Godło Salwadoru

W historii Salwadoru możemy wyróżnić kilka okresów, które miały wpływ na obecny stan gospodarczy, polityczny i społeczny tego kraju. Przed przybyciem na kontynent amerykański konkwistadorów hiszpańskich, obszar dzisiejszego Salwadoru był zamieszkany przez różne ludy indiańskie, które już wtedy stworzyły tam skomplikowane organizmy państwowe. Wraz z rozpoczęciem konkwisty, charakter regionu był kształtowany z jednej strony przez współpracę, z drugiej - przez podbój siłą - do chwili, gdy dotychczasowa Provincia de San Salvador uniezależniła się od Imperium Hiszpańskiego w II dziesięcioleciu XIX wieku, a charakter samodzielnego organizmu państwowego przyjęła w 1841 roku. W roku 1931 rozpoczął się okres dyktatury wojskowej, który trwał do r. 1979. W l. 80. XX w. trwała wojna domowa, która kosztowała kraj ogromną liczbę zmarłych i zaginionych. Koniec tej wojny (tzw. porozumienia pokojowe z Chapultepec z r. 1992) rozpoczęły nową epokę w dziejach Salwadoru. Obecna sytuacja ekonomiczna i społeczna jest wciąż zbyt trudna, aby naród salwadorski mógł ją poprawić samodzielnie.

Epoka prekolumbijska

Makieta ruin prekolumbijskiego miasta Tazumal

Pierwsi ludzie zamieszkujący teren obecnego Salwadoru przybyli tu w końcu zlodowacenia Würm (w terminologii amerykańskiej - Wisconsin, w polskiej - zlodowacenie północnopolskie) - ok. 10 tys. lat p.n.e. i były to ludy zbieracko-łowieckie, którym później nadano nazwę paleoindiańskich. Zajmowały się polowaniem na duże zwierzęta. Jednym z najlepiej zachowanych stanowisk archeologicznych jest Cueva del Espíritu Santo w dep. Morazán.

Po wytępieniu ostatnich wielkich zwierząt (ok. 8000 lat p.n.e.) grupy koczowników poświęciły się głównie zbieractwu, a potem rolnictwu, co umożliwiło im przejście na tryb osiadły. Najstarszą osadą na terytorium Salwadoru jest El Carmen w dep. Ahuachapán, którą datuje się na rok 1590 p.n.e. (z błędem ± 150 lat).

Wraz z przejściem ludności na tryb osiadły rozpoczyna się okres preklasyczny (1500 r. p.n.e. - 250 r. n.e.). W tym czasie powstały kultury Majów i Indian Lenca. Na ludność duży wpływ miała kultura Olmeków. Główne miasta tego okresu to Chalchuapa (założona ok. 1200 r. p.n.e) i Quelepa. W Chalchuapa były wytwarzane ceramiki, znane obecnie jako ceramiki Usulután. Ok. r. 250 n.e. miał miejsce wybuch wulkanu, w którym znajduje się jez. Ilopango, co spowodowało zniszczenie dużej części strefy centralnej i zachodniej oraz przeprowadzkę ludności na wyższe tereny.

Okres klasyczny trwał w latach 250 - 900. Zostały wtedy ponownie zasiedlone obszary, wyludnione po wybuchu wulkanu Ilopango. W okolicach Chalchuapa rozpoczęto budowę miasta Majów - Tazumal, zaś dominującą rolę strefy centralnej przejęło miasto, którego ruiny znajdują się dziś na stanowisku San Andrés (dep. La Libertad). Miasta strefy zachodniej i środkowej handlowały i znajdowały się pod dużym wpływem (głównie architektonicznym) Copán i Teotihuacán, natomiast strefa wschodnia - z doliną Ulúa i Veracruz w obecnym Hondurasie.

W okresie klasycznym późnym rodzi się kultura Cotzumalhuapa, której dowody w Salwadorze odkryto w Cara Sucia (dep. Ahuachapán). Narody i plemiona zamieszkujące Salwador w tym czasie to Indianie Lenca, Ulúa, Cacaopera, Majowie (Chortí i Poqomchi), Xinca i Chorotega. Wiele miast zostało pod koniec okresu wyludnionych (nawet San Andrés); wówczas rozpoczął się okres postklasyczny (900 - 1524) .

Wczesny okres postklasyczny (900 - 1200) to przybycie Indian Pipil. Główne ich osady to Cihuatan i Las Marías (dep. San Salvador), Chalchuapa, Loma China (dep. Chalatenango). Główne miasta strefy zachodniej i środkowej znajdowały się pod wpływem Tolteków, zwłaszcza Cihuatan y Chalchuapa. Większość osad była ufortyfikowana i położona na wzniesieniach.

W późnym okresie postklasycznym (1200 - 1524) - bezpośrednio przed konkwistą - terytorium Salwadoru było zajęte przez trzy duże państwa, z których za najsilniej zjednoczone i najbardziej rozwinięte uznawano Cuzcatlán, pod silnymi wpływami imperium Azteków. Główne ludy indiańskie tego okresu to Lenca, Chorti, Xinca, Cacaopera, Chorotega, Pocomam i Pipil, wszystkie należące do kręgu kulturowego Ameryki Środkowej.

Indianie Pipil

Ok. roku 900 na teren Salwadoru przybyli z terenu Meksyku Indianie Pipil. Miasta znajdujące się pod ich największym wpływem to Tazumal i Cihuatán. Ok. r. 1200 miasta te zostały opuszczone. Natomiast w r. 1400 Pipil zdobyli państwo Indian Pocomam ze stolicą w Atiquizaya (dep. Ahuachapán). Państwo to zajmowało dużą część dep. Ahuachapán i Santa Ana. Kultura Indian Pipil była podobna do kultur innych narodów środkowej Mezoameryki, zwłaszcza Tolteków.

Indianie Pipil przewodzili licznym społecznościom regionu. Spośród nich największą hegemonię zdobyło Cuzcatlán, jednocząc pod swoją władzą teren środkowego i zachodniego Salwadoru jako federację, zwaną Señorío de Cuzcatlán. Podbite społeczności przetrwały w niej jako departamenty zależne od kacyka Cuzcatlán.

Majowie

W połowie wieku XI Majowie Chorti - którzy zajmowali przez długi czas region na północ od rzeki Lempa (dep. Santa Ana i Chalatenango) - stworzyli królestwo Payaquí, które zajmowało również część Gwatemali i Hondurasu. W wieku XIII wpływ Indian Pipil wzrósł na tyle, że z chwilą przybycia Hiszpanów na te regiony ludność mówiła językiem, który łączył w sobie elementy języka chortí i nahuatl (którym mówili Pipil).

W wieku XIV Indianie Lenca zjednoczyli się, tworząc państwo zwane Chaparrastique. Podobnie, jak królestwo Payaquí, była to federacja.

Organizacja polityczna regionu przed konkwistą

Przed i podczas konkwisty terytorium obecnego Salwadoru było podzielone na 3 części:

Podbój Salwadoru (1524-1530)

Hiszpański konkwistador Pedro de Alvarado

31 maja 1522 roku Hiszpan Andrés Niño na czele swojej ekspedycji przybił do brzegów wyspy Meanguera w Zatoce Fonseca. Wcześniej odkrył zatokę Chiquilisco i ujście rzeki Lempa.

W czerwcu 1524 roku Pedro de Alvarado opuścił terytoria Indian Iximché (ob. Gwatemala), rozpoczynając podbój państwa Cuzcatlán. Pod jego dowództwem było ok. 250 Hiszpanów i ok. 6000 sprzymierzonych Indian, głównie Tlaxcalteca z terytorium obecnego stnu meksykańskiego Tlaxcala. Po przejściu przez terytoria Indian Itzcuintepec, Atiepac, Tacuilula, Taxisco, Guazacapán, Chiquimulilla, Tzinacaután, Naucintlán i Paxco dotarł do zachodniego brzegu rzeki Paz. Przekroczywszy ją, znalazł się na terytorium Indian Pipil.

Po niedługim czasie dotarł do miasta Mochizalco (dep. Sonsonate), które zastał opustoszałe z powodu strachu, jaki ogarnął mieszkańców na wieść o tym, co się dzieje na zachodzie. De Alvarado kontynuował marsz. Następne miasto - Acatepec - również było opustoszałe.

Idąc w kierunku południowym, De Alvarado dotarł do miasta Acaxual (Acajutla - dep. Sonsonate). Tu, 8 czerwca 1524, był zmuszony odbyć ciężką bitwę, którą jego wojsko przegrało, a on sam został ranny w udo, wskutek czego kulał do końca życia.

Po bitwie i krótkiej rekonwalescencji, De Alvarado - mimo poważnej rany - pomaszerował w kierunku miasta Tacuzcalco, znajdującego się na południe od obecnego miasta Sonsonate. Tam rozegrała się bitwa, tym razem wygrana przez Hiszpanów, z ogromnymi stratami po stronie Indian. Z powodu swojej rany, De Alvarado musiał pozostać w straży tylnej, a bitwą dowodzili jego bracia. Po bitwie i odpoczynku Hiszpanie kontynuowali marsz w stronę miasta Miahuatán, które znów zastali opustoszałe.

Po przybyciu do miasta Atehuan (ob. Ateos, dep. La Libertad) do Hiszpanów przybyli posłowie z deklaracją pokoju od władców państwa Cuzcatlán. Jednak De Alvarado kontynuował swój marsz na stolicę i również zastał ją opuszczoną. Prawdopodobnie z powodu nieprzyjaznego klimatu De Alvarado wrócił do Gwatemali w lipcu 1524 roku.

Przebieg kampanii na terytorium Señorío de Cuzcatlán był opisany przez samego De Alvarado w relacji wysłanej Cortésowi. Poza tym dokumentem istnieją inne: tzw. Tkanina z Tlaxcala (Lienzo de Tlaxcala) i Krótki opis zniszczenia Indii (Brevísima relación de la destrucción de las Indias). Na Tkaninie z Tlaxcala Indianie Tlaxcalteca, którzy towarzyszyli De Alvarado, opisują liczne bitwy, nie tylko stoczone przez samego konkwistadora, ale też inne (Cenzonapan, Tecpan-Izalco, Yopicalco, Xilopango). Z kolei Krótki opis zniszczenia Indii jest znanym dziełem dominikanina Bartolomé de Las Casas, opisującym zbrodnie Hiszpanów popełnione podczas zdobywania Ameryki.

W końcu 1524 roku lub na początku 1525 Pedrarias Dávila, zdobywca Panamy i Nikaragui, wysłał Francisco Hernándeza do Hondurasu, a ten wysłał Hernando de Soto do Cuzcatlán. Następnie Pedro de Alvarado wysłał tam grupę ludzi, dowodzoną przez swojego brata Gonzalo, aby założyli miasto. 1 kwietnia 1525 roku w miejscu znanym wtedy jako Ciudad Vieja, w dolinie Bermuda, Gonzalo de Alvarado i Diego de Holguin założyli osadę San Salvador. Ale w roku następnym atak Indian zmusił Hiszpanów do opuszczenia osady.

W roku 1528 San Salvador zostało zasiedlone ponownie przez kuzyna Pedro de Alvarado - Diego. Szacuje się, że do roku 1528 ok. 90 miast zostało zasiedlonych przez Hiszpanów. Między latami 1529 a 1540 dowódcy oddziałów Pedro de Alvarado - Luis de Moscoso, Diego de Rojas, Pedro de Portocarrero - kontynuowali i zakończyli podbój Salwadoru. W roku 1530 ekspedycja pod dowództwem de Moscoso kończy podbój strefy środkowej i zakłada osadę San Miguel de la Frontera. W tym samym roku Hernando de Chávez i Pedro Amalín, wysłani przez De Alvarado, zdobywają królestwo Payaquí, rozbijając kacyka Indian Chorti, Copán-Galela. W roku 1537 w Hondurasie upada kacyk Indian Lente Lémpira. W roku 1540 cały obszar Salwadoru jest spacyfikowany przez Hiszpanów.

Hiszpanie - zdobywcy Salwadoru

Epoka kolonialna (1530-1821)

Podbój terytorium Salwadoru oznaczał koniec panowania Indian, trwającego kilka tysiącleci. Terytorium zostało włączone do imperium hiszpańskiego jako kolonia. Stało się częścią Generalnej Kapitanii Gwatemala, która administracyjnie podlegała wicekrólowi Nowej Hiszpanii. Indianie, którym udało się przeżyć, zdziesiątkowani przez wojny i nowe choroby, przywleczone z Europy, mieli od tej pory służyć konkwistadorom.

W następnych latach Hiszpanie przywieźli na teren Salwadoru zwierzęta i uprawy europejskie. Dużym wysiłkiem okazało się wpojenie kultury i religii zdobywców tubylcom. Zakony religijne, zwłaszcza franciszkanie i dominikanie, prowadzili ewangelizację. W gospodarce wytworzył się system, zwany po hiszpańsku encomienda. Polegał on z grubsza na tym, że każdy konkwistador otrzymywał w nagrodę za służbę możliwość ściągania z Indian trybutu na rzecz Korony hiszpańskiej w zamian za szerzenie wśród nich chrześcijaństwa i sprawowanie nad nimi opieki. Pod opiekę konkwistadora (encomendero) trafiała określona liczba Indian, którzy płacili trybut w naturze lub odrabiali pracą. System obfitował w wiele nadużyć wobec Indian, przekształcając się w niewolnictwo. Zostało to zabronione w 1542 roku w tzw. Leyes Nuevas - ustawach mających na celu polepszenie życia Indian, wydanych przez króla Karola I (głównie pod wpływem Krótkiego opisu zniszczenia Indii Bartolomé de Las Casas). Według ustaw, encomienda wygasała w trzecim pokoleniu, tzn. po śmierci pierwszego pokolenia potomków encomendero. Wówczas Indianie zaczynali płacić trybut bezpośrednio królowi. Do r. 1550 było 168 osad (liczących w sumie 17500 osób) podlegających encomenderos.

Ponieważ terytorium Salwadoru było pozbawione cennych surowców mineralnych, podstawą gospodarki stało się rolnictwo. W l. 1550 - 1600 głównymi uprawami były tam: kakao (głównie dzis. dep. Sonsonate) oraz drzewa, z których pozyskiwano żywicę na balsamy (region nadmorski). W wieku XVII kakaowce zostały zastąpione przez indygowiec, z którego wytwarzano barwniki.

Podczas trwania epoki kolonialnej nastąpiło intensywne mieszanie się ludności indiańskiej, murzyńskiej i hiszpańskiej. W chwili odzyskania niepodległości metysi stanowili dużą część ludności Salwadoru.

Społeczeństwo kolonialne Salwadoru było silnie podzielone. Relacje między grupami etnicznymi były silnie skodyfikowane. Istniał pogląd, że pozycja zajmowana przez daną osobę powinna odpowiadać "stopniowi czystości krwi". Im więcej czystej krwi hiszpańskiej, tym wyższa pozycja osoby w społeczeństwie, dlatego rdzenni Hiszpanie zajmowali pozycje uprzywilejowane, zwłaszcza najwyższe stanowiska w rządzie kolonialnym.

W epoce kolonialnej Salwador był też świadkiem kilku ataków piratów. Pierwszy był sir Francis Drake, który atakował po raz pierwszy w kwietniu 1579 roku w Zatoce Fonseca, a drugi raz - w 1586 roku w porcie Acajutla. Jako drugi spróbował swych sił Thomas Cavendish, który w roku następnym również przybił w Zatoce Fonseca. Trzeci natomiast byli Francuzi, dowodzeni przez Edwarda Davisa i Williama Dampiera, którzy atakowali w Zat. Fonseca w lipcu 1684 i zniszczyli miasto Santa María de Meanguera, powodując wyludnienie wybrzeża zatoki.

Organizacja terytorium Salwadoru jako kolonii

Salwador wchodził w skład Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii, które rozciągało się od Missisipi i Kanady na północy do Kostaryki na południu. Wicekrólestwo miało swoją stolicę w mieście Meksyk. Salwador był częścią Generalnej Kapitanii Gwatemala, która obejmowała poza tym Gwatemalę, Kostarykę, Honduras i Nikaraguę.

W l. 1532 - 1786 teren obecnego Salwadoru był podzielony następująco:

W l. 1786 - 1824 w ramach reform burbońskich zreorganizowano kraj następująco:

Odzyskiwanie niepodległości (1811-1821)

W ostatnim dziesięcioleciu XVIII wieku w różnych regionach Ameryki Łacińskiej miały miejsce powstania przeciwko panowaniu Hiszpanów. W Ameryce Środkowej tęsknota za niepodległością zrodziła się wśród Kreolów pod wpływem idei Oświecenia, a za wzór służyła im wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych i Rewolucja francuska. Wiadomo, że przywódcy środkowoamerykańskiego ruchu niepodległościowego (José Matías Delgado, José Simeón Cañas, José Cecilio del Valle) znali idee wolności osobistej i równości wobec prawa, szerzone przez filozofów Oświecenia.

W pierwszej dekadzie XIX wieku hiszpańskie władze kolonialne zrealizowały w celu sfinansowania wojen Korony w Europie kilka niepopularnych posunięć podatkowych i gospodarczych, jak wzrost trybutu i zwiększenie długu państwowego. Te działania dodatkowo zwiększyły chęć oderwania się od Korony wśród Kreolów.

Historycy uważają, że faktem, który zadziałał na ruchy niepodległościowe jak iskra na beczkę prochu, była inwazja Napoleona na Półwysep Iberyjski w roku 1808. Inwazja ta zapoczątkowała upadek władzy królewskiej.

W okresie 1808 - 1814 miało miejsce kilka ważnych wydarzeń na terytorium Prowincji Salwador:

W maju 1814 roku do Hiszpanii wrócił król Ferdynand VII, który natychmiast przywrócił absolutyzm, znosząc konstytucję z r. 1812. Efekty tego dały się odczuć w Ameryce Środkowej, gdzie Kapitan Generalny Gwatemali José de Bustamante y Guerra rozpoczął prześladowania działaczy niepodległościowych i obrońców idei liberalnych. Trwało to aż do jego odwołania w r. 1817.

W styczniu roku 1820 rozpoczęło się w Hiszpanii tzw. Wolne Trzylecie (Trienio Liberal). Powstańcy w Sewilli pod dowództwem płk. Rafaela Riego reaktywowali konstytucję z r. 1812 i stopniowo zdobywali coraz większe poparcie. Również w Ameryce Środkowej Kapitan Generalny Gwatemali Carlos Urrutia uznał tę konstytucję (lipiec 1820) i krótko potem ogłosił wybory do władz lokalnych oraz dopuścił działalność wolnej prasy na terenie Kapitanatu Gwatemali. Korzystając z atmosfery wolności, utworzono dwa nowe czasopisma: El Editor Constitucional pod redakcją Gwatemalczyka Pedro Moliny, który prezentował poglądy bardzo liberalne, oraz El Amigo de Patria pod redakcją Hondurańczyka José Cecilio del Valle, broniącego pozycji konserwatywnych. W czerwcu 1821 roku Urrutię na stanowisku Kapitana Generalnego zastąpił Gabino Gaínza. W sierpniu doszły do Kapitanatu Gwatemali wieści o niepodległości Meksyku na warunkach ustalonych w tzw. Planie z Iguala przez Agustína Iturbide. W zaistniałej sytuacji Gaínza zwołał spotkanie notabli na 15 września.