Artykuł z serii

Historia Mołdawii

Hospodarstwo Mołdawskie (1359-1859)

Zjednoczone Księstwa (1859-1866)

Obwód besarabski (1812-1873)

Gubernia besarabska (1873-1917)

Mołdawska Republika Demokratyczna (1917-1918)

Besarabska SRR (1919-1920)

Mołdawski Obwód Autonomiczny (1924)

Mołdawska ASSR (1924-1940)

Mołdawska SRR (1940-1991)

Mołdawska Republika Naddniestrza

Republika Mołdawii

Mołdawia, niewielkie państwo położone między Rumunią i Ukrainą, uzyskało niepodległość w 1991 r. Stało się tak dzięki rozpadowi Związku Radzieckiego, w skład którego wchodziła istniejąca od 1944 r. Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka, powstała wówczas wskutek aneksji terenów historycznej Besarabii przez Związek Radziecki i połączenia z istniejącą od 1924 r. Mołdawską Autonomiczną Socjalistyczną Republiką Radziecką. Tereny Besarabii w przeszłości stanowiły jednak dużą część hospodarstwa mołdawskiego, do którego tradycji historycznych nawiązuje obecna Republika Mołdawii. Miało to miejsce od końca XIV do początku XIX w. W 1812 r. wschodnia część pozostającego pod zwierzchnictwem osmańską hospodarstwa została włączona w granice Rosji i odtąd jej losy toczyły się odrębnie od losów pozostałej części księstwa, które w XIX w. po zjednoczeniu z hospodarstwem Wołoszczyzny dało początek Rumunii. Jedynie w okresie międzywojennym oraz w latach 1940-1944 tereny Besarabii były przejściowo przyłączone do Rumunii.

Ziemie mołdawskie przed powstaniem hospodarstwa mołdawskiego

W starożytności tereny obecnej Mołdawii były zamieszkiwane m.in. przez Daków – ich państwo obejmowało obszar także całej obecnej Rumunii oraz okolicznych terenów, a jego centrów znajdowało się w dzisiejszym Siedmiogrodzie. Według jednej z teorii nazwa Mołdawii wywodziła się z dackich słów molta i dava oznaczających odpowiednio wiele oraz twierdza, miasto (inna teoria mówi, że region nazwany został tak w średniowieczu przez Węgrów od nazwy jednej z tutejszych rzek). Po upadku państwa dackiego pod naporem Rzymu tereny dzisiejszej Mołdawii, choć nie włączone w granice imperium, znalazły się w zasięgu wpływów rzymskich. Teren ten jednak w coraz większym stopniu penetrowali koczownicy Wielkiego Stepu – Scytowie. Wkrótce zaczęły te ziemie najeżdżać inne plemiona − Hunowie i Goci.

W średniowieczu położona na dogodnym szlaku między Europą i Azją Mołdawia była miejscem wielu kolejnych inwazji, m.in. Awarów, Pieczyngów czy Kumanów. Sięgali tutaj Słowianie, a także Bułgarzy. Próbowali narzucić swą zwierzchność tym terenom książęta Rusi Kijowskiej. W XIII w. ziemie mołdawskie dostały się pod panowanie Mongołów. Ich dominację przerwali dopiero w XIV w. królowie Węgier, którzy stopniowo opanowywali ziemie na wschód od Karpat Wschodnich.

W granicach hospodarstwa mołdawskiego (od XIV w. do 1812 r.)

Mołdawia za panowania Stefana III Wielkiego, w okresie największego zasięgu terytorialnego (XV wiek). Mapa rumuńska z 1903 r.

Pomnik hospodara mołdawskiego Stefana Wielkiego w Kiszyniowie

Herb Mołdawii na murze Monastyru Cetăţuia w Jassach

W drugiej połowie XIV w. powstało hospodarstwo mołdawskie z centrum na ziemiach obecnej Bukowiny (za jego pierwszego władcę uważa się Bogdana I), które choć szybko rozpoczęło ekspansję terytorialną na ziemiach między Karpatami a Dniestrem (m.in. opanowując późniejszą Besarabię), jednak nie było w stanie utrzymywać samodzielności i ulegało wpływom potężniejszych sąsiadów (głównie Węgier, ale także Polski, której hołd złożył m.in. hospodar Piotr I w 1387 r.). Częste zmiany na tronie książęcym, do którego pretendenci sięgali po pomoc ościennych potęg stanowiły poważny czynnik osłabiający państwo. Jedynie za panowania niektórych z początkowych władców udało się Mołdawii osiągnąć stan stabilizacji, w szczególności uznającego polskie zwierzchnictwo Aleksandra Dobrego (1400-1432) oraz jego wnuka Stefana Wielkiego (1457-1504). Ten ostatni, uważany za najznaczniejszego mołdawskiego władcę, położył wiele zasług dla rozwoju politycznego i kulturalnego kraju. Za jego czasów powstała m.in. dzisiejsza stolica Republiki Mołdawii, Kiszyniów. Jednocześnie, w tym czasie Mołdawii zaczęła zagrażać od południa potęga imperium osmańskiego (już stryj i poprzednik Stefana, Piotr Aron, uznał jego zwierzchnictwo i zgodził się płacić mu daninę). Mimo że Stefan odnosił sukcesy w starciach z sąsiadami (Węgrami, Polakami i Turkami), a także wielokrotnie interweniował na Wołoszczyźnie, nie był w stanie ostatecznie oprzeć się naporowi Turków − stracił na ich rzecz porty czarnomorskie (Kilię i Białogród (Akerman)), a wreszcie musiał uznać ich zwierzchnictwo.

Po śmierci Stefana Wielkiego Mołdawia popadła w głębokie uzależnienie od Turcji. Jedynie niektórzy spośród jej władców decydowali się na podjęcie prób usamodzielnienia (np. Piotr Raresz lub Jan Srogi), jednak bez trwałego efektu. Niekiedy próbę rozciągnięcia swoich wpływów na tym terenie podejmowały państwa ościenne (początkowo głównie Polska, a niekiedy przedstawiciele polskiej magnaterii, co zaowocowało m.in. krótkim panowaniem hospodarów z dynastii Mohyłów na przełomie XVI i XVII w.). W swej próbie zjednoczenia ziem rumuńskich na krótki czas po panowanie nad Mołdawią sięgnął też Michał Waleczny, jednak epizod ten nie wywołał głębszych skutków. Zarówno Mołdawia, jak i znajdująca się w podobnej sytuacji Wołoszczyzna były bezlitośnie wykorzystywane przez tureckich sułtanów, a ich sytuację wewnętrzną dodatkowo pogarszała współpraca bojarów z Turkami. Hospodarowie mołdawscy byli zmieniani często, zwykle według woli sułtana. Zjawisko to szczególnej siły nabrało w XVIII w., w epoce rządów fanariotów – członków greckich rodzin kupieckich z Konstantynopola, w praktyce kupujących tron gospodarski u sułtana i wykorzystujących w większości stanowisko do szybkiego wzbogacenia się.

W tym okresie jednak wobec słabnięcia potęgi Turcji po pokoju w Karłowicach pojawiło się zainteresowanie innych mocarstw w wyrwaniu Mołdawii spod jej wpływów. Stała się ona istotnym elementem coraz częstszych wojen pomiędzy Turcją a Rosją i Austrią. Szczególnie Rosja, zwłaszcza od panowania cara Piotra Wielkiego, szukała sposobu na podporządkowanie sobie Mołdawii, wykorzystując w tym celu m.in. wspólną religię (prawosławie).

W 1774 r. obszary północnej Mołdawii z Suczawą i Czerniowcami zostały przyłączone do imperium Habsburgów (w 1849 r. utworzono na tych obszarach Księstwo Bukowiny, jako odrębny kraj koronny Austrii, które przetrwało aż do rozpadu monarchii w 1918 roku).

czytaj dalej: [2], [3]