następca Jagiełły, król Kazimierz IV Jagiellończyk, nadał Żydom w Lublinie przywilej swobodnego handlu. W 1474 ten sam król ustanowił tu stolicę nowo powstałego województwa lubelskiego, wyodrębnionego z województwa sandomierskiego. Funkcji tej miasto nie straciło do dzisiaj. Pierwszym wojewodą lubelskim został Dobiesław Kmita. Powierzchnia ówczesnego województwa wynosiła ok. 10 230 km², a jego herb przedstawiał białego jelenia na czerwonym tle. Województwo lubelskie posiadało dwóch senatorów: wojewodę i kasztelana lubelskiego. Sejmiki odbywały się w Lublinie.

Na obszarze przedmieść południowo-zachodnich wybudowano kościół Świętego Ducha (1419 r.) przy szpitalu (1342 r.), kościół św. Pawła i klasztor bernardynów (lata 1459-1498) oraz kościół Panny Marii i klasztor brygidek (powizytkowski, lata 1412-1426).

W wiekach XV-XVI miasto przeżywało dalszy rozkwit, dzięki szlakowi handlowemu znad Morza Czarnego na zachód Europy, czego efektem jest piękne lubelskie Stare Miasto oraz powstała około 1545 roku karczma „Budzyń”, zlokalizowana przy tak zwanym Trakcie Litewskim.

Renesans lubelski

 Osobny artykuł: Renesans lubelski.

W XVI wieku Lublin przeżywał najświetniejszy okres rozwoju jako jeden z najważniejszych ośrodków handlowych i administracyjnych Polski. Ukoronowaniem społecznych i prawnych zdobyczy bogacących się mieszczan było wykupienie przez nich w 1504 roku wójtostwa lubelskiego. Pod zarządem rady miejskiej znalazły się przedsiębiorstwa i nieruchomości, a wśród nich 3 wsie: Konopnica, Bronowice, Ponikwoda.

Trybunał Koronny, widok z Wieży Trynitarskiej nocą.

W Lublinie odbywały się ogólnokrajowe zjazdy i sejmy. W 1569 roku podpisano tu unię polsko-litewską, która połączyła oba państwa do końca XVIII wieku i okazała się najtrwalszą unią w Europie, powszechnie znaną jako unia lubelska. Kilka dni po podpisaniu aktu unii lubelskiej odbył się w Lublinie drugi w dziejach Polski hołd pruski.

W latach 1578-1793 Lublin był siedzibą najwyższej instytucji sądowej ówczesnej Polski – Trybunału Koronnego dla Małopolski. Był to najwyższy sąd apelacyjny Korony Królestwa Polskiego I Rzeczypospolitej dla spraw prawa ziemskiego czyli szlacheckiego. W owym czasie Lublin rozrastał się jako największe miasto wschodniego regionu kraju. Z historią lubelskiego Trybunału wiąże się legenda o Czarciej Łapie.

Pożary niszczące miasto w 1557 i 1574 roku spowodowały konieczność odbudowy, która przesądziła o renesansowych formach zabudowy Lublina. Średniowieczne szczytowe domy przekształcono na kamienice przeważnie dwupiętrowe, z bogatą dekoracją elewacji zwieńczonych attykami i z nowym wystrojem wnętrz. Nowy kształt otrzymały bramy miejskie oraz kościoły: dominikanów (z dobudowaną w 1630 r. wspaniałą kaplicą Firlejów), św. Michała, pobernardyński, Brygidek, Świętego Ducha.

Kościół św. Józefa.

Ratusz przebudowano na siedzibę trybunału. Powstały liczne kościoły i klasztory usytuowane poza obszarem Starego Miasta: kościół jezuitów (lata 1586-1596) – obecna katedra – przy furcie prowadzącej na Żmigród, kościół i klasztor karmelitów bosych (lata 1610-1619) w pobliżu Bramy Krakowskiej, przebudowany w XIX wieku na ratusz, kościół św. Józefa i klasztor karmelitanek bosych, obecnie karmelitów (lata 1635-1644) w sąsiedztwie ogrodów szpitala św. Ducha, kościół św. Wojciecha (lata 1611-1630) przy szpitalu św. Łazarza na Podwalu, kościół Bernardynek (lata 1636-1658), a dalej przy drodze na Kalinowszczyznę kościoły i klasztory franciszkanów, bazylianów i augustianów, przy drodze na Bełżyce kościół św. Krzyża dominikanów obserwatorów (1617 r., (na miejscu starszego), a także cerkiew murowana wzniesiona na miejscu drewnianej na ul. Ruskiej (1607 r.). Ruch budowlany w II poł. XVI wieku, w którym udział brali liczni muratorzy pochodzenia włoskiego, objął niemal całe miasto, nadając mu jednolity charakter zabudowy, a zachowane obiekty sakralne reprezentują swoiście wykształcone cechy noszące miano renesansu lubelskiego.

Unia lubelska

 Osobny artykuł: Unia lubelska.

Unia Lubelska – obraz Jana Matejki, znajdujący się obecnie w Muzeum Lubelskim.

10 stycznia 1569 obrady na Zamku Lubelskim rozpoczął sejm koronny pod laską Stanisława Sędziwoja Czarnkowskiego. Równolegle obradował też sejm litewski. Podstawą negocjacji był projekt biskupa krakowskiego Filipa Padniewskiego, zakładający zawarcie bardzo luźnego związku w formie unii personalnej (wspólna elekcja), jedynie w celu prowadzenia wspólnej polityki obronnej. Nawet jednak i taka propozycja nie została przyjęta przez sejm litewski, zdominowany przez magnatów. 1 marca większość Litwinów opuściła Lublin, co skrzętnie wykorzystali Polacy, przeprowadzając inkorporacje poszczególnych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. 5 marca, przy aprobacie litewskich posłów z Podlasia sejm koronny przegłosował włączenie województwa podlaskiego do Korony Królestwa Polskiego. 26 maja do Korony włączono województwo wołyńskie, a 6 czerwca województwo kijowskie i województwo bracławskie. Bezpośrednie wcielenie ziem ruskich Wielkiego Księstwa Litewskiego do Korony i w konsekwencji nieuregulowanie statusu Ukrainy wywołało procesy społeczne, które w konsekwencji doprowadziły do serii powstań kozackich przeciw Rzeczypospolitej, z których największym było Powstanie Chmielnickiego.

Relief Pawła Malińskiego na Pomniku Unii Lubelskiej w Lublinie z 1826 roku. Przedstawia on dwie stojące kobiety, symbolizujące Koronę i Litwę.

Zastosowana przez króla metoda faktów dokonanych (inkorporacji ziem ruskich do Korony) zmusiła przedstawicieli litewskich do powrotu. 28 marca król zaaprobował nowy projekt unii opracowany przez sejm koronny. W kwietniu do Lublina wrócili starosta generalny żmudzki Jan Hieronimowicz Chodkiewicz, wojewoda podlaski Mikołaj Kiszka, kasztelan witebski Dominik Pac, krajczy wielki litewski Krzysztof Radziwiłł Piorun i marszałek nadworny litewski Ostafi Wołłowicz. Zdecydowano zwołać na 10 maja sejmiki ziemskie litewskie, które miałyby udzielić swoich pełnomocnictw nowo wybranym posłom.

Rokowania wznowiono 7 czerwca, a już 28 czerwca uchwalono zawarcie nowej unii polsko-litewskiej. 1 lipca nastąpiła wymiana dokumentów i zaprzysiężenie podpisanego aktu. 4 lipca król wydał dyplom potwierdzający ten związek. Zaniepokojony poseł rosyjski jeszcze tego samego dnia doniósł carowi Iwanowi IV Groźnemu: jedinienje ich w tom, czto im stojati oto wsiech okrain zaodin (unia ta polega na tym, że wszystkie prowincje stanowić będą jedno).

Pieczęć Rady Miejskiej Lublina z roku 1535.

W wyniku zawarcia unii powstało państwo zwane odtąd: Rzecząpospolitą Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego – ze wspólnym monarchą, herbem, sejmem, walutą, polityką zagraniczną i obronną – zachowano odrębny skarb, urzędy, wojsko i sądownictwo.

XVI wiek

Na przełomie XVI i XVII wieku nastąpił największy rozwój lubelskiej gminy żydowskiej. W tym czasie gmina uzyskała szereg przywilejów królewskich, m.in. na budowę nowej murowanej synagogi oraz szpitala. W 1518 roku z inicjatywy Szaloma Szachny otworzono tu jesziwę, którą w 1567 roku zrównano z innymi wyższymi uczelniami. Jesziwa ta wkrótce stała się znana w całej żydowskiej Europie.

W 1523 roku lubelscy Żydzi uzyskali równe z mieszczanami prawa i przywileje w zamian za udział w budowie umocnień wokół miasta. W tym okresie zaczęły pojawiać się liczne jarmarki, na które zaczęli zjeżdżać z całej Polski liczni kupcy żydowscy, którzy w bardzo szybkim tempie zaczęli się bogacić, co stanowiło konkurencję dla kupców chrześcijańskich.

Ci ostatni zdołali uzyskać od króla Zygmunta Starego, przywilej De non tolerandis Iudaeis, znacznie ograniczający, wręcz zabraniający osobom wyznania mojżeszowego prowadzenia działalności gospodarczej oraz stałe osiedlanie się w obrębie murów miejskich. Około 1541 roku założono cmentarz, w późniejszym okresie zwany starym.

W 1547 roku z inicjatywy Chaima Szwarca założono pierwszą w Lublinie oraz jedną z pierwszych w Polsce, drukarnię hebrajską. Drugą drukarnię założono w 1578 roku przez Kalonimusa, syna Mordehaja Jaffe. Obydwie zdobyły wielką sławę w ówczesnej Polsce, jak i Europie Środkowej. W mieście powstaje także w owym czasie Sejm Czterech Ziem, czyli centralny organ samorządu Żydów Korony I Rzeczypospolitej w latach 1580-1764. Powołał go król Stefan Batory, któremu potrzebne były nowe środki finansowe na wojnę z Rosją.

Jednym z największych dokonań gminy żydowskiej w tym czasie było wzniesienie w 1567 roku jesziwy oraz Wielkiej Synagogi, nazwanej w późniejszym okresie synagogą Maharszala, na cześć rabina i rektora Salomona Lurii. W 1581 roku powstał, działający do 1764 roku Sejm Czterech Ziem (hebr. Waad Arba Aracot).

W okresie XVI wieku w mieście działało wielu wybitnych talmudystów, m.in. Meir Aszkenazy, Mordehaj Jaffe czy Meir ben Gedalia. W 1568 roku mieszkało w Lublinie około 500 Żydów. W tym samym roku miasto żydowskie w Lublinie otrzymało przywilej De non tolerandis Christianis.

19 lipca 1569 na sejmie w Lublinie książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi, co obecny wówczas Jan Kochanowski opisał w utworze Proporzec albo hołd pruski.

Dzwon zegarowy odlany w 1585 roku w Lublinie i umieszczony w Bramie Krakowskiej. Uszkodzony w 1944 roku.

W 1588 r. Bernard Maciejowski jako biskup łucki ufundował Kolegium jezuickie w Lublinie.