Nowa sytuacja

Podział Księstwa Warszawskiego dokonany na kongresie wiedeńskim sprawił, że Poznań stał się stolicą, formalnie autonomicznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego pod panowaniem pruskich królów. W rzeczywistości miasto zostało odcięte od reszty ziem dawnej Rzeczypospolitej, stając się jednocześnie peryferyjnym miastem państwa pruskiego.

Rozwój miasta

Prowincjonalny charakter Poznania sprawił, że Poznań aż do 1820 r. musiał czekać na dokonanie nowych pomiarów mających stanowić podstawę do opracowania nowego planu dalszego rozwoju miasta. Do tego czasu korzystano z ramowego planu opracowanego jeszcze przed 1806 r. przez Davida Gilly'ego.

Podstawowym zadaniem było połączenie w jeden organizm Starego Miasta w jego średniowiecznych granicach z Górnym Miastem wytyczonym przez Gilly'ego. Do 1815 r. komunikację zapewniały jedynie przechodzące przez bramy miejskie ulice Wrocławska i Wroniecka. Powstał wówczas projekt przebicia, a właściwie przywrócenia istniejącej w średniowieczu ul. Nowej (dziś Paderewskiego), jednak wygórowana cena, jakiej żądał właściciel parceli, sprawiła, że ulica Nowa powstała dopiero w 1839 r. Ulica ta była ważna z tego powodu, że przywracała pierwotny układ ulic w obrębie rynku, łącząc go z placem Wilhelmowskim (dziś Wolności), a dalej przedłużając się w Trakt Berliński (dziś 27 Grudnia).

W tym okresie zabudowywano również Górne Miasto, o czym świadczy wytyczenie w jego obrębie nowych placów: Sapieżyńskiego (dziś Wielkopolski) i Nowomiejskiego (dziś Cyryla Ratajskiego). Powstały także nowe ulice na zewnątrz murów: Magazynowa (dziś Solna), Młyńska, Działowa, Male Garbary i Stawna. W tym okresie rozpoczęto również rozbiórkę murów i bram: Wrocławskiej (w 1816), Wronieckiej (w dwóch etapach: 1832 i 1846 r.) i Wodnej (w 1827). Ciemną kartą jest natomiast rozbiórka wielu średniowiecznych świątyń. Zburzono kolegiatę św. Mikołaja, kościoły św. Barbary i św. Wawrzyńca, stary kościół Wszystkich Świętych, kaplicę św. Anny w pobliżu kościoła bernardynów oraz kościół przy szpitalu św. Łazarza na Wildzie.

Powstanie Festung Posen

 Osobny artykuł: Twierdza Poznań.

Pierwsze pomysły przekształcenia Poznania w twierdzę pojawiły się już tuż po kongresie wiedeńskim. Szef sztabu pruskiej armii gen. Karl von Grolman podczas pobytu wmieście 9 lipca 1816 sporządził szkice proponowanej twierdzy, w raporcie z 22 maja 1817 uzasadniał wagę terenów między Wartą a Notecią oraz Poznania jako kluczowych w zachowaniu połączenia pomiędzy Prusami Zachodnimi a Śląskiem. Co więcej Wielkie Księstwo graniczyło z najbardziej na zachód wysuniętym skrajem Imperium Rosyjskiego położonym jednocześnie najbliżej Berlina. Twierdza miała również pełnić punkt oparcia dla pruskich sił w zamieszkanej głównie przez Polaków prowincji.

Początkowo Twierdza Poznań miała się składać z dwóch elementów: Większego fortu usytuowanego na Wzgórzu Winiarskim, oraz mniejszego, leżącego na przeciwległym brzegu Warty przy klasztorze reformatów. Dwie fortece połączyć miała droga z mostem śluzowym przecinającym Wartę. Mostu miały bronić umocnione przyczółki oraz mały fort położony na Ostrowie Tumskim.

Prace nad planem przeciągały się jednak i dopiero po 10 latach, w 1827 r. mjr Johann Leopold Ludwig Brese, szef wydziału inżynieryjnego ministerstwa wojny, został wyznaczony do opracowania szczegółowego planu twierdzy. Plan ten został zaakceptowany przez Fryderyka Wilhelma III 14 sierpnia 1828 r.

Ostateczna decyzja obudowie zapadła 3 kwietnia 1828. A już 23 czerwca ruszyły prace nad olbrzymim, bo zajmujący ok. 100 ha, poligonalnym fortem-cytadelą usytuowanym na Wzgórzu Winiarskim. Na Cytadelę składał się kompleks koszar, w tym redutę koszarową czyli Kernwerk, otaczających duży plac oraz system obronny oparty na założeniach Marca de Montalemberta. Aby rozpocząć pracę wysiedlono mieszkańców wsi Winiary i Bonin przesiedlając ich na północny zachód, do dzisiejszych części Poznania Winiary i Bonin. Jeszcze w marcu 1829 ruszyły prace nad uregulowaniem biegu Warty w okolicy Cytadeli i budową Wielkiej Śluzy. Koryto przesunięto na zachód na odcinku od ujścia Bogdanki po Szeląg. Prace te były dużym przedsięwzięciem logistycznym. Wapno sprowadzano drogą wodną z Gorzowa, cegły wyrabiano w dwóch cegielniach (w pobliżu Winiar i na Ratajach), a drewno pozyskiwano w okolicznych lasach.

Przerwę w budowie stanowiło powstanie listopadowe. Obawiając się przeniesienia walk na teren Wielkiego Księstwa zmobilizowano twierdzę, jednak prace nie były jeszcze na tyle posunięte, by nowa twierdza mogła pełnić swoją funkcję. W związku z tym prowizorycznie ufortyfikowano Wzgórze św. Wojciecha. Przerwa przeciągnęła się do 1832 r., gdy zakończono demobilizację. Podjęto wówczas przerwane prace nad Fortem Winiary, a także rozpoczęto prace nad umocnieniami na Ostrowie Tumskim, oraz nad Małą Śluzą, przecinającą Wierzbak wraz z broniącym ją Fortem św. Wojciecha. Powstała również kolejna cegielnia, tym razem w Żabikowie, od której do Warty wiodła linia kolei konnej (cegły transportowano dalej drogą wodną). Budowa Fortu św. Wojciecha wymogła likwidację cmentarza ewangelickiego co wiązało się z ekshumacja 4000 mogił. Postęp prac sprawił, że 1 października 1834 Twierdza Poznań została zaliczona do twierdz II klasy. Prace nad wykończeniem Fortu Winiary trwały jednak jeszcze do 1838 r. W 1836 r. rozpoczęto natomiast budowę Fortu na prawym brzegu Warty na Śródce, a w 1838 r. leżącej w pobliżu Bramy Bydgoskiej oraz leżącego na Ostrowie Tumskim Fortu Radziwiłł. Wszystkie te prace zakończono w 1839 r. i ten rok uznaje się za zakończenie pierwszego etapu budowy twierdzy, ale dopiero w 1840 rozpoczęto wznoszenie leżącego w pobliżu Miasteczka Fortu św. Rocha oraz prac ziemnych na prawym brzegu Warty łączących Forty św. Rocha i Reformatów.

Drugi etap budowy twierdzy rozpoczął się 11 marca 1839 r., gdy Fryderyk Wilhelm III wydał zezwolenie na budowę umocnień łączących istniejące na północ od miasta i biegnących łukiem na zachód od Poznania i dochodzących do Warty na południe od niego. Miała to być linia złożona z wału i systemu fos wzmocnionych sześcioma fortami, oraz leżącymi między nimi nadszańcami. W nadszańcach znajdowały się bramy: Dębińska, Wildecka, Berlińska i Królewska. Pozostałe bramy na lewym brzegu: Szelągowska, Cmentarna i Młyńska znajdowały w obrębie fortyfikacji wzniesionych w I etapie. Na prawym brzegu wzmacniano natomiast istniejące już fortyfikacje, w tym trzy bramy: Bydgoską, Warszawską i Kaliską. Wszelkie prace wstrzymano w związku z mobilizacją armii w 1848 w związku z Wiosną Ludów.

Powstanie szczelnego pierścienia fortyfikacji miało dwojaki wpływ na układ urbanistyczny. Z jednej strony wymuszało integrację połączonej w 1800 w jedno miasto. Wewnątrz umocnień pozostało jedynie ok. 50 ha niezabudowanych parceli, z których cześć zarezerwowano pod koszary i magazyny wojskowe. Większość obszarów zajętych przez armię leżało w okolicy Wzgórza św. Wojciecha oraz ul. Wałowej (dziś Kościuszki). Stajnie artyleryjskie powstały natomiast na parceli przy ul. Wielkiej Rycerskiej (dziś Ratajczaka), która obecnie zajmuje Biblioteka Uniwersytecka. Zajęto również dwa kościoły: kościół i klasztor karmelitów bosych oraz kościół katarzynek. Popyt na ziemię zwiększył się tym bardziej, że część chłopów z likwidowanych zabudowań w strefie umocnień przeniesiono do miasta. Aby ten problem rozwiązać wydano 26 czerwca 1838 nowy regulamin zabudowy wewnątrz fortyfikacji, który uprzywilejowywał budowanie kamienic wielokondygnacyjnych. Wszystkie budowle musiały być murowane, kryte niepalnym materiałem, a ich fasady musiały spełniać wymogi estetyki ustalonej przez władze. Zezwolono natomiast na budowanie oficyn wewnątrz kwartałów. Wykształcił się również nowy podział miasta. Najbardziej reprezentacyjną, zamieszkaną przez najbogatszych częścią stało się Górne Miasto, zaś Stare Miasto wokół Rynku zaczęło podupadać. Rolę dzielnic proletariackich pełniły natomiast Śródka i Chwaliszewo.

Z drugiej strony wydane przez Rejencję Poznańską 6 kwietnia 1847 rozporządzenie, które uznało dla lewobrzeżnego Poznania za obowiązujący Najwyższego Regulaminu Promieniowego z 10 września 1828 zahamowało rozwój przedmieść. Regulamin ten wydzielał trzy strefy-promienie:

We wszystkich strefach władze wojskowe mogły jednak zakazać budowy aby przeciwdziałać powstawaniu nowych osiedli. Reasumując, wokół miasta powstał pierścień o szerokości ok. 1 km, w którym poważnie ograniczono jakiekolwiek inwestycje budowlane.

Ustrój miasta

Początkowo władze pruskie wróciły do systemu istniejącego w okresie Prus Południowych łącząc go z centralistycznym systemem napoleońskim. Na czele miasta ponownie postawiono dyrektora magistratu, który łączył funkcję burmistrza i szefa policji. Urzędnik ten mianowany był przez pruskie władze państwowe (od 1809 byli to trzej Niemcy: Hasforth, Czarnkowski, Brown z czego dwóch pierwszych odwołano z powodu nieudolności). Praktyczne pozbawienie miasta samorządu, jak wynika z oświadczeń samych pruskich urzędników, wynikało z obawy przed przejęciem władzy w mieście przez polską większość. W 1825 roku dokonano jedynie drobnej zmiany zmieniając tytuł dyrektora magistratu na nadburmistrza (pierwszym nadburmistrzem był Ludwig Tatzler, zastąpiony po swojej śmierci w 1831 przez Karla Behma). Powodowało to nikłe zainteresowanie wyborami. Przykładowo w 1820 roku, z 1700 mężczyzn uprawnionych do głosowania udział w wyborach wzięło 83 z czego jedna czwarta nie umiało się podpisać. Frekwencje były tak niskie, że niekiedy policja doprowadzała mieszczan do lokali wyborczych. W tym okresie większość w radzie stanowili Polacy, a przewodniczył jej Kazimierz Stefański. Jedynym organem rady, który miał pozytywny wpływ na miasto była złożona z czterech Polaków i jednego Niemca komisja szkolna, która dbała o systematyczne podnoszenie poziomu kształcenia na wszystkich poziomach edukacji podległej miastu. Dominacja Polaków w radzie zaczęła po pewnym czasie budzić niepokój władz. Duży wysiłek organizacyjny aparatu urzędniczego sprawił, że po kolejnych wyborach większość w radzie zdobyli Niemcy, jednak dwóch pierwszych niemieckich przewodniczących okazało się tak nieudolnymi na tym stanowisku, że rada powierzyła je polskiemu kupcowi Felicjanowi Sypniewskiemu.

Dopiero wybuch powstania listopadowego i jednoczesna epidemia cholery, które wywołały zaognienie sytuacji w mieście wymusiły na władzach dokonanie reformy. 6 lutego 1832 wprowadzono nowy statut oparty na Zrewidowanym Porządku Miejskim (Reviedierte Städte-Ordnung) z 17 marca 1831. Wprowadziła ona wybory 24 radnych, którzy mieli prawo wybrać kandydata na nadburmistrza. Ten ostatni musiał być jednak zaakceptowany przez pruskie władze. Jednocześnie rozdzielono urzędy nadburmistrza i szefa policji.

W Zrewidowanym Porządku Miejskim wyraźnie zaakcentowano kwestię cenzusu majątkowego. Ludzi zamieszkujących miasto podzielono na dwie grupy: obywateli (Bürger) i ludzi podległych prawu miejskiemu (Schutzverwandte). Czynne prawo wyborcze otrzymały osoby posiadające nieruchomość o wartości od 300 do 2000 talarów lub rocznych przychodach przekraczające od 200 do 600 talarów (w zależności od miasta). Bierne prawo wyborcze gwarantowała natomiast posiadłość wyceniona na 1 do 12 tys. talarów, lub roczny przychód od 200 do 1200 talarów.

Nadprezydent Wielkiego Księstwa Eduard Flottwell obawiając się zbyt dużego wpływu Polaków na samorząd o znacznie szerszych kompetencjach wymógł wyższe stawki niż to wynikało z wielkości miasta. Czynne prawo przysługiwało osobą o posiadłości wycenianej na 1000 talarów lub rocznych przychodzie 500 talarów, zaś bierne posiadaczom majątku w wysokości 4 tys. talarów lub rocznym dochodzie 1 tys. talarów. W wyniku tego zabiegu z 26 745 obywateli bierne czynne prawo wyborcze uzyskało 748 osób, zaś bierne jedynie 185 osób. Mimo tego zabiegu na 24 miejsc 11 mandatów uzyskali polscy mieszczanie. Rada też miała po raz pierwszy od dłuższego czasu wybrać nadburmistrza. Został nim dotychczasowy nadburmistrz Karl Behm, który po swojej śmierci w 1835 został zastąpiony przez liberała Eugena Naumanna.

Osobną kwestię stanowił udział ludności żydowskiej we władzach miejskich. Formalnie decyzja w tej sprawie należała do rady miejskiej złożonej wyłącznie z chrześcijan. Flottwell chcący pozyskać Żydów dla umocnienia niemieckiej kontroli nad miastem usiłował wymóc na radzie dopuszczenie osób wyznania mojżeszowego do samorządu. Znając obawy rajców, że majętni kupcy żydowscy zdominują radę, Flottwell podwyższył próg biernego prawa majątkowego dla niechrześcijan do 6 tysięcy talarów. Mimo to rada swego stanowiska nie zmieniła. Problem rozwiązał się z momentem naturalizacji znacznej części bogatych Żydów.

Zdymisjonowanie Flottwella w 1831 sprawiło, że kurs antypolski nieco zelżał. Dzięki temu rada miasta w 1843, pomimo niemieckiej większości, wybrała przewodniczącym polskiego prawnika nazwiskiem Ogrodowicz. W 1844 odbyły się zaś kolejne wybory, w których przewagę zdobyli polscy rajcy. Ogrodowicz ponownie został przewodniczącym rady, zaś jego zastępcą został Karol Marcinkowski. Rada w tym składzie chciała wymóc na władzach uchwałę pozwalającą piastować urzędy miejskie jedynie osobom władającym płynnie zarówno językiem niemieckim jak i polskim. Władze centralne prawo to zablokowały mobilizując jednocześnie niemiecką społeczność przy okazji następnych wyborów. Nie bez znaczenia był fakt, że w 1845 roku dwóch żydowskich kupców zostało zastępcami rajców, zaś już w 1846 pełnoprawnymi rajcami. Obaj rajcy wyznania mojżeszowego wstąpili do stronnictwa niemieckiego sprawiając, że to ona uzyskała większość w radzie, którą utrzymała aż do 1918 roku.