Przypuszczalne kierunki migracji ludności praindoeuropejskiej. Mapa ukazuje ekspansję genu R1a od 6000 do 3000 lat temu. Fioletowo zaznaczony najstarszy obszar.

Szlaki wareskie

Rosja jest państwem położonym na dwóch kontynentach. Była zamieszkiwana przez plemiona indoeuropejskie oraz azjatyckie.

Pierwsze zasiedlenia przez Słowian miały miejsce w V wieku. Wcześniej obecne terytoria Rosji były zamieszkiwane przez ludy barbarzyńskie. Państwo ruskie powstało w IX wieku. W XI wieku w doszło do rozbicia dzielnicowego. W XIII wieku ziemie rosyjskie zostały podbite przez Mongołów. Panowanie Mongołów skończyło się wraz z odmową płacenia daniny przez Iwana III pod koniec XV wieku. W XVI wieku Rosja stała się carstwem. Panowanie carów skończyło się z początkiem XX wieku wraz z rozstrzelaniem przez bolszewików Mikołaja II Romanowa i jego rodziny i zostało zastąpione przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Panowanie bolszewików trwało do 1991 roku i zostało zastąpione przez Federację Rosyjską, która istnieje do chwili obecnej.

Pradzieje ruskie

Według teorii kurhanowej ludność praindoeuropejska uformowała się na południu dzisiejszej Rosji około 10 000 lat temu a następnie migrując do Europy dała początek m.in. Grekom, Germanom, Celtom, Bałtom i Słowianom. Przypuszczalnie ok. 6000-7000 lat temu plemiona ugrofińskie zasiedlały większą część europejskiej części Rosji. Od ok. IX w.p.n.e. obszary współczesnej Rosji zamieszkiwały również ludy irańskie, m.in. Sarmaci i Scytowie. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Słowian już w V w. n.e. Niektóre ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, zostały zasiedlone przez ludność słowiańską po 1000 r.

W V w.p.n.e. powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie. Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego i Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia), które później znalazły się w strefie wpływów Cesarstwa rzymskiego a następnie Bizancjum.

W okresie starożytnym i we wczesnym średniowieczu przez terytorium dzisiejszej Rosji wędrowały liczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy i Węgrzy. Około 632 roku powstało na południu dzisiejszej Rosji pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło około 671 r. na skutek poniesionej klęski w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII-XIII w.). W połowie VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650-969) – jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary południowej dzisiejszej Rosji i Ukrainy podporządkowując sobie część wschodniej Słowiańszczyzny (m.in. plemię Polan).

Początki państwowości ruskiej

 Osobny artykuł: Ruś Kijowska.

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem (tzw. szlak „od Waregów do Greków” i „szlak sarmacki”). Wyprawy handlowe Dnieprem, Wołgą, Donem i innymi rzekami zetknęły podróżujących tędy kupców i Waregów z plemionami słowiańskimi. W początkach IX wieku na obszarze późniejszej Rusi istniały już pierwsze słowiańskie organizmy protopaństwowe, znane z relacji arabskich pod nazwami Kujaba, Slawia oraz Arsania (odpowiadające w przybliżeniu ośrodkom kijowskiemu, nowogrodzkiemu i riazańskiemu).

Ziemie ruskie w połowie IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono najstarsze grody ruskie – obszary te stanowię kolebkę państwowości ruskiej. Linią niebieską oznaczono granice Kaganatu Chazarskiego. Ruś toczyła z Chazarami w IX w. wiele wojen i wyparła ich ostatecznie w X wieku z terytoriów dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Waregowie (m.in. Ruryk i Oleg Mądry), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860 r. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 r. uważa się za symboliczny początek historii Rosji. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowienie, Krywicze i Połoczanie) oraz plemion ugrofińskich (Czudź, Weś, Merja, Muroma i Meszczera) i stworzył fundamenty państwa ruskiego, tzw. Rusi Nowogrodzkiej. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy w Rosji do 1598 roku.

Z czasem część drużyny Ruryka (m.in. Askold i Dir) oddzieliła się od niego i udała się w dół Dniepru opanowując podległe Chazarom państwo Polan z ich największym grodem Kijowem. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw ruskich oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. połowy X w. zachowały szeroką autonomię. Oleg z przyczyn geopolitycznych przeniósł swą siedzibę z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa, jednakże do końca XII w. Nowogród pozostawał największym miastem ruskim. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Rządząca w latach 945-957 księżna Olga scentralizowała państwo i stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, Kaukaz i na Bałkany. Światosław toczył m.in. liczne wojny z Chazarami doprowadzając ok. 969 do ostatecznego upadku Kaganatu Chazarskiego. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową.

Panujący w latach 1019-1054 Jarosław I Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju.

Rozbicie dzielnicowe Rusi

Ruś w XI wieku (1015-1113)

Ruś w XII wieku (1113-1194)

Ziemie ruskie pod koniec XIV wieku

W XI w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie księstwo Wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowskie i Muromskie, na południowym wschodzie: czernihowskie, perejasławskie i tmutarakańskie. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W przeciągu lat 1054-1224 na Rusi istniały 64 księstwa, 293 książąt usiłowało zasiąść na tronie a ich polityka doprowadziła do wybuchu 83 wojen domowych.

W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

Historia Rosji jest nierozerwalnie związana z założoną w XII wieku Moskwą, która w okresie trwającego od XI wieku rozdrobnienia dzielnicowego znalazła się w obrębie Rusi Włodzimiersko-Suzdalskiej. W roku 1238 doszło do najazdu mongolsko-tatarskiego. Na skutek inwazji prawie całe państwo znalazło się pod panowaniem Złotej Ordy. Jedynym obszarem niezależnym pozostał Nowogród Wielki. Skutkiem podboju ziem ruskich była danina która musiał płacić mianowany przez chanów książę włodzimierski. Pod panowaniem syna Aleksandra Newskiego Daniela Moskiewskiego najważniejszym księstwem zostało Księstwo Moskiewskie.

Jarzmo tatarskie

W XIII w. rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Złotej Ordy i opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana. W 1299 r. podczas wojny pomiędzy chanami złotoordyjskimi Toktą i Nogajem metropolita kijowski Maksym przeniósł swą siedzibę ze zniszczonego Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą, w wyniku czego miasto to stało się zarówno głównym ośrodkiem politycznym jak i religijnym Rusi.

W XIII i XIV w. niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie i Pińskie. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (ok. 1320) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielona. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy na Ukrainie, po czym emigrowali do Riazania. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340-1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

Bitwa na Jeziorze Pejpus w 1242

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. 1240 pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), 1242 wojska Zakonu kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus) i powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. 1252 otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi.

Księstwo Moskiewskie

 Osobny artykuł: Księstwo Moskiewskie.

Za pomoc w tłumieniu powstania księcia Tweru przeciwko Złotej Ordzie Aleksander Newski otrzymał tytuł wielkiego księcia Włodzimierskiego oraz prawo poboru daniny. Księstwo moskiewskie rozszerzało swoje terytorium kosztem sąsiadów, a w roku 1326 Moskwa została stolicą księstwa włodzimierskiego oraz centrum prawosławia.

Bitwa na Kulikowym Polu w 1380

Wielkie Księstwo Moskiewskie

 Osobny artykuł: Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Następcy Aleksandra spotkali się z dążeniami zjednoczeniowymi również ze strony Litwy. Wielki książę litewski Olgierd usiłował odbudować państwowość ruską wokół Wilna. W latach 1368-1372 trzykrotnie toczył wojny z władcą Moskwy Dymitrem Dońskim. 8 Września 1380 Dymitr pokonał Mongołów na Kulikowym Polu. Odniesione zwycięstwo dało początek niezależności państwa moskiewskiego. Zapoczątkowany został także proces integracji ziem ruskich pod przewodnictwem Moskwy. W tym czasie zapoczątkowana została rosyjska odrębność narodowa. Jej elementami były zmitologizowana tradycja staroruska i zaborczość która wyrażało hasło „gromadzenia ziem ruskich” oraz odtworzenia zasięgu terytorialnego samej Rusi pod przywództwem Moskwy. Uformowanie się rosyjskiej odrębności narodowej nastąpiło w XV wieku za panowania Wasyla II Ślepego oraz Iwana III. Ten ostatni ograniczył feudalny system ziemski i scentralizował administrację państwową. W 1482 z jego rozkazu Mengli-Girej dokonał najazdu na ziemie litewskie paląc m.in. Kijów.

Książę Iwan III pojął za żonę bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa Zofię Paleolog. Doprowadziło to do utrwalenia wpływów kultury bizantyjskiej w Rosji oraz do wysunięcia przez władców moskiewskich pretensji do dziedzictwa po cesarstwie wschodnim i przyjęcia jego symboliki.

Iwan IV Groźny

Carstwo Rosyjskie

 Osobny artykuł: Carstwo Rosyjskie.

Następca Iwana III Iwan IV Groźny kontynuował reformy wewnętrzne swoich poprzedników, a także prowadził zwycięskie wojny na wschodzie. 16 stycznia 1547 koronował się na cara moskiewskiego. W ich w wyniku w 1552 przyłączył Chanat Kazański do Rosji. . W 1556 przyłączył także Chanat Astrachański, podporządkował sobie także Ordę Nogajską i Chanat Syberyjski. Największą porażką Iwana Groźnego była wojna polsko-rosyjska 1577-1582. W 1565 wprowadził system terroru zwany opriczniną., której skutkiem była pacyfikacja bojarów.

Skutki polityki Iwana Groźnego ciążyły na Rosji do czasu Wielkiej Smuty, trwającej w okresie bezkrólewia w latach 1605-1613. Doszło wówczas do wojny domowej której stronami byli Borys Godunow i rzekomy syn Iwana IV Dymitr Samozwaniec I. Przy poparciu polskiej szlachty został carem po nagłej śmierci Godunowa. W roku 1606 został zamordowany. Carem Rosji obrany został Wasyl IV Szujski, którego w 1610 obaliło wojsko polskiego hetmana Stefana Żółkiewskiego. Niepowodzeniem zakończyła się próba osadzenia w Moskwie królewicza Władysława.

Wzrost terytorialny Rosji w latach 1613-1914

Obrona Ławry Troicko-Siergiejewskiej przed wojskami polskimi