Historia Paryża, stolicy Francji, sięga czasów starożytnych. Dzieje pisane miasta rozpoczynają się w I w. p.n.e., a jego początki związane są z celtyckim plemieniem Paryzjów i walką przeciwko ekspansji Rzymian. W epoce rzymskiej Paryż był średniej wielkości miastem, które pod koniec epoki starożytności musiało zmierzyć się z zagrożeniem ze strony Hunów i plemion germańskich.

Po podboju Galii przez Franków Paryż stał się ich stolicą. Karol Wielki przeniósł wprawdzie stolicę do Akwizgranu, a władzę w mieście przekazał hrabiom Paryża, jednak już w X w. ostatni hrabia Paryża Hugo Kapet koronował się na króla Francji, dając początek współczesnemu państwu francuskiemu.

Od X do początku XIX w. rządzące Francją dynastie Kapetyngów, Walezjuszy i Burbonów dbały o rozwój miasta, sprawiając, że stało się ono jednym z politycznych i kulturalnych centrów świata. Rozwojowi temu nie przeszkodziło też przeniesienie w XVII w. dworu królewskiego przez Ludwika XIV do Wersalu, gdzie francuscy królowie rezydowali do rewolucji francuskiej. Właściwym centrum kraju pozostawał Paryż.

Już od czasów średniowiecznych Paryż był też jednak sceną wielu konfliktów o podłożu politycznym i społecznym, których kulminacją była rewolucja francuska. Konflikty te ciągnęły się też w XIX w., a najkrwawszym wybuchem niezadowolenia społecznego w owym wieku okazała się Komuna Paryska w 1871 r. Konflikty te wynikały również ze zmian cywilizacyjnych, jakie przechodziło miasto – rewolucji przemysłowej, rozwoju nowoczesnej gospodarki finansowej i handlu. Zmiany te z jednej strony powodowały napięcia społeczne, z drugiej strony doprowadziły do gwałtownego rozwoju miasta, przebudowy jego infrastruktury i budowy nowych obiektów jak np. wieży Eiffla.

Znaczenie Paryża w historii Francji, Europy i świata wykracza poza sferę polityczną i ekonomiczną. Już od czasów średniowiecznych Paryż był wiodącym ośrodkiem w kulturze i sztuce, stąd wychodziły nowe prądy umysłowe i artystyczne, zwłaszcza w okresie klasycyzmu, oświecenia, romantyzmu; w bliższych nam czasach, pod koniec XIX i na początku XX w., z Paryżem są nieodłącznie związane takie kierunki w sztuce jak impresjonizm i surrealizm.

W XX w. Paryż zachował swoje znaczenie jako jeden z głównych ośrodków w Europie. Miasto, chociaż w zasadzie nie zmieniło swoich granic administracyjnych od 1860 r., cały czas przyciąga nowych mieszkańców, w tym imigrantów, którzy osiedlają się w jego aglomeracji. Współczesna historia miasta obejmuje też wydarzenia w jego aglomeracji i problemy społeczne, z jakimi władze borykają się na początku XXI w.

Wielki herb Paryża udekorowany Legią Honorową (1900), Krzyżem Wojennym (1919) i Krzyżem Wyzwolenia (1945)

Widok Paryża w 1493 r. (Kronika świata Hartmanna Schedela)

Szturm Bastylii 14 lipca 1789 r.

Wolność wiodąca lud na barykady, mal. Eugène Delacroix

W Moulin Rouge (1892). Mal. Henri de Toulouse-Lautrec

Policjant przy zdemolowanej budce telefonicznej w Paryżu podczas zamieszek przeciwko wyborowi Nicolasa Sarkozy'ego na prezydenta 8 maja 2007 r.

Starożytność

Początki miasta. Pochodzenie nazwy

Złote monety Paryzjów

Badania archeologiczne wskazują, że obszar współczesnego Paryża był zamieszkany już w czasach prehistorycznych, na przełomie czwartego i trzeciego tysiąclecia przed naszą erą. Znaleziska z tego okresu (m.in. dłubanki) znaleziono w dzielnicy Bercy, na prawym brzegu Sekwany; przynależą one do tzw. kultury szasejskiej (od miejscowości Chassey-le-Camp w Burgundii). W bliższych nam czasach, ok. 250 r. p.n.e., na terenie Paryża osiedliło się celtyckie plemię Paryzjów (łac. Parisii). Przyjmuje się, że ich osada leżała na Île de la Cité – w historycznym jądrze Paryża – na której obecnie znajdują się Palais de Justice oraz katedra Notre-Dame de Paris, chociaż niektórzy badacze kwestionują tę hipotezę i wskazują na okolice Nanterre jako największą osadę przedrzymską.

Nazwa Paryża pochodzi od nazwy plemienia Paryzjów, którego nazwa z kolei wywodzi się prawdopodobnie od celtyckiego słowa oznaczającego łódź. Być może świadczy to o zamiłowaniu do handlu i podróżowania pierwszych mieszkańców Paryża. Według innych badaczy nazwa plemienia Parisii pochodzi od galijskiego słowa parisio oznaczającego "pracujących ludzi" lub "rzemieślników". Kiedy miasto stało się osadą rzymską, zostało przemianowane na Lutetia Parisiorum (w późniejszym zgalicyzowanym brzmieniu Lutèce), a w 360 r. cesarz Julian Apostata zmienił jego nazwę na Paryż (według innych badaczy uczynił to dopiero Chlodwig w V w.).

Według legendy natomiast nazwa miasta pochodzi od Parysa, syna Priama, króla Troi, który miał być założycielem Paryża.

Miasto ma wiele przydomków, z których najbardziej znany to La Ville-Lumière ("miasto światła"), nawiązujący do znaczenia Paryża jako ośrodka nauki, ale też jego blasku jako kulturalnej i towarzyskiej stolicy Europy.

Epoka rzymska

Termy rzymskie pod Dzielnicą Łacińską

Pierwsza pisemna wzmianka o Paryżu pochodzi z VI księgi dzieła O wojnie galijskiej (Commentarii de bello gallico) Juliusza Cezara, w którym Cezar w 53 r. p.n.e. opisał swoją kampanię podczas powstania Galów pod wodzą Wercyngetoryksa przeciwko rzymskiej ekspansji w Galii. Miasto, którego obroną dowodził celtycki dowódca Camulogenus, przyłączyło się do rebelii; w 52 r. p.n.e. zostało jednak zdobyte przez Rzymian, którzy zbudowali na jego miejscu nową osadę. Miejscem nowego rzymskiego miasta Lutetia Parisiorum (Lutetia oznacza tu "podmokłe miejsce") było obecne Île de la Cité i Montagne Sainte-Geneviève na lewym brzegu Sekwany (gdzie obecnie wznosi się Panteon). Pod panowaniem Rzymian Paryż został zromanizowany i znacznie się rozrósł, chociaż nie był stolicą prowincji Gallia Lugdunensis, w której był położony – rolę tę pełnił Lyon, a od 375 r. Sens. Mimo to nowe władze dbały o jego rozwój, zbudowano termy, świątynię, teatry i inne budowle. Pozostałości term znajdują się w Musée de Cluny.

Figura św. Dionizego w portalu katedry Notre-Dame w Paryżu

Na III wiek przypada początek chrystianizacji Paryża. Z procesem tym jest związana postać św. Dionizego, pierwszego biskupa Paryża, który podczas prześladowań chrześcijan został ścięty na wzgórzu Montmartre (z łaciny Mons Martyrium – kopiec męczennika) ok. 250 r. Według legendy po egzekucji poniósł on swoją odciętą głowę 6000 kroków do miejsca, gdzie został pochowany i gdzie obecnie mieści się Bazylika Saint-Denis. Prześladowania te nie powstrzymały rozwoju chrześcijaństwa, które w Cesarstwie rzymskim było oficjalnie tolerowane od 313 r. Od 358 r. w Paryżu rezydował cezar zachodniej części Imperium Rzymskiego Julian, znany później jako Julian Apostata, który ponownie prześladował chrześcijan. W jednym ze swoich dzieł Julian tak wspominał swój pobyt w Paryżu:

W 360 r. żołnierze w Paryżu obwołali Juliana augustem, niedługo potem zginął on jednak w bitwie nad Tygrysem w 363 r. podczas wojny z Persami.

W latach 365-366 Paryż był również siedzibą innego cesarza Walentyniana I, który stąd rozpoczynał swoje wyprawy przeciwko Germanom, penetrującym wówczas terytorium Galii.

Św. Genowefa

Od III w. Paryż był celem najazdów wielu plemion barbarzyńskich, co spowodowało wzniesienie murów obronnych. W V w. panowanie Rzymian w Galii ostatecznie załamało się, m.in. na skutek ataków Hunów pod wodzą Attyli. Jedną z ostatnich prób obrony imperium była wygrana przez Rzymian bitwa na Polach Katalaunijskch z Hunami w 451 r. Z najazdem tym jest związana postać drugiej patronki Paryża – św. Genowefy. Kiedy nadciągali najeźdźcy, przerażeni paryżanie chcieli uciec, Genowefa zapowiedziała im jednak, że jeśli pozostaną i będą się modlić, miasto ocaleje. Tak się rzeczywiście stało, Hunowie skierowali się w inną stronę.

Średniowiecze

Wczesne średniowiecze

Hrabia Odo walczący u murów Paryża z normańskimi najeźdźcami

Hugo Kapet

Najazd Hunów na Europę był jedną z przyczyn wielkiej wędrówki ludów i najazdu plemion germańskich na Cesarstwo rzymskie. Jednym z tych plemion byli Frankowie, których król Childeryk I dokonał podboju Galii i Paryża, zdobywając go w 464 r. i zapoczątkowując panowanie dynastii Merowingów. Jego syn Chlodwig w 506 r. uczynił miasto stolicą swojego państwa i przywrócił chrześcijaństwo. Nakazał zbudować bazylikę św. Piotra i Pawła, w której po śmierci w 511 r. został pochowany razem ze św. Genowefą. W XII w. na miejscu bazyliki zbudowano kościół opactwa św. Genowefy, obecnie stoi tu Panteon. Wkrótce Galia została podzielona i przez następne 250 lat Paryż i inne ziemie kraju były terenem wyniszczających walk królów z dynastii Merowingów. Merowingowie panowali w Galii do 751 r., następnie po usunięciu dynastii rządy w Galii objęli Karolingowie. Karol Wielki w 794 r. przeniósł jednak stolicę z Paryża do Akwizgranu, zarząd nad miastem oddając swoim wasalom – hrabiom Paryża. Spowodowało to upadek miasta, do którego przyczyniły się też najazdy Wikingów. Wikingowie wielokrotnie (w latach 845, 858, 861 i 869) najeżdżali miasto, pustosząc je i paląc. Przełom nastąpił podczas kolejnego najazdu w 885 r., kiedy to paryżanie poprosili o pomoc Roberta Mocnego, hrabiego Andegawenii, i jego syna hrabiego Odo, który kierował obroną. Dzięki wzniesionym fortyfikacjom obrońcy wytrzymali 10-miesięczne oblężenie, a po jego zakończeniu Odo w 888 r. został królem zachodniofrankońskim i współwładcą imperium. Przyczyniło się to do rozpadu monarchii karolińskiej, której kres przypieczętował wreszcie Hugo Kapet, potomek Odo, ostatni hrabia Paryża. W 987 r. koronował się on na króla Francji, dając początek nowej dynastii Kapetyngów, którzy wraz liniami bocznymi Walezjuszy i Burbonów panowali we Francji aż do XIX w.

Rozkwit średniowiecza

Twierdza Luwr. Strona z iluminowanego rękopisu godzinek z początku XV. w. Bardzo bogate godzinki księcia de Berry (miesiąc październik)

Katedra Notre Dame

Paryż, będąc stolicą korony francuskiej, w miarę jak królowie Francji poszerzali obszar swojego realnego panowania (na początku władcy kontrolowali praktycznie tylko region Île-de-France), coraz bardziej zyskiwał na znaczeniu. Wznoszono nowe budowle, które zachowały się do dzisiaj, jak Katedrę Notre Dame, której budowę rozpoczęto w 1163 r., twierdzę Luwr i mury obronne wokół miasta w latach 1180-1223, czy Hale targowe, które przetrwały do 1971 r. Utworzono też związek kupców, tak zwany Hanse Parisienne, który szybko zaczął odgrywać znaczącą rolę w życiu miasta.

Paryż stał się też żywym ośrodkiem życia intelektualnego. Ściągały tu gromady zakonników, poetów, uczonych, między innymi filozof Pierre Abélard, obecnie znany głównie ze swojej miłości do Heloizy. Wzrost liczby studiujących i niepokoje wśród studentów skłoniły króla Filipa II Augusta do założenia w 1215 r. Uniwersytetu Paryskiego, później połączonego z Sorboną, ufundowaną przez Roberta de Sorbon w 1257 r.

Wnuk Filipa, znany z pobożności Ludwik IX, później ogłoszony świętym, zasłużył się natomiast dla życia religijnego miasta, kontynuując budowę katedry Notre Dame i wnosząc Bazylikę Saint-Denis, w której później pochowano większość królów Francji. Ludwik IX zakupił też od Republiki Weneckiej relikwię korony cierniowej Chrystusa, którą umieścił w kaplicy Sainte-Chapelle na Île de la Cité, tuż obok katedry Notre Dame. Kaplicę tę, która została specjalnie wybudowana dla przechowywania relikwii, poświęcono 26 kwietnia 1248 r.

Spalenie templariuszy na stosie na Île aux Juifs

W ten sposób zaczął kształtować się odrębny charakter poszczególnych dzielnic Paryża. Lewy brzeg Sekwany był ośrodkiem naukowym, prawy brzeg centrum handlowym i finansowym, natomiast Île de la Cité z katedrą Notre Dame utrzymywała swoje znaczenie jako centrum religijne i polityczne.

Po upadku Królestwa Jerozolimskiego w 1291 r. w Paryżu osiedlili się też templariusze. Ich siedziba znajdowała się najpierw nad Sekwaną, później w Temple. W 1307 r. król Filip IV Piękny, który miał długi u zakonu, oskarżył templariuszy o herezję i sodomię (rozumianą jako stosunki homoseksualne); 13 października 1307 r. aresztowano wszystkich komturów zakonu i wielu braci i zamknięto Temple. Po wymuszonym pod naciskiem króla rozwiązaniu zakonu przez papieża Klemensa V w 1312 r. wielki mistrz templariuszy Jacques de Molay i komtur Normandii Geoffroy de Charnay zostali spaleni na stosie w Paryżu w 1314 r.

Wojna stuletnia

Stłumienie żakerii w 1358 r.

Bastylia, wzniesiona w czasie wojny stuletniej

Kiedy w 1328 r. wymarła dynastia Kapetyngów, na tron wstąpił Filip VI z dynastii Walezjuszy; pretensje do tronu francuskiego zgłosił też jednak król Anglii Edward III, co w 1337 r. doprowadziło do wojny stuletniej pomiędzy Anglią i Francją. Na domiar złego, kraj (jak i całą Europę) spustoszyła przywleczona w 1347 r. ze wschodu epidemia dżumy – czarna śmierć, na skutek której w latach 1348-1350 zmarła jedna czwarta mieszkańców stolicy. Trudna sytuacja polityczna i społeczna w 1358 r. doprowadziła do wybuchu buntu w mieście pod wodzą Étienne’a Marcela, sukiennika i przewodniczącego (prévôt) cechu kupców, którego celem było ograniczenie władzy monarchii i uzyskanie przywilejów dla miasta i Stanów Generalnych. Do powstania, które przeszło do historii pod nazwą żakerii (od Jacques Bonhomme – Kuba Prostaczek, pogardliwe określenie chłopów francuskich), przyłączyli się też chłopi i mieszczanie z innych regionów kraju, zostało ono jednak stłumione, a Marcel zginął z ręki lojalistów wiernych królowi. W następstwie rebelii regent i późniejszy król Karol V Mądry otoczył miasto nowymi murami i wybudował Bastylię, co miało chronić Paryż przed wrogami zewnętrznymi, ale też buntami pospólstwa. Do kolejnego buntu (którego powodem były wysokie podatki) w istocie doszło w 1382 r. za panowania Karola VI Szalonego, został on jednak szybko stłumiony, a miasto zostało ukarane cofnięciem wcześniej udzielonych przywilejów.

Paryż nadal był sceną wojen i niepokojów społecznych. Na początku XV w. Francja była sceną rywalizacji pomiędzy stronnictwami armaniaków z Ludwikiem Orleańskim (bratem króla Karola VI Szalonego) i Burgundczyków, którym przewodził Jan bez Trwogi. Kiedy ten polecił zamordować Ludwika w Paryżu w 1407 r., doszło do krwawej wojny domowej. Nowym przywódcą armaniaków został Karol Orleański, syn zamordowanego Ludwika. Zgromadził on nową armię i kiedy w 1413 r. w mieście doszło do kolejnego powstania, tym razem pod przywództwem rzeźnika Simona Caboche’a, który odebrał władzę Janowi bez Trwogi i sam stał się panem Paryża, Karolowi dało to pretekst do wkroczenia do miasta w celu "zaprowadzenia porządku". Spowodowało to ponowną interwencję Anglików, którzy, sprzymierzeni z Burgundczykami, w bitwie pod Azincourt w 1415 r. pokonali armaniaków. W 1418 r. Burgundczycy zajęli Paryż. Karol VII wspólnie z Joanną d'Arc próbował odbić je w 1429 r. (Joanna została wtedy ranna), ostatecznie udało mu się to w 1436 r., kiedy to Anglicy zostali wyparci do Calais.

Renesans i reformacja

Paryż renesansowy

Franciszek I

Po wyparciu Anglików dzięki Walezjuszom nastąpił bujny rozkwit kulturalny Paryża, zbudowano też wiele nowych reprezentacyjnych budowli, chociaż królowie rzadko przebywali w stolicy, zamiast w Paryżu woląc mieszkać w zamkach w Dolinie Loary i innych regionach kraju. Dla rozwoju miasta szczególnie zasłużył się Franciszek I, który przebudował Luwr i wzniósł wiele gmachów, zatrudniając do prac licznych architektów, malarzy, rzeźbiarzy, złotników, cieśli i murarzy. Król otaczał mecenatem takich artystów jak Benvenuto Cellini i Leonardo da Vinci – w 1516 r. Leonardo został zaproszony przez króla do Francji; krótko przed śmiercią sprzedał mu swój słynny obraz Mona Lisa, do dzisiaj znajdujący się w zbiorach Luwru. Franciszek I kupował też dzieła innych włoskich twórców jak Michał Anioł, Tycjan i Rafael; stały się one trzonem królewskiej kolekcji, która dzisiaj jest wystawiana w Luwrze. Na wyżyny wzniosła się też literatura, zwłaszcza poezja, dzięki takim poetom jak Pierre de Ronsard, Joachim du Bellay, którzy założyli grupę poetycką Plejada. Franciszek dbał też o rozwój nauki. W 1530 r. założył uczelnię wyższą Collège de France, która istnieje do dzisiaj.

Noc świętego Bartłomieja

Noc świętego Bartłomieja. Obraz François Dubois, powstały krótko po wydarzeniu

Nowym prądom w kulturze towarzyszyły też jednak nowe ruchy wyznaniowe, które doprowadziły do wojen religijnych. Paryż był miastem w przeważającej części katolickim (w 1534 r. Ignacy Loyola założył tu nawet zakon jezuitów), rosła też jednak społeczność protestantów (głównie kalwinów), których we Francji określano mianem hugenotów. Konflikt pomiędzy katolikami i hugenotami (z których wielu pochodziło z zamożnej szlachty i mieszczaństwa) coraz bardziej się zaostrzał, pomimo prób pogodzenia obu stron. Próbą taką było zaaranżowane przez strony małżeństwo katolickiej księżniczki Małgorzaty de Valois (znanej też jako królowa Margot) i protestanckiego króla Nawarry Henryka (późniejszego króla Francji). Na ich ślub, który odbył się 18 sierpnia 1572 r., przybyło do Paryża przybyło kilka tysięcy protestantów, w tym wiele znaczących osobistości. Ta próba pogodzenia katolików i hugenotów zakończyła się jednak tragicznie. Już po ślubie 22 sierpnia doszło do nieudanego zamachu na admirała Gasparda de Coligny, przywódcę hugenotów, którego dokonał niejaki Maurevert (do dzisiaj nie wiadomo, kto był zleceniodawcą i rzeczywistym winnym zamachu). Zaraz po tym incydencie król Karol IX obiecał wyświetlić sprawę zamachu; atmosfera ogromnego napięcia w mieście i obawy katolików przed zemstą hugenotów doprowadziły jednak do wydarzenia, które przeszło do historii jako Noc świętego Bartłomieja. W nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 r. wymordowano w Paryżu kilka tysięcy protestantów, zginął też sam admirał de Coligny. Rzeź objęła również prowincję i trwała przez kilka tygodni; liczbę jej ofiar obecnie szacuje się na 5.000 do 30.000.

Katarzyna Medycejska pochyla się nad ciałami pomordowanych. Szczegół z obrazu Dubois

Nie jest do końca jasne, kto był wydał rozkaz mordu. Najczęściej historycy przyjmują, że to sam król Karol IX i jego matka Katarzyna Medycejska postanowili pozbyć się przywódców protestanckich, zwłaszcza że 26 sierpnia król sam przyjął odpowiedzialność za rzeź, twierdząc, iż hugenoci spiskowali przeciwko niemu. Nie jest też jednak wykluczone, że rzeź miała innych, nieznanych, sprawców, związanych z katolickim dworem, lub że był to spontaniczny wybuch agresji ludności Paryża w atmosferze napięcia po zamachu na admirała de Coligny. Niektórzy historycy skłaniają się ku przypuszczeniu, że król chciał wyeliminować tylko kilku przywódców hugenotów, a podburzona katolicka ludność Paryża dokonała reszty.

Wojny religijne

Konflikty katolicko-hugenockie rozgorzały we Francji na długo przed Nocą świętego Bartłomieja. Za początek reformacji we Francji przyjmuje się tzw. aferę plakatów w 1534 r. (za rządów Franciszka I), kiedy to na ulicach Paryża i kilku innych francuskich miast rozlepiono plakaty podważajace znaczenie mszy katolickiej. W odpowiedzi katolicy w 1535 r. zorganizowali procesję przebłagalną, podczas której spalono też kilkunastu "heretyków". Konflikty te rozdzierały kraj praktycznie do końca wieku, powodując liczne wojny domowe. Panujący od 1575 r. król Henryk III (który wcześniej miał też krótki epizod panowania w Polsce jako Henryk Walezy) sprzyjał hugenotom, w następstwie czego oburzeni katolicy pod przywództwem księcia Henryka z rodu Gwizjuszów w 1576 r. utworzyli w Paryżu Ligę Katolicką z zamiarem obalenia króla. Kiedy powstało niebezpieczeństwo, że po śmierci Henryka III zgodnie z prawem salickim na tron wstąpi Henryk, król Nawarry, protestant (w 1584 r. ogłoszono go następcą tronu), doszło do aktywizacji Ligi Katolickiej i wybuchu w 1585 r. wojny znanej jako "wojna trzech Henryków" (aktualnie panującego we Francji Henryka III, Henryka z Nawarry i Henryka Gwizjusza). 12 maja 1588 r., w tak zwanym Dniu Barykad, kiedy to powstańcy w Paryżu po raz pierwszy posłużyli się barykadami, walcząc przeciwko władzy, katolicy w Paryżu zbuntowali się przeciwko Henrykowi III i wypędzili go z miasta. Do stolicy wkroczył entuzjastycznie witany Henryk Gwizjusz; władzę w Paryżu objęła tak zwana Rada Szesnastu (Seize), która zdetronizowała króla. Henryk III przeniósł się do Blois, gdzie zwołał Stany Generalne. Przybył na nie również Henryk Gwizjusz, który 23 grudnia został zamordowany na rozkaz króla. Spowodowało to odwrócenie się katolików od Henryka III, który w ten sytuacji zawarł sojusz z protestanckim Henrykiem z Nawarry i rozpoczął oblężenie Paryża. 1 sierpnia 1589 r. Henryk III został jednak zamordowany w Saint-Cloud przez dominikańskiego mnicha, a jego następcą został Henryk z Nawarry.

Henryk IV

Nie oznaczało to końca wojny. Henryk w marcu 1590 r. pokonał wojska Ligi Katolickiej w bitwie pod Ivry, potem przystąpił do oblężenia Paryża, które trwało aż do 14 marca i było ciężką próbą dla obrońców. Nawet po ustaniu oblężenia trudna sytuacja ekonomiczna utrzymywała się przez całe lata 90. XVI w.; popularnym hasłem wśród pospólstwa stało się wtedy pain ou paix ("chleba lub pokoju" – domagano się więc od władz żywności lub zawarcia pokoju z hugenotami). Paryżem rządziła cały czas Rada Szesnastu (Seize), prowadząc politykę terroru wobec jej przeciwników. Jej znaczenie osłabło wreszcie w 1593 r., kiedy władzę w mieście objęli Karol de Mayenne i Karol Emanuel Sabaudzki de Nemours, dwaj książęta z Ligi Katolickiej. Zwołali oni Stany Generalne, próbując znaleźć alternatywę w kwestii sukcesji i nie dopuścić Henryka z Nawarry do tronu. Katolików popierał król Hiszpanii Filip II, dla którego postać Henryka, władcy Nawarry, na tronie Francji była nie do przyjęcia. Jako kandydatkę do tronu wysunął on swoją córkę, infantkę Izabelę, którą w Paryżu uznano nawet za prawowitą władczynię; ta próba podporządkowania sobie Francji przez Hiszpanię jednak zakończyła się niepowodzeniem. Henryk dokonał nagłej wolty i 25 lipca 1593 r. ogłosił że przechodzi na katolicyzm, wygłaszając słynne zdanie: "Paryż wart jest mszy" (Paris vaut bien une messe). To przełamało wreszcie opory katolików, Henryk 27 lutego 1594 r. w katedrze w Chartres został koronowany jako Henryk IV, zapoczątkowując dynastię Burbonów, i 14 marca wkroczył do Paryża. W 1598 r. wydał edykt nantejski, w którym określił zasady pokojowego współistnienia katolików i hugenotów (choć nie ich równouprawnienia). Nie doprowadziło to do natychmiastowego wyciszenia trwających pół wieku konfliktów religijnych. Na skutek edyktu nantejskiego Henryk narażony był na ataki fanatyków religijnych z obu stron, przeżył co najmniej 23 zamachy na swoje życie, wreszcie 14 maja 1610 zginął zamordowany w Paryżu przez fanatycznego katolika François Ravaillaca.

Czasy świetności i absolutyzmu

Pont Neuf o zachodzie słońca

W przeciwieństwie do późnych Walezjuszy, którzy z reguły przebywali poza miastem, Henryk IV uczynił Paryż swoją główną rezydencją. Król zasłużył się też dla rozwoju miasta: rozbudował Luwr (kontynuował w ten sposób koncepcję cour carrée – zamkniętego kwadratowego dziedzińca, zapoczątkowaną przez Henryka II), dokończył budowę mostu Pont Neuf, zbudował najstarszy plac w Paryżu Place Royale (obecnie Place des Vosges), Place Dauphine, Szpital św. Ludwika.

Ludwik XIII

Pałac Luksemburski

Prace te były kontynuowane przez następców Henryka, pomimo ogromnych wydatków, jakie pochłaniało utrzymanie dworu i agresywna polityka zagraniczna Francji. Kiedy po śmierci Henryka w 1610 r. królem został ośmioletni Ludwik XIII, rządy w jego imieniu sprawowała jego matka, regentka Maria Medycejska; później, kiedy król (w wieku 15 lat) osiągnął pełnoletność, rzeczywistym władcą królestwa również był nie on sam, lecz kardynał Armand Jean Richelieu, który był zwolennikiem absolutyzmu. Dla uświetnienia władzy monarszej prowadzono kosztowne inwestycje; i tak dla Marii Medycejskiej zbudowano Pałac Luksemburski, dla kardynała Richelieu – w 1629 r. Palais-Royal. Za panowania władcy zbudowano dzielnice Le Marais, Saint-Honoré, Saint-Germain-de-Prés, pokryto też miejską zabudową wyspę Île St-Louis położoną obok Île de la Cité (wcześniej niezamieszkaną), a w ramach polityki kontrreformacji wzniesiono wiele nowych barokowych kościołów. W 1620 uruchomiono drukarnię królewską, a w 1631 r. ukazała się pierwsza paryska gazeta La Gazette. W 1626 r. założono królewski Ogród Botaniczny (Jardin des Plantes). W 1635 r. kardynał Richelieu z upoważnienia króla powołał Académie Française – istniejące do dzisiaj towarzystwo naukowe, czuwające nad rozwojem i czystością języka francuskiego.

Fronda

Parlament paryski. Ilustracja z ok. 1450 r.

Po śmierci Ludwika XIII w 1643 r. na tron wstąpił pięcioletni Ludwik XIV; regentem wyznaczono kardynała Jules Mazarina, następcę Richelieu. Już w 1648 r. król wraz z rodziną musiał uciekać z Paryża na skutek Frondy, buntu, który wyrósł z dwóch źródeł niezadowolenia – protestu mieszczan przeciwko autorytaryzmowi królewskiemu i nadmiernym podatkom oraz dążeniu arystokracji do odzyskania pozycji, jaką utraciła ona za rządów kardynała Richelieu. Pierwsza grupa tworzyła tak zwaną frondę parlamentarną (starą), aktywną w latach 1648-1649, druga – frondę książąt (młodą), działającą w latach 1649-1653, skupioną wokół księcia Kondeusza Wielkiego.

Ludwik XIV w wieku dziecięcym, przedstawiony w postaci Jowisza depczącego frondę

Przyczyną frondy parlamentarnej było nałożenie w maju 1648 r. podatku na sędziów parlamentu paryskiego (Chambre Saint-Louis – Izby św. Ludwika). Ci nie tylko odmówili zapłaty tego podatku, ale potępili też wcześniejsze królewskie edykty finansowe, żądając reform konstytucyjnych, które zostałyby zatwierdzone przez Izbę, składającą się z członków wszystkich niezawisłych sądów Paryża.

Kiedy w sierpniu 1648 r. kardynał Mazarin nagle zaaresztował przywódców parlamentu, 6 sierpnia w Paryżu wybuchło powstanie i na ulicach wzniesiono barykady. Arystokracja żądała zwołania Stanów Generalnych, które nie spotykały się od 1615 r. W ten sposób miała nadzieję na wywalczenie ustępstw od króla, ale też uzyskanie kontroli nad buntującym się mieszczaństwem. Frakcja królewska nie miała dostatecznie dużo sił zbrojnych, aby natychmiast opanować sytuację (kończyła się właśnie wojna trzydziestoletnia, została więc zmuszona do wypuszczenia więźniów i obiecania reform. W nocy 22 października 1648 r. rodzina królewska uciekła z Paryża do Saint-Germain.

Powstańcy walczą z wojskami królewskimi 12 lipca 1652 r. na przedmieściu Saint-Antoine po murami Paryża (w oddali widać Bastylię)

Sytuacja zmieniła się po podpisaniu pokoju westfalskiego, kiedy Mazarin mógł wreszcie ściągnąć armię do Paryża. Wojska królewskie oblegały Paryż od stycznia do 20 marca 1649 r., kiedy to podpisano pokój w Rueil.

Nie był to koniec rebelii. W styczniu 1650 niezadowoleni przedstawiciele arystokracji zaczęli drugą frondę, tak zwaną frondę książęcą, której bezpośrednią przyczyną było aresztowanie przez kardynała Mazarina księcia Kondeusza i innych arystokratów. Walki drugiej frondy toczyły się głównie na prowincji, pod koniec sceną rebelii stał się jednak również Paryż. 12 lipca 1652 armia księcia Kondeusza została przyparta przez rojalistów do murów Paryża na przedmieściu Saint-Antoine. Szala zwycięstwa przechylała się już na stronę rojalistów, kiedy Anna de Montpensier, przebywająca wtedy w Paryżu córka Gastona, księcia Orleanu, jednego z przywódców frondy, przekonała paryżan, aby otworzyli bramy przed wojskami Kondeusza, a sama skierowała działa Bastylii na oblegających rojalistów. W stolicy utworzono rząd powstańczy, a Mazarin uciekł z Francji. Wkrótce doszło jednak do konfliktów pomiędzy mieszkańcami Paryża i książętami, w końcu mieszczanie 21 października 1652 r. pozwolili królowi na powrót do miasta. W lutym 1653 r. powrócił też Mazarin.

Rządy Ludwika XIV

Stłumiona ostatecznie w 1653 r. rebelia wywarła duży wpływ na politykę króla, kiedy ten po śmierci Mazarina w 1661 r. wreszcie w wieku 23 lat objął samodzielnie rządy. Ludwik XIV dążył odtąd od ograniczenia władzy arystokracji i parlamentu i przede wszystkim, zrażony do stolicy, postanowił przenieść swój dwór z Paryża do pałacu w Wersalu, co nastąpiło 6 maja 1682 r.

Kompleks Les Invalides

Niechęć króla do Paryża nie wpłynęła negatywnie na rozwój miasta, które w połowie XVII w. miało już około pół miliona mieszkańców i 25.000 domów, rozrastając się daleko poza swoje dawne średniowieczne granice. Rozwój ten Paryż zawdzięcza przede wszystkim królewskiemu ministrowi finansów Jean-Baptiste Colbertowi, który skanalizował dużą część miasta i, będąc zwolennikiem merkantylizmu, zakładał manufaktury, zaopatrujące ludność w wyroby przemysłowe. Na polecenie Ludwika XIV w mieście zadbano o oświetlenie ulic, zmodernizowano system zaopatrzenia w wodę, zbudowano też przytułki dla biednych (m.in. Szpital Salpêtrière), a w 1670 rozpoczęto budowę Les Invalides – wielkiego kompleksu, składającego się z domu dla weteranów wojennych (Hôtel des Invalides) i przyległego kościoła. Z innych zrealizowanych lub rozpoczętych za panowania króla projektów architektonicznych można wymienić kolumnadę Luwru, Obserwatorium paryskie, place des Victoires i place Vendôme. Ludwik XIV nakazał też zburzenie murów miejskich i założenie na ich miejsce tak zwanych Wielkich Bulwarów (Les Grands Boulevards).

W epoce Ludwika XIV Paryż stał się też wielkim ośrodkiem kultury, zwłaszcza klasycystycznej literatury i teatru. W tutejszych teatrach wystawiano tragedie Jeana Baptiste’a Racine’a, Pierre’a Corneille’a oraz komedie Moliera. Inni klasycystyczni pisarze tego okresu to bajkopisarz Jean de La Fontaine i krytyk i poeta Nicolas Boileau, którzy tematy do swoich utworów często brali z życia codziennego wyższych i niższych sfer Paryża.

Ludwik XV. Ludwik XVI. Ostatnie lata świetności przed rewolucją

Towarzystwo w salonie czyta Moliera. Obraz Jean-François de Troy z ok. 1728 r.

Po śmierci Ludwika XIV w 1715 r. władcą Francji został jego pięcioletni prawnuk Ludwik XV, a regentem Filip II Burbon-Orleański. Dwór na krótko powrócił wtedy do Paryża, król zamieszkał najpierw w Vincennes pod Paryżem, później w samym Paryżu w pałacu Tuileries niedaleko Palais-Royal, dawnej rezydencji kardynała Richelieu, teraz zajmowanej przez regenta; w 1722 r. król i jego dwór powrócili jednak do Wersalu.

W drugiej połowie XVIII w., za panowania Ludwika XV i później od 1774 r. Ludwika XVI Paryż stał się prawdziwą intelektualną i kulturalną stolicą świata zachodniego. Już od początku wieku Francję przenikały prądy oświeceniowe. Życie towarzyskie toczyło się w publicznych kawiarniach (pierwszą, istniejącą do dzisiaj, o nazwie Le Procope, otwarto już w 1686 r.), szczególną rolę odgrywały jednak salony literackie w prywatnych domach, w których arystokracja, pisarze i filozofowie dyskutowali o nowych ideach. Szczególną rolę odgrywała tu Madame Pompadour, metresa Ludwika XV, protektorka artystów, pisarzy i filozofów (Woltera, Monteskiusza, Denisa Diderota). Pod kierunkiem tego ostatniego od 1751 r. wydawano w Paryżu Wielką Encyklopedię Francuską, która miała ambicję nie tylko zgromadzić całą ówczesną wiedzę, ale też propagować nowe idee oświecenia.

Balon braci Montgolfier

.

Z polecenia Ludwika XV w Paryżu tworzono też instytucje i budowano obiekty użyteczności publicznej. W 1722 r. utworzono straż pożarną, a w 1738 r. otwarto pierwszy urząd pocztowy. Z przedsięwzięć architektonicznych rozpoczęto np. budowę Panteonu i Place de la Concorde; dzięki poparciu Madami Pompadour w Paryżu utworzono też szkołę wojskową École Militaire. Kładziono również podwaliny pod nowoczesną naukę i technikę, w czym pomagały zainteresowania techniczne Ludwika XVI. W 1783 r. bracia Montgolfier zademonstrowali swój wynalazek – balon na ogrzane powietrze, 21 listopada tego roku paryżanie byli świadkiem pierwszego swobodnego (bez uwięzi) lotu balonu z załogą.

Rewolucja francuska

Geneza i wybuch rewolucji

Sytuacja ekonomiczna w przededniu rewolucji

Królowa Maria Antonina z dziećmi na przechadzce

Pomimo swoich wielkich osiągnięć kulturalnych w drugiej połowie XVIII w. Francja coraz bardziej podążała w stronę bankructwa. Przyczyniała się do tego polityka zagraniczna państwa i konflikty z Anglią – najpierw przegrana przez Francję wojna siedmioletnia w latach 1756-1763, później od 1778 r. kosztowna pomoc kolonistom amerykańskim w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Na polecenie Ferme générale, organizacji zbierającej podatki dla państwa, w 1784 r. wokół Paryża zaczęto wznosić nowy mur, tym razem jednak nie dla obrony przed wrogami zewnętrznymi, lecz aby skuteczniej egzekwować podatki dla podupadającego skarbu państwa (jak wszędzie, poborców podatkowych w Paryżu darzono powszechną nienawiścią). Sytuację pogorszyła jeszcze klęska nieurodzaju w 1788 r. i będące tego skutkiem wzrost cen chleba i zamieszki głodowe. Według anegdoty pewnego razu królowa Maria Antonina, małżonka Ludwika XVI, jadąc powozem, zapytała, dlaczego ludzie wyglądają tak nieszczęśliwie. Kiedy odpowiedziano jej: "Wasza Wysokość, nie mają chleba", królowa miała rzec "Jeśli nie mają chleba, niech jedzą ciastka" (S'ils n'ont pas de pain, qu'ils mangent de la brioche).

Ogromny rozwój Paryża w XVII i XVIII, przepych architektoniczny miasta i wyrafinowanie kulturalne wyższych sfer niestety nie szły w parze warunkami życia prostych ludzi, które coraz bardziej się pogarszały.

Zwołanie Stanów Generalnych

Przysięga w sali do gry w piłkę, grafika Jacques-Louisa Davida

Kiedy w 1789 r. sytuacja finansowa kraju stała się krytyczna, Ludwik XVI zwołał (po raz pierwszy od 1614 r.) Stany Generalne, które miały zająć się sytuacją ekonomiczna i przegłosować nowe podatki. Stany Generalne, które uroczyście otwarto w Wersalu 5 maja 1789 r., były zgromadzeniem ustawodawczym społeczeństwa, w którym zasiadali przedstawiciele trzech stanów społecznych: duchowieństwa, szlachty i "trzeciego stanu", czyli reszty społeczeństwa, stanowiącej 97% ludności, pozbawionej przywilejów i ponoszącej główny ciężar finansowy utrzymania państwa w postaci płaconych podatków. Na swoje żądanie trzeci stan otrzymał podwójną reprezentację (578 przedstawicieli wobec 270 ze szlachty i 291 z duchowieństwa); na mocy dekretu królewskiego w głosowaniach nadal miała jednak obowiązywać zasada, że głosują całe stany, a nie poszczególni posłowie. Ponieważ każdy stan miał jeden głos, w praktyce oznaczało to, że stan trzeci będzie zawsze mógł być przegłosowany przez dwa pozostałe. Sytuacja potoczyła jednak się w innym, nieoczekiwanym, kierunku. Już pierwszy punkt obrad (ustalenie zakresu władzy zgromadzenia) doprowadził do impasu. Zamiast spotkać się w jednej sali i dyskutować nad nowymi podatkami, stany zaczęły obradować osobno, dyskutując na temat organizacji władzy ustawodawczej. Wreszcie 17 czerwca wobec niemożności dojścia do porozumienia trzeci stan przekształcił się w Zgromadzenie Narodowe (nie wykluczono możliwości przystąpienia do niego pozostałych stanów). Kiedy król, próbując oponować, zamknął Salle des États, w którym spotykało się zgromadzenie, posłowie przenieśli się do sali do gry w piłkęw wersalskim pałacu, gdzie 20 czerwca złożyli przysięgę, że nie rozejdą się, dopóki nie uchwalą konstytucji Francji. Po dwóch dniach Zgromadzenie przeniosło się do kościoła św. Ludwika, gdzie przystąpiła do niego większość przedstawicieli stanu duchowieństwa, później również szlachty. 9 lipca Zgromadzenie oficjalnie przekształciło się w Konstytuantę, której oficjalnym celem było opracowanie konstytucji.

Sytuacja w Paryżu w przededniu rewolucji

W lipcu 1789 r. miasto już od kilku tygodni było ogarnięte wrzeniem pod wpływem obradujących Stanów Generalnych. Książę Filip Orleański, udostępnił paryżanom park przed swoim pałacem Palais-Royal, który stał się sceną burzliwych demonstracji i przemówień. Szczególną popularność zdobył charyzmatyczny mówca, adwokat Camille Desmoulins. Kiedy 11 lipca król odwołał popularnego wśród ludu ministra finansów Jacques’a Neckera pod (zresztą słusznymi) zarzutami nieudolności, wywołało to protesty paryżan, którzy wylegli na ulice, obnosząc portrety Neckera i Filipa Orleańskiego (zwanego teraz Filipem "Égalité" – "równość"). Desmoulins, który stał się teraz trybunem ludu, takimi słowami wzywał paryżan do walki:

Zdobycie Bastylii

Szturm na Bastylię – 14 lipca 1789 r.

Nawoływania Desmoulins spotkały się z natychmiastowym odzewem paryżan. 13 lipca zawiązano Komitet Stały, który wydał odezwę Do broni! i powołał gwardię mieszczańską. Zaczęły się zamieszki i plądrowanie gmachów publicznych.

Flaga Paryża

Następnego dnia, 14 lipca, tłum zdobył arsenał w Pałacu Inwalidów (Les Invalides), gdzie w jego ręce wpadło 32 tys. karabinów i 4 działa. Następnie, aby zdobyć więcej broni a także uwolnić więźniów, postanowiono ruszyć na Bastylię, pełniącą wtedy funkcję więzienia. Bastylia była powszechnie znienawidzonym symbolem opresji władzy, chociaż tego dnia znajdowało się w niej tylko 8 więźniów, wśród nich pisarz markiz Donatien Alphonse François de Sade, jeden umysłowo chory i kilku fałszerzy pieniędzy. Po krótkiej bitwie twierdza skapitulowała. Jej komendant Bernard René de Launay i kilku żołnierzy zostało ściętych, a ich głowy poniesiono do Palais-Royal; tego dnia zginął też mer Paryża Jacques de Fleselle. To pierwsze poważne starcie zostało uznane za początek Rewolucji Francuskiej, a obecnie jest obchodzone jako święto narodowe Francji. Już następnego dnia lud zaczął burzyć Bastylię, zniszczono ją całkowicie w ciągu dwóch tygodni.

Sankiulota trzymający flagę francuską podczas rewolucji

16 lipca Komitet Stały (krótko potem przekształcony w Komunę Paryża) podjął uchwałę o przekształceniu gwardii mieszczańskiej w Gwardię Narodową, której komendantem został uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, popularny wśród ludu markiz Marie Joseph de La Fayette. Ustalono też rewolucyjne barwy: niebieski, czerwony i biały (tricolore), które stały się później barwami narodowymi Francji. W późniejszym okresie czasami interpretowano je jako symbolizujące hasła rewolucji: wolność (niebieski – kolor nieba), równość (biały) i braterstwo (czerwony – kolor miłości i krwi), w rzeczywistości jednak ich pochodzenie było inne: niebieski i czerwony były barwami Paryża, a biały kolorem panującej dynastii Burbonów. Barwy te przypiął też król Ludwik XVI, kiedy 17 lipca odwiedził Paryż.

Monarchia konstytucyjna

Rozszerzanie się rewolucji

Szybko rewolucja przeniosła się do innych miast i na prowincję. Na wsiach wybuchło skierowane przeciwko szlachcie powstanie chłopskie, znane pod nazwą Wielkiej Trwogi. W nocy z 4 na 5 sierpnia Konstytuanta dekretem zniosła powinności feudalne, poddaństwo chłopów, dziesięcinę, przywileje szlachty i duchowieństwa. 26 sierpnia uchwalono Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, akt wstępny przyszłej konstytucji. Oba ta akty oznaczały koniec społeczeństwa stanowego i początek demokracji we Francji.

Tymczasem w Paryżu nastroje coraz bardziej się radykalizowały, między innymi z powodu klęski głodu, jaka we wrześniu zapanowała w stolicy na skutek nieurodzaju spowodowanego obfitymi opadami deszczu. Kiedy na początku października król odmówił podpisania Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela i pierwszych artykułów przygotowywanej konstytucji, 5 października pięciotysięczny tłum głodujących paryżan (na jego czele szły paryskie kobiety) podążył do Wersalu, wtargnął do pałacu i zagroził śmiercią rodzinie królewskiej. Na żądanie ludu król 6 października przeniósł się do Paryża do pałacu Tuileries, gdzie nową siedzibę znalazła też Konstytuanta.

Powstanie klubów politycznych

Lata 1790 i 1791 przyniosły dalszy rozwój życia politycznego, co znajdowało wyraz w tworzonych w stolicy klubach i stronnictwach politycznych. Jako pierwszy powstał Klub Bretoński, w sierpniu przemianowany w Stowarzyszenie Przyjaciół Konstytucji, znane pod nazwą klubu jakobinów. Następnie powstało Stowarzyszenie Praw Przyjaciół Człowieka i Obywatela, znane jako kordelierzy, później wyłonili się feuillanci i żyrondyści. Radykalni jakobini i kordelierzy byli wspólnie określani jako "Góra".

Próba ucieczki rodziny królewskiej. Masakra na Polu Marsowym

Wjazd królewskiej rodziny do Paryża po nieudanej ucieczce

Markiz de Lafayette wydaje rozkaz strzelania do demonstrantów

Król Ludwik XVI, nie mogąc się pogodzić z ciągłym ograniczaniem swojej władzy, 20 czerwca wraz z rodziną podjął próbę ucieczki do tradycyjnie rojalistycznej Lotaryngii, skąd być może zamierzał uciec za granicę, aby tam, u obcych władców, szukać pomocy w stłumieniu rewolucji; już następnego dnia król i jego rodzina zostali jednak rozpoznani w Varennes, aresztowani i odesłani z powrotem do Paryża. Wydarzenie to wzbudziło ogólne oburzenie paryżan, zwłaszcza kordelierzy żądali proklamowania republiki. 17 lipca tłum zebrał się na Polu Marsowym, popierając postulaty kordelierów i żądając detronizacji króla. Rezultat demonstracji był tragiczny. Mer Paryża, feuillanta Jean Sylvain Bailly, posłał na demonstrantów Gwardię Narodową markiza La Fayette (również feuillantę), w niewyjaśnionych do końca okolicznościach żołnierze otworzyli ogień, zabijając kilkadziesiąt osób. Ta masakra na Polu Marsowym bardzo nadszarpnęła popularność La Fayette’a i Bailly’ego i była zapowiedzią późniejszych tragicznych wydarzeń rewolucji.

Utworzenie monarchii konstytucyjnej

Prace nad konstytucją zostały wreszcie zakończone 3 września 1791 r., 14 września konstytucja została podpisana przez króla i weszła w życie. Francja stała się monarchią konstytucyjną, w której król sprawował władzę wykonawczą, a władza ustawodawcza należała do Zgromadzenia Prawodawczego, potocznie nazywanego Legislatywą.

W nowym ciele ustawodawczym na ogólną liczbę 745 deputowanych radykalnych jakobinów, żyrondystów i kordelierów było tylko 136, byli oni jednak najaktywniejszym blokiem i zdobywali coraz większe znaczenie. W dziedzinie polityki zagranicznej aktywność wykazywali zwłaszcza żyrondyści, którzy doszli do wniosku, że po uporządkowaniu spraw ustrojowych czas zwrócić się przeciwko sąsiadom. Pragnęli w ten sposób "wyeksportować" rewolucyjne idee do innych krajów kontynentu, a także odwrócić uwagę społeczeństwa od coraz trudniejszej sytuacji ekonomicznej. 20 kwietnia 1792 r. Francja wypowiedziała wojnę Austrii, w maju do wojny przystąpiło też Królestwo Sardynii, a w lipcu Prusy. Rozpoczął się ponad 20-letni okres kampanii wojennych.

Kres monarchii. Stracenie króla

Szturm sankiulotów na pałac Tuileries – 10 sierpnia 1792 r.

Maria Antonina naprzeciw tłumu w Tuileries

Klęski w starciach wojennych, zwłaszcza z mającą wtedy opinię najlepszej w Europie armią pruską, w sierpniu 1792 r. spowodowały w Paryżu ponowną radykalizację nastrojów ulicy, która o niepowodzenia w wojnie obwiniała króla. W obawie o własne życie mer Jean Sylvain Bailly podał się do dymisji, nowy mer, żyrondysta, Jérôme Pétion de Villeneuve 3 sierpnia wystąpił do Legislatywy z wnioskiem o zawieszenie króla w czynnościach. Ponieważ deputowani ociągali się z decyzją (radykałowie stanowili mniejszość w Zgromadzeniu), plebs (tak zwani sankiuloci) w nocy z 9 sierpnia na 10 sierpnia zajął ratusz i utworzył rewolucyjną Komunę Paryża, a rano 10 sierpnia przypuścił szturm na pałac Tuilierie – siedzibę króla. Króla wraz z rodziną uwięziono i osadzono w twierdzy Temple. Legislatywa powołała nowy rząd – Tymczasową Radą Wykonawczą z kordelierem Georges’em Dantonem, rzeczywistą władzę sprawowała jednak Komuna Paryża, która po kilku dniach wymusiła na deputowanych powołanie nowej izby ustawodawczej – Konwentu Narodowego.

Scena z masakr wrześniowych

Kolejne niepowodzenia armii francuskiej w wojnie z Prusakami znowu spowodowały zamieszki na ulicach Paryża. Kiedy 2 września 1792 r. Prusacy zdobyli twierdzę w Verdun, doszło do tak zwanych masakr wrześniowych. Pod wpływem agitacji radykalnych klubów i gazet (szczególną rolę odegrał redaktor gazety Przyjaciel ludu kordelier Jean Paul Marat) w okresie od 3 września do 6 września wzburzony tłum wdzierał się do paryskich więzień i dokonywał samosądów na osadzonych w nich arystokratach i księżach, mordując ponad 1500 więźniów.

Posuwające się wojska pruskie wkrótce zaczęły zagrażać samemu Paryżowi, 20 września zostały jednak odparte w bitwie pod Valmy. 21 września rozpoczęło się w Paryżu pierwsze posiedzenie Konwentu Narodowego, którego skład był już o wiele bardziej lewicowy niż tuż wcześniej rozwiązanego Zgromadzenia Prawodawczego. Dominowali w nim żyrondyści i tak zwana Góra (jakobini i kordelierzy), w których szeregach byli niemal wszyscy czołowi działacze rewolucyjni; oprócz tych ugrupowań było w skład Konwentu wchodziła jeszcze grupa posłów o niesprecyzowanych poglądach, tak zwane Bagno. Jeszcze tego samego dnia Konwent ogłosił zniesienie monarchii we Francji, a następnego dnia, 22 września, proklamował powstanie Republiki Francuskiej.

Egzekucja Ludwika XVI. Na pustym cokole z prawej strony przed rewolucją stał pomnik Ludwika XV, dziadka Ludwika XVI.

Wkrótce król Ludwik XVI stanął jako oskarżony przed Konwentem. Proces, który rozpoczął się 11 grudnia 1792 r., zakończył się uznaniem za winnego 15 stycznia 1793 r. i skazaniem na karę śmierci 17 stycznia. Król (którego teraz oficjalnie nazywano "obywatelem Louisem Capet") zginął na gilotynie 21 stycznia na Placu Rewolucji (obecnie placu Zgody) w obecności 200 tys. paryżan. Oznaczało to kres monarchii i panujących od tysiąca lat dynastii Merowingów, Karolingów, Kapetyngów, Walezjuszy i Burbonów.

Czasy terroru

Rządy żyrondystów

Stracenie króla Ludwika XVI było wstrząsem zarówno dla arystokracji francuskiej, która jeszcze większą falą zaczęła uciekać z kraju, jak i dla monarchii europejskich, które bały się rozprzestrzenienia idei rewolucyjnych w innych krajach kontynentu. Do Austrii, Prus i Sardynii walczących z Francją dołączyła Wielka Brytania, Holandia, Hiszpania i inne państwa, które razem tworzyły I koalicję antyfrancuską. Republika stanęła wobec konieczności walki na kilku frontach z niemal całą Europą. Do 10 marca 1793 r. wybuchło rojalistyczne powstanie w Wandei – powstańcy (tak zwani szuanie) dążyli do przywrócenia monarchii z małoletnim Ludwikiem XVII i żądali zaprzestania prześladowań religii i księży.

W reakcji na to zagrożenie zewnętrzne i wewnętrzne postanowiono wzmocnić władzę wykonawczą i jeszcze skuteczniej rozprawiać się z wszelkimi wrogami. Na wniosek Dantona 10 marca powołano Trybunał Rewolucyjny (od 10 czerwca 1794 r. – na podstawie tak zwanego prawa prairiala – możliwe w nim były tylko dwa wyroki – uniewinniający i kara śmierci), powstał Komitet Bezpieczeństwa Powszechnego, a 9 kwietnia organ władzy wykonawczej Komitet Ocalenia Publicznego, którego dominującą postacią był Georges Danton.

Paryżanie wnoszą uniewinnionego Marata na salę obrad Konwentu.

Dochodziło też do coraz większych napięć w obrębie samych rewolucjonistów. W 1793 r. w Konwencie dziennikarz i polityk Jean Paul Marat zaczął ostro atakować żyrondystów, wzywał też sankiulotów do szturmu na Tuileries. Żyrondyści wytoczyli mu proces, Trybunał Rewolucyjny oczyścił jednak Marata z zarzutów, a paryżanie triumfalnie wnieśli Marata na salę obrad Konwentu. Później żyrondystów zaatakował Jacques-René Hébert, przywódca hebertystów, do których dołączyli tak zwani wściekli (les enragés), najradykalniejszy odłam rewolucjonistów. Wreszcie w czerwcu 1793 r. deputowani "Żyrondy" zostali aresztowani i oskarżeni o działalność kontrrewolucyjną. Czołową pozycję w Konwencie zajęli teraz jakobini.

Rządy jakobinów

Zabójstwo Marata przez Charlotte Corday, mal. Paul-Jacques-Aimé Baudry

Maria Antonina wyprowadzana na egzekucję

Jakobini zaczęli swoje rządy od uwłaszczenia chłopów (10 czerwca) i uchwalenia nowej, bardzo demokratycznej, konstytucji (24 czerwca), która jednak nigdy nie weszła w życie. 13 lipca żyrondystka Charlotte Corday zasztyletowała w jego własnej wannie uwielbianego przez tłumy Marata, co jakobinom dało pretekst do rozprawienia się z uwięzionymi przywódcami "Żyrondy". Został wymieniony skład Komitetu Ocalenia Publicznego, którego dominującymi postaciami stali się Maximilien de Robespierre i jego zwolennicy, a przewodniczącym Trybunału Rewolucyjnego Antoine Quentin Fouquier de Tinville. 17 września Konwent uchwalił tzw. dekret o podejrzanych, na podstawie którego zaczęto ścigać i skazywać na karę śmierci żyrondystów, arystokratów oraz wszystkie inne osoby uznane za "wrogów rewolucji". 16 października 1793 r. ścięto też Marię Antoninę, oskarżoną o trwonienie państwowych pieniędzy i zdradę.

Obchody święta Istoty Najwyższej na Polu Marsowym. Jej kult podczas rewolucji zastąpił religię.

W następnym 1794 roku ostrze terroru jakobinów zwróciło się przeciwko innym stronnictwom, ich niedawnym sojusznikom. Najpierw wyeliminowano hebertystów, którzy, będąc radykalnym odłamem, bez uzgodnienia z jakobinami i kordelierami, niszczyli kościoły i prześladowali katolików, propagując tzw. kult Rozumu. 4 marca Hébert próbował poderwać sankiulotów do ataku na Tuileries, ci jednak odmówili udziału; Hébert został aresztowany i wraz z innymi przywódcami klubu zgilotynowany 24 marca.

29 marca zaatakowano kordelierów, aresztując Dantona i jego współpracowników. Georges Danton i Camille Desmoulins, pod zarzutem szpiegostwa i torpedowania działalności Komitetu Ocalenia Publicznego zostali zgilotynowani 5 kwietnia. Do końca kwietnia jakobini pozbyli się praktycznie wszystkich przywódców konkurencyjnych stronnictw i mogli sami rządzić Konwentem (w którym oprócz nich zasiadało jeszcze "Bagno" – deputowani niezrzeszeni.

Wielki Terror

Broń radykałów – angielski rysunek satyryczny z 1819 r., rys. George Cruikshank

Był to jednak dopiero początek "Wielkiego Terroru" w Paryżu i w całej Francji. 10 czerwca uchwalono tzw. prawo prairiala, na podstawie którego wyroki mogły być wydawane bez przesłuchania oskarżonego i świadków, sąd mógł oskarżonego jedynie skazać na śmierć lub uniewinnić. Gilotynowano rzeczywistych i wyimaginowanych przeciwników jakobińskich rządów, arystokratów, czasami załatwiano przy tym prywatne porachunki. Łącznie w czerwcu i lipcu 1794 r. w całym kraju stracono prawie 18 tysięcy osób.

Egzekucja przywódców jakobińskich – 28 lipca 1794 r.

Terror szybko spowodował odwrócenie się od jakobinów większości społeczeństwa, zwłaszcza że w toczącej się cały czas wojnie wojska francuskie zaczęły odnosić sukcesy i przekonywanie o zagrożeniu republiki przestało być wiarygodne. W Konwencie zaczęła wyłaniać się opozycja dążąca do obalenia rządów jakobinów. Robespierre w poczuciu zagrożenia 26 lipca oświadczył, że "zdrajcy są wszędzie" i zapowiedział na następny dzień ogłoszenie ich nazwisk. Zdeterminowani deputowani (każdy obawiał się, że padnie jego nazwisko), następnego dnia, 27 lipca 1794 r. (9 thermidora według kalendarza republikańskiego), pośród ogólnej wrzawy przegłosowali aresztowanie Robespierre’a, Louisa de Saint-Justa (wsławił się on jako oskarżyciel na procesie króla i Dantona, nazywany był "aniołem śmierci") i innych przywódców jakobińskich, których 28 lipca zgilotynowano.

Schyłek rewolucji

Rządy termidorian

Lud przed ratuszem w Paryżu 9 termidora (27 lipca) 1794 r.

Termidorianie, jak ich nazwano od miesiąca, w których dokonali przewrotu i objęli władzę, również byli rewolucjonistami i republikanami, w przeciwieństwie do jakobinów byli jednak przekonani o konieczności zakończenia rewolucji i ugruntowania jej zdobyczy. Rozwiązali Komunę Paryża i Trybunał Rewolucyjny, doprowadzili też do rozwiązania klubu jakobinów i prześladowali jego członków. Usunięto prochy Marata z Panteonu, gdzie zostały złożone po jego śmierci. Zniesiono ceny maksymalne (wprowadzone 4 maja 1793 r.), dzięki czemu znowu zaczęło bogacić się mieszczaństwo. Wreszcie w 1795 r. podpisano traktaty pokojowe z Prusami, Toskanią i Holandią (w następnym roku również z Hiszpanią), a Francja zyskała znaczne nabytki terytorialne (nie oznaczało to końca wojny, Austria i Wielka Brytania nadal walczyły przeciwko Francji).

Walki na schodach kościoła Św. Rocha w czasie powstania rojalistów

Trudna sytuacja ekonomiczna i znowu zwiększające się rozwarstwienie społeczne spowodowały jednak, że paryżanie znowu wyszli na ulice. Do demonstracji przeciwko głodowi, nowobogackim i za przywróceniem cen maksymalnych doszło w nocy z 31 marca na 1 kwietnia 1795 r. 20 maja doszło już do zbrojnego powstania sankiulotów, którzy zajęli Tuileries, domagając się powrotu jakobinów; powstanie zostało krwawo stłumione przez Gwardię Narodową. 3 października (13 vendémiaire według kalendarza republikańskiego) Paryż znowu stał się sceną powstania, tym razem rojalistów, którzy szturmowali Tuileries. Powstanie zostało stłumione przez młodego generała Napoleona Bonaparte, który przeciw powstańcom użył armat (wydarzenie to przyczyniło się do wzrostu popularności przyszłego cesarza, który zyskał sobie przydomek "Generała Vendemiaire".

Wcześniej, 22 sierpnia 1795 r. Konwent uchwalił nową konstytucję, na mocy której władza wykonawcza została powierzona pięcioosobowemu Dyrektoriatowi. Pierwsi dyrektorzy objęli władzę 2 listopada.

Rządy Dyrektoriatu

Pogłębiające się od zamachu 9 thermidora nierówności społeczne wciąż powodowały niezadowolenie biedoty. W marcu 1796 r. François Noël Babeuf założył w Paryżu Sprzysiężenie Równych, konspiracyjną organizację (działała ona praktycznie tylko w stolicy) dążącą do wywołania kolejnego powstania i budowy ustroju opartego na likwidacji własności prywatnej. Organizacja została jednak wykryta przez władze, Babeuf i inni jej przywódcy aresztowani i 27 maja 1797 straceni.

Do tego dochodziła ciężka sytuacja na froncie. W Niemczech i Włoszech Francuzi wciąż walczyli z wojskami austriackimi i ich koalicjantów, pomimo pewnych sukcesów nie mogąc odnieść ostatecznego zwycięstwa.

Droga Napoleona do władzy

Napoleon prowadzący szturm podczas bitwy na moście w Arcole w kampanii włoskiej w 1796 r.

Sytuacja zmieniła się, kiedy 2 marca 1796 r. dowódcą Armii Włoskiej został Napoleon Bonaparte. Błyskawicznie rozgromił on armię austriacką i sprzymierzone z nimi wojska państw włoskich. Po zawarciu z Austrią pokoju w Campo Formio 17 października 1797 r. już tylko Wielka Brytania pozostawała w stanie wojny w Francją. Dzięki tym zwycięstwom Napoleon zyskiwał sobie coraz większą popularność wśród żołnierzy i w społeczeństwie i mógł coraz mniej liczyć się z władzą Dyrektoriatu.

Oddziały gen. Augereau szturmują Tuileries 4 września 1797 r.

Pozycję Napoleona jeszcze bardziej wzmocniła próba rojalistów dokonania w Paryżu zamachu stanu, która miała miejsce 4 września 1797 r. Kiedy Paul François de Barras, jeden z liderów Dyrektoriatu dowiedział się o planach spiskowców, poprosił o pomoc Napoleona. Ten przysłał do Paryża generała Pierre’a Augereau, który w planowany dzień zamachu, kiedy tylko spiskowcy podjęli działania, zajął Tuileries – próba zamachu zakończyła się niepowodzeniem.

Napoleon kontynuował swoje podboje, a w maju 1798 r. wyruszył ze swoją armią do Egiptu. Dyrektoriat zamierzał w ten sposób otworzyć drogę do zdobycia w przyszłości Indii, które od XVII w. były stopniowo kolonizowane przez Brytyjczyków; drugim celem tej misji było prawdopodobnie jednak też odsunięcie Napoleona, którego rosnących wpływów coraz bardziej się obawiano, od spraw kraju. Sukcesy Napoleona w tym kraju spowodowały wypowiedzenie 9 września 1798 r. Francji wojny przez Imperium osmańskie (Turcję), do którego Egipt formalnie należał, a następnie powstanie II koalicji antyfrancuskiej z Rosją i Austrią. Między innymi skomplikowana sytuacja militarna na frontach w Europie spowodowała, że Bonaparte przekazał Armię Wschodu pod komendę gen. Jean-Baptiste Klébera i 3 października 1799 r. powrócił do Francji.

Przewrót 18 brumaire’a

Angielska satyra na przewrót 18 brumaire'a. Napis pod rysunkiem głosi: Koniec Liberté (wolności) po francusku. Napoleon kończy farsę Egalité (równości) w St. Cloud pod Paryżem 10 listopada 1799 r.

Rządy Dyrektoriatu nie cieszyły się popularnością. Oprócz pogłębiającego się rozwarstwienia społecznego, jego członkom zarzucano niemoralność, do tego doszły niepowodzenia na froncie. W tej sytuacji zawiązała się grupa spiskowców, w której byli Joseph Fouché (późniejszy minister policji), Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (późniejszy minister spraw zagranicznych), a także jeden z dyrektorów Emmanuel-Joseph Sieyès. Wreszcie ten ostatni zaproponował Bonapartemu współudział we władzy, czego skutkiem okazało się objęcie rządów przez Napoleona.

9 listopada (18 brumaire’a według kalendarza republikańskiego) 1799 r. żołnierze Napoleona obsadzili strategiczne punkty w Paryżu – Palais-Royal, Tuileries, Pałac Luksemburski, a także w okolicy Wersal i Saint-Cloud. Do tej ostatniej miejscowości pod naciskiem Sieyesa zastraszony Dyrektoriat przeniósł obrady Rady Pięciuset i Rady Starszych, obu izb parlamentu francuskiego za rządów Dyrektoriatu. Następnego dnia Bonaparte wygłosił przemówienie w Radzie Starszych, w którym zaproponował likwidację Dyrektoriatu i ustanowienie Konsulatu, w którym miał być pierwszym konsulem. Deputowani Rady Starszych, pozbawieni oparcia Paryża, przyjęli propozycję; ze zdecydowaną wrogością na próbującego przemawiać Napoleona zareagowali natomiast posłowie Rady Pięciuset. Wezwani na pomoc grenadierzy rozpędzili jednak posłów, wybrano jedynie kilkunastu przychylnych Napoleonowi, którzy zatwierdzili uchwałę Rady Starszych i propozycje Napoleona. Oznaczało to koniec dziesięcioletniego okresu rewolucji.

Od Pierwszego Cesarstwa do rewolucji lipcowej

Objęcie władzy przez Napoleona (który 18 maja 1804 r. w katedrze Notre-Dame koronował się na cesarza) przyniosło wreszcie stabilizację Paryżowi, chociaż Francja nadal toczyła wojny w całej Europie. Napoleon pragnął uczynić Paryż "nowym Rzymem", którego świetność odpowiadałaby potędze nowego Cesarstwa. Niektóre budowle wprost nawiązywały do architektury starożytnego Rzymu jak kościół de la Madeleine, czy Łuk Triumfalny, którego budowę rozpoczęto w 1806 r.

Koniec epoki napoleońskiej. Zajęcie Paryża przez koalicjantów

Kozacy rosyjscy na ulicach Paryża w 1814 r.

Długa pomyślna passa Napoleona zakończyła się wreszcie w 1812 r. wraz z nieudaną wyprawą na Rosję. Po bitwie pod Lipskiem ("Bitwie Narodów") w 1813 r. koalicjanci kontynuowali natarcie i w 1814 r. wkroczyli na terytorium Francji. Wojskami maszerującymi na Paryż dowodził pruski feldmarszałek Gebhard Leberecht von Blücher, 30 marca rosyjski generał Alexandre Andrault de Langeron poprowadził szturm na wzgórze Montmartre. Po południu tego dnia oddziały francuskie poddały się i następnego dnia 31 marca 1814 r. zwycięskie wojska z carem Rosji Aleksandrem I i królem Prus Fryderykiem Wilhelmem III wkroczyły do miasta. Po raz pierwszy od czasów wojny stuletniej miasto zaczęły okupować obce wojska – kozacy w służbie rosyjskiego cara.

Okupacja Paryża

Po początkowym wycofaniu się z Paryża rosyjskie i inne wojska po raz drugi zajęły miasto po przegranej przez Napoleona bitwie pod Waterloo i jego ostatecznej (drugiej po zrzeczeniu się władzy 6 kwietnia 1814 r.) abdykacji 22 czerwca 1815 r. W 1818 r. wojska okupacyjne ostatecznie opuściły stolicę i Francję.

Z okupacją rosyjską Paryża wiąże się legenda o powstaniu barów szybkiej obsługi – popularnych bistro. Według etymologii ludowej zniecierpliwieni kozacy mieli wołać do francuskich kelnerów w restauracjach "bystro, bystro" (co po rosyjsku oznacza "szybko"), przez co tak nazwano lokale oferujące szybki posiłek. W rzeczywistości pierwsze lokale typu bistro powstały dużo później, pod koniec XIX wieku, a samo słowo pochodzi prawdopodobnie z któregoś z francuskich dialektów.

Restauracja

Most Jeny i stary (już nieistniejący) pałac Trocadero

Po abdykacji Napoleona 6 kwietnia 1814 r. Francja stała się monarchią konstytucyjną. Na tronie zasiadł Ludwik XVIII, brat ściętego Ludwika XVI (syn Ludwika XVI, Ludwik XVII, następca tronu, zmarł w dzieciństwie w 1795 r. uwięziony w paryskim Temple, być może zgładzony przez rewolucjonistów; według Jana Baszkiewicza zmarł wyniszczony przez gruźlicę). Ludwik XVIII nie dążył do całkowitego przywrócenia ustroju politycznego sprzed rewolucji, zdając sobie sprawę, że cofnięcie wszystkich zdobyczy rewolucji jest niemożliwe. Nawet po ostatecznej klęsce Napoleona w 1815 r. i jego zesłaniu na wyspę św. Heleny większość administracji zachowała swoje stanowiska. Król sprzeciwił się też zniszczeniu zbudowanego przez Napoleona mostu Jeny w Paryżu, który feldmarszałek Blücher chciał wysadzić w powietrze (podobno król, kiedy dowiedział się o tym zamiarze, oświadczył, że uda się osobiście na most i pozostanie tam do detonacji).

Rewolucja lipcowa

Ta pojednawcza polityka zakończyła się, kiedy w 1824 r. po śmierci Ludwika XVIII tron objął jego młodszy brat Karol X, prowadzący politykę antyliberalną i dążący wprost do przywrócenia Ancien régime’u. Kiedy w 1830 r. po wyborach po parlamentu okazało się, ze większość mają w nim liberałowie, król postanowił skorzystać ze swoich szczególnych prerogatyw i 25 lipca wydał pięć tzw. ordonansów (dekretów), w których m.in. ograniczał wolność prasy, rozwiązywał Izbę Deputowanych i ograniczał prawo wyborcze do najbogatszych obywateli (wyborcy musieli też posiadać majątki ziemskie).

Wolność wiodąca lud na barykady, mal. Eugène Delacroix

Wydanie ordonansów stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu 27 lipca na ulicach Paryża rewolucji lipcowej, która trwała trzy dni – do 29 lipca (stąd jej francuskie określenie Les Trois Glorieuses – "trzy dni chwały"). Robotnicy i studenci wznieśli na ulicach miasta barykady, do protestu nawoływali też dotknięci ordonansami dziennikarze (w tym Louis Adolphe Thiers, wydawca dziennika National, później polityk i "kat Komuny Paryskiej"). Karol X zarządził zbrojne stłumienie zamieszek, żołnierze nie chcieli jednak walczyć z powstańcami, którzy 28 lipca zdobyli ratusz. Wtedy przeciwko królowi zwróciła się też burżuazja, którą również dotknęły ordonanse (konieczność posiadania majątków ziemskich wykluczała z uczestnictwa w wyborach znaczną część mieszczaństwa). Grupa ta miała aczkolwiek inne cele niż domagający się republiki powstańcy. Zdawała sobie sprawę z niemożności utrzymywania absolutystycznego systemu rządów i pragnęła zmienić kraj w nowoczesne, kapitalistyczne społeczeństwo. Tak więc, kiedy Karol X uciekł w kobiecym przebraniu do Anglii, bankier Jacques Laffitte i sędziwy markiz La Fayette doprowadzili do objęcia tronu przez Ludwika Filipa I z bocznej linii Burbonów, "króla obywatela", co zapoczątkowało we Francji 18-letni okres tzw. monarchii lipcowej, uważanej za złoty wiek mieszczaństwa francuskiego.

Rewolucja lipcowa w Paryżu stała się też tematem jednego z najsłynniejszych obrazów w historii: Wolności wiodącej lud na barykady, namalowanego w 1830 r. przez Eugène Delacroix.

Monarchia lipcowa

Zmiany w życiu gospodarczym i kulturalnym

Okres monarchii lipcowej we Francji i w Paryżu był czasem wielkiego przyspieszenia gospodarczego i formowania się kapitalizmu, a także przemian kulturalnych. Kraj i miasto rozwijały się w szybkim tempie, około 1840 r. ludność Paryża przekroczyła milion mieszkańców, miasto było drugim co do wielkości w Europie po Londynie. Francja przeżywała rewolucję przemysłową – budowano fabryki, trasy kolejowe (24 sierpnia 1837 r. pierwsza we Francji linia kolejowa połączyła Paryż z Saint-Germain-en-Laye), powstawały wielkie fortuny, tak że panującego Ludwika Filipa określano nawet mianem "króla bankierów".

Karykatura francuskich romantyków z 1838 r.

Okres monarchii lipcowej był też czasem wielkiego rozkwitu kulturalnego. W kulturze dominującym prądem tego czasu był romantyzm, którego głównymi przedstawicielami w literaturze byli Victor Hugo, Stendhal, Alfred de Musset, Aleksander Dumas i Honoré de Balzac. W swoich powieściach często ukazywali oni codzienne życie paryżan, szczególnie zasłużył się tu Balzac ze swoim cyklem Komedia ludzka. Zgodnie z ideologią romantyczną zwracano się też ku przeszłości. Jedną z najsłynniejszych powieści historycznych tego czasu stała się wydana w 1831 r. powieść Katedra Marii Panny w Paryżu Victora Hugo, która przyczyniła się do wzrostu zainteresowania tym zabytkiem i podjęcia w 1845 r. decyzji o jego renowacji (prace pod kierunkiem Eugène Viollet-le-Duca trwały do 1864 r.)

Sytuacja polityczna monarchii lipcowej

Ludwik Filip I, określany też jako "król obywatel", starał się zaskarbiać względy swoich poddanych. Proklamowana w 1830 r. karta konstytucyjna była właściwie układem pomiędzy monarchą a społeczeństwem. Obniżono cenzus wyborczy, zwiększono kompetencje parlamentu, ograniczono zakres władzy monarchy. Król często pojawiał się na ulicach Paryża w ubraniu mieszczanina (w płaszczu, w cylindrze i z parasolem), witając się z mieszkańcami miasta. Na życzenie paryżan śpiewał nawet publicznie Marsyliankę, aby udowodnić swoje republikańskie sympatie. Próbą pozyskania sobie Francuzów było też sprowadzenie w 1840 r. do kraju zwłok Napoleona, którego pochowano w paryskim kościele Inwalidów.

Pomimo tych wysiłków króla a także jego popularności na prowincji, w stolicy antymonarchistyczne nastroje były bardzo silne, cały czas były też podsycane przez takie republikańskie gazety jak La Tribune i La Révolution. W reakcji na wspieranie kościoła przez Karola X zdemolowano np. Kościół Saint Germain l'Auxerrois i pałac arcybiskupi. Do zamieszek w Paryżu doszło najpierw w październiku 1831 r., w następnym zaś 1832 roku wybuchło powstanie republikanów, którzy próbowali obalić monarchię. Oprócz przydomków "król bankierów" i "król obywatel" Ludwik Filip I zyskał, niestety dla siebie, jeszcze jeden: "król barykad".

Powstanie w czerwcu 1832 r.

Powstanie w czerwcu 1832 r. było przygotowywane przez różne tajne lub działające pod przykrywką organizacji charytatywnych stowarzyszenia jak Stowarzyszenie Przyjaciół Ludu (Societé des amis du peuple), kierujące się ideologią karbonarską. Z przemian gospodarczych korzystało przede wszystkim mieszczaństwo, duża część ludności Paryża żyła natomiast w nędzy. Sytuację pogorszyła jeszcze epidemia cholery, która wybuchła w centralnych dzielnicach stolicy około 20 marca 1832 r. (w jej wyniku w Paryżu zmarło 18 tysięcy osób). Chociaż wśród ofiar epidemii był też premier Casimir Pierre Perier, który zaraził się nią, kiedy odwiedzał chorych w Hôtel-Dieu, w mieście pojawiły się plotki, że rząd celowo zatruwa studnie, aby pozbyć się "wywrotowców".

Gavroche (postać z Nędzników Victora Hugo

Jako okazję do wybuchu powstania republikanie postanowili wykorzystać pogrzeb kolejnej ofiary epidemii, republikańskiego generała Maximiliena Lamarque, 5 czerwca 1832 r. Kondukt żałobny przesuwał się w kierunku cmentarza Père-Lachaise, kiedy na wysokości mostu Austerlitz został przerwany przez człowieka, który nadjechał na koniu w czarnym stroju, z czerwoną flagą. Był to sygnał do powstania, które trwało zaledwie dwa dni.

Powstańcy odnieśli początkowo sukcesy, zdobywając m.in. arsenał i fabrykę broni i opanowując jedną trzecią miasta, przede wszystkim centralne dzielnice biedoty (jak Les Halles), gdzie zaczęto budować barykady. Jednak już po południu tego samego dnia wojska rządowe odzyskały inicjatywę, a następnego dnia stłumiły ostatnie punkty oporu. Rebelia pochłonęła łącznie ok. 800 ofiar – wielu powstańców było na miejscu rozstrzeliwanych na miejscu przez żołnierzy w miarę, jak zdobywali kolejne barykady i punkty oporu.

Powstanie 1832 r. opisał Victor Hugo w swojej powieści Nędznicy, a pierwowzorem jednego z bohaterów powieści Gavroche’a, który zginął na barykadzie, był podobno walczący w powstaniu trzynastoletni chłopiec Joseph.

Powstanie w kwietniu 1834 r.

Kolejnym zrywem republikanów było powstanie w kwietniu 1834 r. Było ono przygotowywało przez Stowarzyszenie Praw Człowieka (Société des droits de l'homme) – półlegalną organizację karbonarską, sam wybuch nastąpił jednak spontanicznie. Kiedy w kwietniu 1834 w Lyonie wybuchło kolejne powstanie tkaczy, rząd Thiersa prewencyjnie polecił aresztować w Paryżu 150 przywódców republikanów, zamknął lewicową gazetę La Tribune i obsadził miasto wojskiem.

Masakra na rue Transnonain. Litografia Honoré Daumiera

W reakcji na te posunięcia 13 kwietnia mieszkańcy biednych dzielnic Les Halles i Saint-Denis znów zareagowali ustawieniem barykad, opór powstańców był jednak o wiele słabszy niż dwa lata wcześniej, i wojsko szybko wypierało powstańców. W południe 14 kwietnia broniła się już tylko jedna barykada na rue Transnonain. Kiedy z sąsiedniej kamienicy pod numerem 12 padł pojedynczy strzał w stronę żołnierzy, ci, rozwścieczeni, zaatakowali tę kamienicę i wymordowali wszystkich jej mieszkańców – kilkadziesiąt osób. Wydarzenie to (wymordowani mieszkańcy domu nie mieli nic wspólnego z powstańcami, byli niewinnymi ofiarami) bardzo przyczyniło się do spadku popularności króla i premiera Thiersa.

Z aresztowanych 2000 powstańców zarzuty postawiono 164 osobom; proces w sądzie oskarżeni wykorzystali do propagowania swoich poglądów i oskarżeń monarchii, przez co wyroki ogłoszono dopiero w grudniu 1835 r. i styczniu 1836 r. (wcześniej część uwięzionych powstańców zdołała zbiec z więzienia Sainte-Pelagie). Wyroki nie były surowe, a po trzech miesiącach wszyscy skazani zostali uwolnieni na mocy amnestii z okazji zaślubin syna króla, która objęła też jeszcze odbywających kary powstańców z 1832 r.

Zamach Giuseppe Fieschiego

Zamach Fieschiego 28 lipca 1835 r. (autor Eugène Lami)

Już w następnym roku po stłumieniu powstania kwietniowego w Paryżu doszło do próby zamachu na króla, której dokonał Giuseppe Fieschi, rzekomy anarchista i prześladowany politycznie, w rzeczywistości pospolity przestępca, były żołnierz i agent policji, który, dokonując zamachu, mógł się kierować motywami osobistymi (wcześniej został wydalony ze służby, wdał się też w nieszczęśliwy romans z 15-letnią Niną Petit, córką dawnego towarzysza z więzienia). Przyłączył się do nielegalnego Stowarzyszenia Praw Człowieka i wspólnie z kilkoma innymi jego działaczami zbudował tzw. machinę piekielną – 25 połączonych karabinów, które miały jednocześnie wystrzelić, zabijając króla i jego synów.

Do zamachu doszło 28 lipca 1835 r. podczas parady wojskowej przy Boulevard du Temple, której nie odwołano, chociaż policja była ostrzeżona, że tego dnia ktoś może próbować pozbawić króla życia. Fieschi oddał wystrzał z domu pod numerem 50, na którym obecnie znajduje się upamiętniająca ten fakt tablica. Kule drasnęły czoło króla i zabiły pod nim konia, zginęło łącznie 19 osób, w tym marszałek Édouard Mortier; król i jego dwóch synów, którzy też brali udział w paradzie, wyszli z zamachu cało. Fieschi, który sam został ranny podczas wybuchu, został aresztowany i po procesie wraz z wspólnikami stracony.

Wydarzenie to stało się przyczyną zaostrzenia kursu wobec ugrupowań opozycyjnych i republikańskich. Między innymi we wrześniu 1835 r. wprowadzono poprawki do prawa prasowego, które umożliwiały nakładanie wysokich grzywien za obrazę majestatu i nawoływanie do obalenia monarchii. Zwiększono też kompetencje policji i prokuratury, które mogły śledzić organizacje "wywrotowe" i dokonywać prowokacji, republikanów i innych działaczy lewicowych nie powstrzymało to jednak przed dalszym organizowaniem spisków i prób zamachów na króla. Zamachów takich dokonali np. były sierżant Louis Alibaud w czerwcu 1836 r., później, w grudniu tego samego roku, robotnik Meunier.

Powstanie w maju 1839 r.

Boulevard du Temple w 1838 lub 1839 r. Zdjęcie wykonane przez Louisa Daguerre’a jest pierwszym przedstawieniem postaci ludzkiej na fotografii (w lewym dolnym rogu widać mężczyznę, któremu pucybut czyści buty).

Kolejną próbą sił pomiędzy rządzącymi a lewicą stało się powstanie w Paryżu w 1839 r. Do próby wywołania rewolty doszło 12 maja 1839 r., kiedy to powstańcy z tajnego, utworzonego rok wcześniej, Stowarzyszenia Pór Roku (Societé des Saisons) pod przywództwem Louisa Auguste’a Blanquiego, Armanda Barbèsa i Martina Bernarda wyszli na ulice dzielnicy Les Halles i zaczęli budować barykady, nawołując mieszkańców do przyłączenia się do powstania. Chociaż spiskowcom udało się opanować ratusz, próba ta zakończyła się niepowodzeniem – ludność Paryża pozostała bierna. Po południu ratusz otoczyło wojsko i po krótkich walkach (w których zginęło 77 spiskowców i 28 żołnierzy) stłumiło powstanie. Przywódcy zostali aresztowani i skazani na karę śmierci, po interwencji Victora Hugo karę tę zamieniono im jednak na dożywocie, po czym zostali osadzeni w więzieniu na wyspie Mont Saint-Michel, gdzie przebywali do rewolucji lutowej w 1848 r.

Klęska powstania nie oznaczała końca ruchu blankistowskiego (od nazwiska przywódcy Blanquiego), który odegrał znaczącą rolę jeszcze podczas Komuny Paryskiej w 1871 r.

Polacy w Paryżu – Wielka Emigracja

Kontakty Polaków z Francją i jej stolicą istniały od początku istnienia obu państw i przybierały różne formy – od związków dynastycznych (np. Maria Leszczyńska, córka Stanisława Leszczyńskiego, była żoną króla Ludwika XV) przez wojaże do Paryża zamożnej arystokracji do kontaktów handlowych. Kontakty te uległy zintensyfikowaniu w epoce oświecenia w XVIII w. w związku z modą na francuszczyznę, jednak dopiero wiek XIX przyniósł tu prawdziwy przełom – po 1831 r. Paryż stał się miejscem zamieszkania znacznej liczby Polaków.

Polonez Chopina – Bal w Hôtelu Lambert. Akwarela Teofila Kwiatkowskiego

Przyczyną tego stanu rzeczy była Wielka Emigracja. Po upadku powstania listopadowego do Francji wyemigrowało ok. 5000 osób, z czego większość osiedliła się w Paryżu. Byli to uczestniczący w powstaniu szlachcice, politycy, pisarze, artyści, ale też prości żołnierze. Emigranci ci zrzeszali się w różnych politycznych ugrupowaniach i organizacjach, reprezentujących różne skrzydła ideowe. Na prawicy największe znaczenie miał konserwatywno-liberalny powstały w 1831 r Hôtel Lambert księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (nazwa pochodzi od siedziby księcia na Wyspie świętego Ludwika). Związane z nim było Towarzystwo Monarchiczne Trzeciego Maja (1843-1848). Nurt republikański reprezentował Komitet Narodowy Polski (1831-1832) Joachima Lelewela, a po jego zamknięciu przez francuską policję wyłonione z niego Towarzystwo Demokratyczne Polskie – największa liczebnie organizacja emigrancka o programie demokratycznym.

W Paryżu w tym czasie mieszkali i działali najwięksi polscy twórcy: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Kamil Norwid, Fryderyk Chopin. W 1832 r. w Paryżu założono Towarzystwo Historyczno-Literackie, prowadzące działalność naukową i kulturalną, które w 1838 r. powołało Bibliotekę Polską. W 1842 r. w podparyskim Batignolles (od 1860 r. w granicach Paryża) utworzono Szkołę Narodową Polską (tzw. szkołę Batiniol).

Wiele z tych organizacji i instytucji funkcjonowało do końca okresu rozbiorów i jeszcze później, a niektóre (jak Biblioteka Polska) działają do dziś.

czytaj dalej: [2], [3]