Pałac Potala w Lhasie, pochodzący z XVIII w., tradycyjna siedziba dalajlamów, od roku 1994 na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO (zdj. z 2007 r.)

Mapa Tybetu; ciemnopomarańczowym kolorem oznaczono przybliżone granice historycznego Tybetu

Songcen Gampo (605–649), założyciel imperium tybetańskiego i jedna z najwybitniejszych postaci historii Tybetu

Historia Tybetu jest z jednej strony ściśle związana z historią buddyzmu, z drugiej zaś – z częstymi kontaktami z Mongolią i Chinami. Dawne dzieje Tybetu nie są dokładnie znane ze względu na to, że – po pierwsze – brak jest pisanych źródeł z tych czasów, a po drugie, kronikarze tybetańscy mieli zwyczaj mieszać legendy z faktami.

Do tradycyjnych dziejów Tybetu zalicza się półmityczną opowieść o pierwszych królach, którzy zstąpili z nieba. Początkowo królowie ci rezydowali w twierdzy Jungbulakang nad Brahmaputrą (ob. prefektura Shannan), która po tybetańsku nazywa się Jarlung – dlatego też pierwszą dynastię określa się jako "dynastia z Jarlungu". Za pierwszego historycznego króla uznaje się Songcena Gampo (610 – 649). Za jego rządów w Tybecie pojawił się buddyzm. Buddyzm umocnił znacznie swoją pozycję dopiero 150 lat później – za panowania Trisonga Decena (755 – ok. 800) i Ralpaczena (ok. 815 – 838). W 2 poł. VII i w całym VIII stuleciu państwo tybetańskie osiągnęło swój największy terytorialny zasięg oraz największe znaczenie polityczne. Od poł. IX do poł. XIII w. władza centralna w Lhasie była znacznie osłabiona, a na terenie kraju znajdowało się raz mniej, raz więcej silnych i samodzielnych organizmów państwowych. W XIII w. Tybet był pod znacznym wpływem imperium mongolskiego, co zbiegło się w czasie z umocnieniem wpływów szkoły sakja. Od XVI w. z kolei do głosu dochodzi szkoła gelug i jej najwyżsi inkarnowani lamowie – dalajlamowie, którzy – począwszy od V Dalajlamy (Ngałang Lobsang Gjaco) (1617 – 82) – stali się także świeckimi władcami Tybetu.

W XVIII w. Tybet został na krótko zajęty przez Ojratów (Dżungarów), a potem – przez Mandżurów, którzy wprawdzie pozostawili Tybetowi autonomię, ale w Lhasie ustanowili swoich urzędników (ambanów). Urzędnicy ci przetrwali aż do upadku dynastii mandżurskiej (Qing) w 1911 roku. Izolację Tybetu przerwała tzw. ekspedycja Younghusbanda (1903 – 04), która doprowadziła do zawarcia stosunków dwustronnych między Tybetem a Imperium Brytyjskim. Upadek dynastii Qing w praktyce oznaczał dla Tybetu odzyskanie niepodległości. Zakończyła się ona w 1950 roku inwazją armii ChRL i włączeniu Tybetu do Chin. Obecnie w ramach ChRL istnieje Tybetański Region Autonomiczny, który jednak zajmuje zaledwie ok. połowy historycznego obszaru Tybetu. Władze emigracyjne Tybetu rezydują w indyjskim mieście Dharamsala (stan Himachal Pradesh), a ich głównym przedstawicielem jest XIV Dalajlama Tenzin Gjaco.

Początki

Ponieważ praktycznie nie istnieją żadne świadectwa dotyczące najstarszej historii Tybetu, a najwcześniejsze dokumenty pisane datują się na VII w. n.e. – od czasów króla Songcena Gampo, bardzo trudno odtworzyć początki tybetańskiej państwowości. Historyczne postaci i wydarzenia pochodzące sprzed VII w. są umieszczone w kronikach z lat późniejszych, przemieszane z postaciami legendarnymi. Współcześni badacze często różnią się w poglądach, które wydarzenia i postaci są rzeczywiście historyczne, a które z całą pewnością należy zaliczyć do legend.

Niektóre tybetańskie źródła mówią o czterech lub sześciu – ewentualnie o innej liczbie – plemion, które niegdyś zamieszkiwały Wyżynę Tybetańską. Według podania członkowie tych plemion byli potomkami małp, narodzonych ze związku samca małpy z rakszasi – demonem skalnym (rodzaju żeńskiego). Najszlachetniejszymi z plemion miały być Se, Dong, Tong i Mu. Plemiona wiodły między sobą nieustanne kłótnie, w wyniku których powstało aż 40 królestw, o których jednak praktycznie nic nie wiadomo. Dużo później te królestwa miały zjednoczyć się w tzw. cztery wielkie kultury.

O innych plemionach również wiemy mało – nawet nie możemy w przybliżeniu określić czasu ich istnienia. Ludzie zasiedlili Tybet co najmniej 21 tys. lat temu. Ta populacja została w znacznym stopniu zastąpiona ok. 1000 lat p.n.e. przez neolitycznych przybyszy z północnych Chin. Jednak za pomocą badań genetycznych można wykazać ciągłość między osadnikami z paleolitu a dzisiejszymi Tybetańczykami.

W Tybecie znajduje się kilka megalitów, pochodzących sprzed 4 tys. lat, które mogły być używane jako ośrodki kultu. Nie wiadomo jednak, czy były one zbudowane przez starożytnych Tybetańczyków. Trwalsze osadnictwo rozpoczęło się w Tybecie prawdopodobnie na początku naszej ery.

Pierwsi królowie (do VI w. n.e.)

Niatri Cenpo, wg tradycji pierwszy król Tybetu

Siedmiu niebiańskich królów

Legenda mówi, że od początku świata aż do VI wieku Tybetem władało 27 królów. Pierwszy z nich, Niatri Cenpo, miał zstąpić z nieba po linie zwanej dmu (symbolizującej oś świata – axis mundi. Podobnie czyniło też następnych sześciu królów. Gdy syn każdego z nich osiągnął dorosłość, każdy z królów wznosił się na tej linie do niebios, a syn zajmował jego miejsce. Jednak ósmy król, Drigum Cenpo, wdał się w kłótnie klanowe i podczas pojedynku ze swoim sługą Longamem lina została przecięta, a król zmarł. Od tej pory królowie umierali jak zwykli ludzie i w ten sposób skończył się złoty wiek Tybetu.

Według tradycji to właśnie król Niatri Cenpo zbudował twierdzę Jungbulakang nad Brahmaputrą, który na następne stulecia stał się siedzibą królów Tybetu. Przypisuje się mu zjednoczenie plemion tybetańskich. Nie ustalono jednak żadnych dat dotyczących jego życia i panowania, choć przyjmuje się III w. p.n.e. lub przełom V i IV w. p.n.e.

Dalsi królowie

Jungbulakang, tradycyjna siedziba królów Tybetu (zdj. z 1939 r.)

Pierwszym historycznie udowodnionym władcą Tybetu był Drigum Cenpo (pocz. II w. p.n.e.). Jego grób jest oznaczony jako "grób pierwszego króla", a według tradycji znajduje się w prefekturze Nyingchi (nad Brahmaputrą, graniczy z Arunachal Pradesh). Król ten miał być ósmym królem Tybetu i pierwszym śmiertelnym. Po jego śmierci tron chciał objąć jego zabójca – Longam, ale władza przypadła prawowitemu pretendentowi – synowi Driguma Cenpo, Czathi.

Okres rządów tych dwóch pierwszych "ziemskich królów" charakteryzuje się wielkim postępem technologicznym i zmianami społeczno-politycznymi. Po nich rządziło "sześciu królów leg" (tzn. dobrych), "ośmiu królów de" (tzn. skarb) i "pięciu królów can" (tzn. silnych). Tych 19 królów rządziło prawdopodobnie między I a V wiekiem. W tym czasie Tybetańczycy udoskonalili rolnictwo, zbudowali potężne twierdze na przełęczach, a kultura Tybetu stawała się coraz bardziej różnorodna. O tych królach wiemy jednak bardzo mało, często znamy tylko ich imiona, ewentualnie imiona ich żon i dzieci.

Według tradycji 28. królem Tybetu był Thothori Niantsen. Podczas jego panowania Tybet wszedł w pierwsze kontakty z buddyzmem. Tradycja buddyjska mówi, że gdy król przebywał w Jungbulakang, otrzymał kosz z tekstami buddyjskimi, napisanymi w sanskrycie. Mimo że król nie znał sanskrytu, powiedział swoim ministrom, że teksty zostały zesłane z nieba. Dopiero czwarty król, który będzie po nim panował, zdoła przeczytać teksty i zrozumieć je. Po Thothori Niantsenie władzę obejmowali: jego syn Trinjen Zungtsen, potem Drongnjen Deu, Tagbu Niasig i Namri Lontsen. Temu ostatniemu udało się zjednoczyć skłócone plemiona tybetańskie i ustanowić nad nimi jedną władzę. Nie udało mu się jednak pokonać wewnętrznej opozycji, o czym świadczy fakt, że został otruty przez własnych dworzan. Już w tamtym okresie prawdopodobnie dochodziło do pierwszych kontaktów między Tybetem a Chinami. Namri Lontsen był znaczącą postacią tybetańskiej historii, mimo że nie udały mu się próby stworzenia imperium. Tym, kto tego dokonał, był jego syn i następca, jedna z największych postaci w dziejach Tybetu, Songcen Gampo.

Imperium tybetańskie

Imperium tybetańskie - największy zasięg ok. r. 800

Początki potęgi Tybetu związane są z zamkiem Tagcé (obecnie pn. część prefektury Shannan). Tam, wg Starej Kroniki Tybetańskiej, grupa żołnierzy przekonała króla Tagbu Niasiga, aby zbuntował się przeciw Gudri Singpodże, który był wasalem państwa Żangżung. Państwo to było położone w północno-zachodniej części Wyżyny Tybetańskiej i to właśnie ono panowało nad tą wyżyną, zanim Tybet osiągnął swój rozkwit. Było też ośrodkiem religii bön, która panowała w Tybecie przed buddyzmem. Bunt się udał. Od tej pory coraz silniejszą pozycję zaczął zajmować klan Namri Lontsena. Przejął on kontrolę nad obszarem w okolicach dzis. Lhasy, ale został zamordowany ok. r. 618 Namri Lontsen wysłał dwóch ambasadorów do Chin (dynastia Tang) w roku 608 i 609, zaznaczając obecność Tybetu na arenie międzynarodowej. Po zamordowaniu Namri Lontsena władzę przejął jego syn - Songcen Gampo.

Songcen Gampo (ok. 618 - ok. 650)

Songcen Gampo z żonami Wencheng i Bhrikuti

Dokładne daty życia Songcena Gampo nie są znane, ale historycy są zgodni, że zaczął rządzić na początku VII wieku. Najpewniejsza jest data 618 rok. Po zdławieniu niewielkiego powstania, które wybuchło po otruciu jego ojca, Songcen Gampo konsekwentnie jednoczył prowincje nad Brahmaputrą (tyb. Jarlung) i w ten sposób stworzył pierwszy stabilny organizm państwowy na ziemi tybetańskiej. Król był autorem wielu reform. Podzielił społeczeństwo na trzy kasty: wojsko, kastę służebną i rolników oraz wprowadził nowe zasady podziału gruntów.

W roku 634 Songcen Gampo pokonał królestwo Tuyuhun (na terenie obecnej prowincji Qinghai). Królestwo to leżało na ważnych dla Chin szlakach handlowych, dlatego i Chinom zależało na pokonaniu Tuyuhun, tak więc cesarz Tang Taizong wysłał do Tybetu poselstwo. Król Tybetu zażądał przy tej okazji ręki cesarskiej córki - księżniczki chińskiej Wencheng, ale żądanie zostało odrzucone. Dopiero po dwóch latach zostało przyjęte - ale po pokazie siły, jaki Tybet zaprezentował Chinom w kampanii 635 - 36. Księżniczka przyjechała do Tybetu w 641 roku. Tradycyjnie ją właśnie uznaje się za osobę, która wprowadziła buddyzm do Tybetu. Drugą buddyjską żoną Songcena Gampo była księżniczka nepalską Bhrikuti, córka króla Amshuvarmy. Obie żony wg tradycji przywiozły do Tybetu rzeźby Buddy, dla których w Lhasie zbudowano świątynie Dżokhang i Ramocze Pod wpływem żon król przyjął buddyzm, odrzucając bön - do tego momentu najpopularniejszą religię Tybetu. W ten sposób miało wypełnić się proroctwo jego poprzednika sprzed pięciu pokoleń - Thothori Niantsena. Buddyzm radykalnie wpłynął na dalszy kierunek rozwoju i ogólny charakter kultury tybetańskiej. Songcen Gampo wysłał na studia do Indii grupę mnichów pod przewodnictwem Tonmi Sambhota, który po powrocie do Tybetu stworzył podstawy pisma tybetańskiego.

Świątynia Dżokhang, zbudowana dla posążka Buddy, przywiezionego przez księżniczkę Wenczeng

Siostra Songcena Gampo, Semakar, wyszła za mąż za Ligmjirdże, króla Żangżungu. Gdy król odmówił skonsumowania małżeństwa, Semakar razem ze swoim bratem pokonała go i w 645 roku Żangżung został włączony do Tybetu.

Songcen Gampo przeniósł siedzibę władców tybetańskich do Lhasy. Tam król postawił tzw. Biały Pałac - w jego pobliżu w XVII w. zbudowano pałac Potala. Budował też wiele świątyń buddyjskich, dbał o szerzenie buddyzmu w kraju i za granicą. Podejmował wyprawy wojenne i przeciw Indiom, i przeciw Chinom. W rządzeniu i rozszerzaniu powierzchni imperium pomagał mu minister Gar Songcen, który sam był założycielem "dynastii" ministrów królewskich.

Songcen Gampo utrzymywał stosunki dyplomatyczne z sąsiadami - Kaszmirem, Ladakhiem, Nepalem, i Chinami. Na prośby króla do Tybetu przybywali chińscy uczeni, którzy przynosili ze sobą zaawansowane umiejętności nawadniania ziemi czy też wyrobu piwa, zaś z gotowych wyrobów przywieźli np. jedwab i atrament. W 641 roku król oddał swój tron jedynemu synowi Gungsongowi Gungcenowi, który jednak wkrótce umarł, a Songcen Gampo znów objął rządy. Po śmierci Songcena Gampo ok. r. 650 najpierw rządził jako regent minister Gar Songcen, a potem wnuk króla, Mangsong Mantsen. Minister umarł w roku 667.

Mangsong Mantsen (ok. 650 - 677), Tridu Songcen (677 - 704), Mesagtsom (704 - 755)

Panowanie Mangsonga Mantsena było naznaczone walkami z Chinami (dyn. Tang). Wojska Tybetu podbiły Tuyuhun i podejmowały wyprawy na ziemie Tangów. W roku 670 weszły do Turkiestanu i zdobyły cztery twierdze: (Hoten, Kuczę, Kaszgar i Karaszar), w praktyce przejmując władzę nad tym regionem. Chińczycy odpowiedzieli wysłaniem 100-tys. armii, ale we wszystkich bitwach poniosła ona porażki. Dopiero w latach 692 - 694 Chińczykom udało się odzyskać te cztery twierdze.

Mangsong Mantsen umarł w roku 677. Urodził się też wtedy jego syn Tridu Songcen, który od razu wstąpił na tron. Regencję sprawowała żona Mangsong Mantsena, królowa Trimalo. Mimo śmierci króla, wyprawy przeciw Chinom były kontynuowane. Chiny były wtedy atakowane przez Arabów, którzy wówczas stali się sojusznikiem Tybetu.

Król Tridu Songcen panował w cieniu swojej potężnej matki Trimalo oraz wpływowego rodu Gar (z którego wywodził się już nieżyjący minister króla Songcena Gampo, Gar Songcen). W roku 685 minister Gar Tenjedombu umarł, a na jego miejsce został mianowany jego brat, Gar Tridringtsendro. W roku 692 Tybetańczycy utracili Turkiestan na rzecz Chin. Z kolei w roku 696 minister Gar Tridringtsendro pokonał ich i poprosił o pokój. Ale w roku 698 król Tridu Songcen zaprosił klan Gar (ponad 2 tys. ludzi) na polowanie i wymordował wszystkich. Wtedy minister popełnił samobójstwo, a jego oddziały przeszły na stronę Chińczyków. Był to koniec rządów klanu Gar.

Od roku 700 aż do swej śmierci Tridu Songcen prowadził kampanię na północnym wschodzie i był nieobecny w centralnym Tybecie. W jego imieniu administrowała jego matka Trimalo. W roku 702 Chiny i Tybet zawarły pokój. Pod koniec tego roku rząd zakończył organizację rejonu północno-wschodniego, zamieszkanego przez lud Sumpa, podbitego 75 lat wcześniej przez Songcena Gampo.

Latem 703 roku Tridu Songcen przebywał w rejonie Ling nad rzeką Jangcy, przygotowując się do inwazji na kraj Jang (dziś na pograniczu Syczuanu i Junnanu). W roku 704 krótko przebywał w rejonie Madrom nad Huang He. Następnie zaatakował kraj Mywa (prawdopodobnie lud Miao z płd.-wsch. Chin), ale umarł w trakcie kampanii.

W roku 704 urodził się syn Tridu Songcena - Gjaltsugru, znany w historii pod swoim przydomkiem Mesagtsom ("Stary Włochacz"). Regencję znów objęła królowa-matka Trimalo. W następnym roku starszy syn Tridu Songcena, Lha Balpo, szykował się do objęcia tronu zamiast jednorocznego brata, ale Trimalo zmusiła go do rezygnacji.

Trimalo zaangażowała małżeństwo Mesagtsoma z księżniczką chińską Jincheng. Księżniczka przybyła do Tybetu w roku 710, ale nie jest jasne, czy poślubiła siedmioletniego króla, czy odsuniętego od tronu Lha Balpo. Mesagtsom poślubił na pewno jedną kobietę z ludu Jang i inną z ludu Nanam. Mesagtsom został oficjalnie koronowany pod imieniem Tride Tsuktsen w roku 712 - gdy umarła królowa-babka Trimalo.

W latach 710 - 712 coraz bardziej rosło znaczenie Kalifatu Arabskiego i Turkutów. Tybetańczycy byli sprzymierzeńcami obu tych organizmów przeciw Chińczykom. Walczyli z Chińczykami od ok. r. 725. Początkowo Tybetańczycy odnosili zwycięstwa (z Turkutami u boku), ale potem zaczęli przegrywać. Okazją do poproszenia o pokój było zwycięstwo Tybetu w r. 730 i rebelia w płd. Chinach.

W roku 734 księżniczka tybetańska Dronmalon wyszła za kagana Turkutów. Chińczycy zaś sprzymierzyli się z Arabami, aby zaatakować Turkutów. Po zwycięstwie i zawarciu pokoju, skierowali się z kolei na Tybetańczyków. Ci ostatni ponieśli kilka porażek na wschodzie, mimo wzmocnienia się na zachodzie. Imperium Turkutów upadło wskutek niepokojów wewnętrznych. W 737 r. Tybet zaatakował miasto Gilgit w górach Karakorum (dziś płn. Pakistan). Jego król poprosił Chińczyków o pomoc, ale ostatecznie i tak został zmuszony do płacenia Tybetańczykom trybutu. W r. 747 Tybet został zaatakowany przez chińskiego generała Gao Xianzhi, który chciał przywrócić bezpośrednie połączenie komunikacyjne między Azją Środkową a Kaszmirem.

W roku 750 Tybetańczycy stracili prawie wszystkie posiadłości w Azji Środkowej na rzecz Chińczyków. W r. 753 nawet Gilgit wpadł w ręce Chin. Ale po klęsce gen. Gao Xianzhi w wielkiej bitwie z Arabami i Karłukami nad rzeką Tałas (751) wpływy Chin szybko maleją, a tybetańskie rosną. W tym czasie Tybet podbił spore obszary północnych Indii.

W roku 755 Mesagtsom został zabity przez swoich ministrów Langa i Bala. Następnie ministrowie wzniecili rebelię przeciw księciu Song Decenowi, w wyniku której zginęli, a ich majątki zostały skonfiskowane.

Trisong Decen (756 - 797)

W roku 756, po jednorocznym bezkrólewiu, książę Song Decen osiągnął wiek uprawniający go do przejęcia samodzielnej władzy (13 lat wg tradycji tybetańskiej) i został ukoronowany pod imieniem Trisong Decen (756 - 797). W jego osobie na tronie Tybetu zasiadł kolejny wielki król. Jest on wspominany przez teksty buddyjskie jako zdecydowany zwolennik i propagator nauki Buddy - mówi się o nim jako o "królu nauki" (dharmaradża) i emanacji Manjushri, bodhisattwy mądrości. Na jego zaproszenie przybył do Tybetu indyjski uczony (pandit) Śāntarakṣita, który miał za zadanie propagować tu buddyzm. Z jego obecności jednak nie byli zadowoleni liczni ministrowie, a cały szereg niefortunnych zdarzeń towarzyszących Śāntarakṣicie był interpretowany jako przejaw złości bóstw tybetańskich (tzn. bóstw religii bön). Z tego powodu uczony wkrótce wyjechał z Tybetu, ale przed odjazdem poradził królowi, aby wezwał do Tybetu wielkiego hinduskiego guru i adepta tantry, Padmasambhavę (zwanego też Guru Rinpocze).

Padmasambhava pochodził z legendarnej krainy Oddiyana, której położenie nie jest do końca ustalone (lokalizuje się ją w płn. Pakistanie u podnóża Karakorum lub w indyjskim stanie Orisa). W krajach, gdzie rozpowszechniona jest tybetańska odmiana buddyzmu, można spotkać wiele miejscowości, które z większą lub mniejszą wiarygodnością utrzymują, że są jakoś powiązane z Padmasambhavą. Tradycja utrzymuje, że gdy guru przybył do Tybetu, pokonał złe demony (tzn. bóstwa religii bön), a potem mógł zająć się szerzeniem dharmy. Jego uczniem został też król Trisong Decen. Gdy Padmasambhava odniósł w Tybecie sukces, dołączył do niego Śāntarakṣita. Do dziś Padmasambhavie przypisuje się założenie najstarszego tybetańskiego klasztoru Samje (na płd. od Lhasy) i stworzenie ningma - jednej z czterech głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego.

Początkowo buddyzm miał w Tybecie problemy z akceptacją u ludności. Okazało się jednak, że taka forma, jaką propagował Padmasambhava, zdobyła szybko poparcie. Według tradycji guru był mistrzem zaawansowanej magii, a lud został oczarowany praktykami tantry, która obejmuje szeroki wachlarz rytuałów, modlitw, mantr, zaklęć magicznych itp. Za panowania Trisonga Decena doszło prawdopodobnie do pierwszego tybetańskiego "kongresu buddyjskiego", który czasem nazywa się "lhaskim" (choć nie odbył się w Lhasie). Głównym tematem debaty było pytanie, do jakiej formy buddyzmu miałby się skłonić Tybet: do chińskiej - "nagłego przebudzenia" (chan) czy też hinduskiej - "powolnego budzenia się" (mahajana). Rezultatem debaty było przyjęcie formy hinduskiej. Według czeskiego badacza Karela Wernera przebieg debaty był w dużym stopniu upolityczniony, gdyż wraz z rezygnacją z chińskiej formy buddyzmu osłabiły się wpływy Chin w Tybecie, poza tym w przyszłości infiltracja kraju przez buddyjskich mnichów z Chin mogłaby okazać się niebezpieczna. Podczas kongresu przełożono na język tybetański wiele tekstów buddyjskich.

Posąg Padmasambhavy w klasztorze Hemis w Ladakhu

Za panowania Trisonga Decena imperium tybetańskie osiągnęło szczyt potęgi politycznej i rozwoju terytorialnego. Na zachodzie sięgało do Amu-darii, choć nie obejmowało Kotliny Kaszgarskiej. Sam kalif Harun ar-Raszid zauważył szybko rosnącą potęgę państwa i w zamiarze zatrzymania rozwoju Tybetu sprzymierzył się z Chinami. Stosunki chińsko-tybetańskie w VIII wieku upłynęły natomiast pod znakiem negocjacji i wypraw wojennych. W roku 755 Chiny zostały znacznie osłabione rebelią An Lushana, która trwała do r. 763. Ze względu na nią Chińczycy celowo przedłużali negocjacje; wiedzieli też o wewnętrznych problemach Tybetu, które stopniowo osłabiały to państwo. Chodziło głównie o bunty narodów podbitych przez Tybet, intrygi szlachty i walki o tron królestwa. W roku 763 armia Trisonga Decena zdobyła chińską stolicę Chang'an (ob. Xi'an w prowincji Shaanxi), instalując na tronie chińskim marionetkowego władcę (cesarz Daizong przebywał w Luoyang). Królestwo Nanzhao (dzis. Junnan) pozostawało pod kontrolą Tybetu w latach 750 - 794, gdy mieszkańcy Nanzhao pomogli Chińczykom pokonać Tybetańczyków. Do klęski Tybetańczyków przyczynili się częściowo Ujgurzy, którzy - jako sojusznicy Chin - stale atakowali (i często z sukcesami) północne granice Tybetu. W roku 783 podpisano porozumienie pokojowe, którego częścią było postanowienie o wytyczeniu granicy między Chinami a Tybetem. Spory trwały jednak do roku 821, gdy zawarto traktat chińsko-tybetański (za króla Ralpaczena).

Ostatnie badania wskazują na obecność chrześcijaństwa w Tybecie w VI i VII wieku. Silna społeczność chrześcijańska istniała w VIII wieku - w r. 782 patriarcha konstantynopolitański Tymoteusz określa Tybetańczyków jako jedną z najważniejszych społeczności Kościoła wschodniego, a ok. r. 795 pisze o potrzebie mianowania kolejnego biskupa.

Muné Cenpo (797 - 799) i Sadnalegs (799 - 815)

W 797 roku Trisong Decen abdykował i przekazał władzę starszemu synowi Muné Cenpo. Nowy król usiłował przeprowadzić reformę społeczną opartą na redystrybucji ziemi, aby przynajmniej częściowo zmniejszyć przepaść między bogatymi a biednymi. Nie udało mu się to, mimo że próbował jeszcze dwa razy. Po ok. półtora roku rządów został otruty. Następnym w linii sukcesji był młodszy brat Mutik Cenpo, jednakże został on zesłany na banicję pod granicę z Bhutanem za morderstwo jednego z ministrów. Następnym władcą został zatem najmłodszy brat Cenpo, Tride Songcen, który w kronikach tybetańskich występuje pod imieniem Sadnalegs.

Sadnalegs toczył boje z Arabami (zarówno na niwie politycznej, jak i militarnej) przy zachodnich granicach państwa. Tybetańska armia doszła aż do Samarkandy i Kabulu. Jednak Arabowie zaczęli zdobywać przewagę i nakłonili tybetańskiego gubernatora Kabulu, aby przeszedł na islam (ok. r. 815). Następnie uderzyli na Kaszmir, ale tu zostali odparci przez Tybetańczyków. W międzyczasie północne granice Tybetu atakowali Ujgurowie.

Imperium tybetańskie w r. 820 na tle innych ówczesnych światowych potęg

Ralpaczen (815 - 836) i Langdarma (836 - 843)

Po śmierci Sadnalegsa ok. r. 815 na tron wstąpił jego syn Ralpaczen (ok. 815 - 836), który wraz z poprzednimi królami Songcenem Gampo i Trisongiem Decenem zaliczany jest w poczet tzw. "królów dharmy", czyli tych, którzy znacznie przysłużyli się rozpropagowaniu dharmy (nauk Buddy). Król Ralpaczen niedługo po objęciu władzy sprowadził do Tybetu wielu hinduskich uczonych - m.in. Śilendrabodhiego, Danaśila, Djinamitra - którzy mieli pomagać w przekładzie tekstów buddyjskich na język tybetański. Uczeni we współpracy z najlepszymi tybetańskimi tłumaczami Kawa Palcege i Chede Lu Gjalcchenem opracowali pierwszy słownik sanskrycko-tybetański, zwany Mahavjutpatti. Wybitnym osiągnięciem Ralpaczena było podpisanie traktatu z Chinami (821), którego tekst został wyryty na trzech kamiennych stelach: jedna została umieszczona przed świątynią Dżokhang, druga - w Chang'an, trzecia - na granicy obu państw. Stela z Lhasy zachowała się do dziś. Głównymi postanowieniami traktatu była deklaracja przyjaźni między oboma krajami oraz potwierdzenie umowy granicznej z r. 783. Pokój przetrwał 20 lat. Pełen tekst traktatu z niezwykle obrazowymi opisami relacji między królem Tybetu a cesarzem Chin można znaleźć tu: [10]

Najstarszy tybetański klasztor – Samje

Ralpaczen był gorliwym obrońcą buddyzmu. W celu wsparcia stale rozrastających się wspólnot mnichów (sangha), wydał nakaz, według którego zadanie materialnego utrzymania klasztorów spadało na ludność. To wywołało oburzenie zwłaszcza wśród wyższej szlachty. Ta i tak już była zaniepokojona poprzednimi reformami agrarnymi, przez które straciła wiele przywilejów i swoją niegdyś silną pozycję. Dlatego postanowiła sprzeciwić się woli króla. W wyniku buntu król został zamordowany przez dwóch ministrów, wyznających bön, którzy na tronie osadzili antybuddyjsko nastawionego brata króla, Langdarmę (836 - 843). Jego rządy oznaczały porzucenie zarówno buddyzmu, jak i zmian społecznych. Król zamknął klasztory, a mnichom dał do wyboru: albo się ożenić (czyli złamać celibat), albo wstąpić do armii (czyli złamać zasadę ahinsa, czyli niestosowania przemocy). Zmiany polityczne i religijne sprowokowane przez Langdarmę wstrząsnęły całym krajem. Znów wyszły na wierzch spory między klanami, wzrosła rywalizacja gospodarcza. W roku 840 Kirgizi rozbili państwo Ujgurów i tysiące uciekinierów pojawiło się w Tybecie. Doszło do tego, że króla zamordował w r. 842 buddyjski mnich. Langdarmie udało się usunąć buddyzm z centralnego Tybetu, jednak na granicach przetrwał.

Połowa IX wieku to koniec imperium tybetańskiego. Pod panowaniem Ralpaczena państwo rozciągało się od Mongolii do Bengalu i zawarło z Chinami traktaty na równoprawnych warunkach.

Rozbicie dzielnicowe (842–1247)

Atiśa - portret z XII wieku

Imperium tybetańskie stanowiło szczytowy etap istnienia państwa tybetańskiego. Do Tybetu należał ogromny obszar Azji Środkowej, łącznie z Sinciangiem, Gansu i Pamirem. Z chwilą śmierci króla Langdarmy nastąpił całkowity upadek imperium, choć początków upadku można doszukiwać się już w momencie wzniecenia powstania przeciw Ralpaczenowi. Głównym czynnikiem spajającym imperium była osoba króla, a w momencie zamordowania Langdarmy dynastia rozpadła się na kilka gałęzi. Po jego śmierci na tron w Lhasie wstąpił jego syn Osung (843 - 905 lub 847 - 885), ale do przejęcia władzy szykował się też drugi syn Yumten. Wyuchła wojna domowa. Osung sprawował kontrolę nad Lhasą, zaś Yumten został odrzucony do Yalung, gdzie powstała odrębna linia królewska.

Synem Osunga był Pelkhortsen (893 - 923 lub 865 - 895). Sprawował on władzę nad środkowym Tybetem. Miał dwóch synów: Trashi Tsentsena i Thrikhyidinga, zwanego też Kyide Nyimagon. Ten drugi wyjechał do zachodniego Tybetu - do regionu Ngari w Ladakhu - i poślubił kobietę ze szlacheckiego rodu ze środkowego Tybetu, czym zapoczątkował lokalną dynastię. Najstarszy syn Kyide Nyimagona został władcą Ladakhu, zaś dwóch młodszych podbiło zachodni Tybet, ustanawiając królestwa Guge i Pu-hrang.

Od lat 70. X wieku w Tybecie zaczyna odradzać się buddyzm, który podczas panowania Langdarmy odniósł poważne ciosy. Ówczesny król Guge, Yeshe O, wysłał 21 uczonych do Kaszmiru, aby tam studiowali sanskryt i nauki buddyjskie. Wróciło tylko dwóch - Rinchen Zangpo i Legpe Sherab - i natychmiast zajęli się tłumaczeniami. Z ich czasów zachowało się mnóstwo przekładów dzieł sanskryckich na tybetański. Król Jeshe O chciał jeszcze zaprosić hinduskiego uczonego Atiśę z uniwersytetu buddyjskiego Vikramaśila (ob. stan Bihar). Początkowo uczony zaproszenie odrzucił, ale zmienił zdanie, gdy zaproszenie powtórzył syn Yeshe O, Changchub. Yeshe O został mnichem, zaś administrowaniem krajem zajęli się jego synowie.

Klasztor Sakja

Atiśa znacznie pomógł w odrodzeniu się buddyzmu w Tybecie. Wzywano go do wszystkich miejsc w kraju, a jego wizyty szybko stały się wyznacznikiem prestiżu. Jeszcze przed swym przybyciem do Tybetu Atiśa był wielkim autorytetem w swoim środowisku. Do dziś jest uważany za jedną z kluczowych postaci tybetańskiego buddyzmu i za założyciela szkoły kadam.

Za czasów Langdarmy buddyzm przetrwał w stanie szczątkowym w regionie Kham (półn.-wsch. Tybet). Z niespokojnej Lhasy uciekło tam trzech mnichów. Ich uczeń, zwany później Gongpa Rabsal (832 - 915) zapoczątkował renesans buddyzmu w północno-wschodnim Tybecie. Uważa się go za twórcę szkoły ningma. Do mistrza Gongpy przysłał dziesięciu młodych mężczyzn jeden z potomków króla Osunga, który miał majątek koło najstarszego buddyjskiego klasztoru w Tybecie - Samje k. Lhasy. W tej dziesiątce znajdował się Lume Sherab Tshulthrim (950 - 1015). Po zakończeniu nauki młodzieńcy wrócili do centralnego Tybetu, ok. 1045 roku spotkali Atiśę i zaoferowali mu pomoc w organizacji buddyzmu w regionie Lhoka (dzis. prefektura Shannan). Założono klasztory Sakja (1073) Zalu i Radeng. W ciągu dwóch wieków klasztor Sakja zdobył główną pozycję w życiu i kulturze Tybetu. Zaś w 1155 roku powstał klasztor C'urphu - miejsce narodzin szkoły Karma Kagyu i tradycji kagyu - jednej z czterech głównych tradycji buddyzmu tybetańskiego.

Wraz z rozwojem buddyzmu rosła rola lamów i przedstawicieli klasztorów, którzy angażowali się w gospodarcze, ekonomiczne i polityczne życie kraju, mimo że Atiśa próbował przeciwdziałać temu wtrącaniu się duchownych w życie świeckie.

Imperium mongolskie i szkoła sakja

Kubilaj-chan

Według dokumentów, pierwszym kontaktem Tybetańczyków i Mongołów było spotkanie Czyngis-chana z mnichami w państwie Tangutów ok. r. 1215. Państwo Tangutów (znane jako Xixia) było pierwszym, jakie najechał Czyngis-chan. Jego zainteresowanie nie ominęło też Tybetu. Za jego panowania Tybetańczycy uniknęli bezpośredniego kontaktu zbrojnego w ten sposób, że zobowiązali się płacić trybut. Jednak po śmierci wielkiego chana w 1227 roku (podczas oblężenia stolicy Tangutów) zaprzestali płacenia. Z tego powodu w 1240 roku książę Godan, syn nowego chana Ugedeja, najechał Tybet. Rozkazał swoim generałom znaleźć uczonego Kungę Gjelcena, przedstawiciela szkoły sakja (zwanego najczęściej Sakja Pandita), następnie przekazał mu podarki i "zaproszenie" do swojej stolicy w celu formalnego poddania Tybetu Mongołom i nauczania ich buddyzmu. Sakja Pandita przybył nad jez. Kuku-nor w roku 1246 z dwoma bratankami. Książę Godan przyjął od niego ryty inicjacyjne, a szkoła sakja stała się oficjalną religią mongolskiej linii panującej. Z kolei dwa lata po drugiej inwazji mongolskiej w 1247 roku, gdy prawie wszystkie państwa tybetańskie poddały się chanowi, Sakja Pandita został mianowany gubernatorem Tybetu.

Gdy w roku 1251 zmarł Sakja Pandita, nowym chanem Mongołów został Mongke. W obozie księcia Godana nadal przebywał jeden z bratanków Pandity - Drogon Chogjal Phagpa. W 1256 roku brat Mongkego, Kubilaj poprosił Godana o zdolnego uczonego. Phagpa nawrócił Kubilaja na buddyzm. W 1259 Kubilaj został chanem. Obaj ustalili, że ilekroć na dworze chana będzie decydować się o sprawach Tybetu, chan będzie pytał o zdanie Phagpę. Kubilaj ustanowił Phagpę świeckim i duchownym władcą najpierw Tybetu środkowego, potem i pozostałych regionów - Amdo, Ü, Cang i Kham. W ten sposób utrwaliła się mocna pozycja szkoły sakja. Przez to, że Phagpa był związany z tą szkołą, Kubilaj tłumił działalność innych szkół tybetańskiego buddyzmu. Lamowie tybetańscy zdobyli ogromne wpływy w wielu mongolskich klanach, nie tylko w klanie rządzącym, ale np. wśród Ilchanidów. Jednak gromadzenie bogactw i władzy w rękach szkoły sakja zaszkodziło jej reputacji, a później przywiodło do jej upadku. Phagpa wrócił do Tybetu w roku 1265. Od razu podjął próbę narzucenia krajowi hegemonii szkoły sakja, mianując długoletniego sojusznika szkoły sakja, Shakya Bzang-po, "wielkim administratorem" Tybetu. W 1268 roku podzielono Tybet na 13 prowincji (myriarchii).

Phagpa umarł w roku 1280. Według niektórych danych miał zostać otruty przez własnych mnichów z klasztoru Sakja. Natomiast Kubilaj, koronując się w 1279 roku na cesarza Chin, dał początek dynastii Yuan, która na okres stu lat rządziła Chinami. Relacje między Kubilajem a Phagpą były bardzo wyjątkowe i szczególne. Nie chodziło jedynie o związek nauczyciel-uczeń, ale także o relacje władca-poddany. Można to wyrazić tak, że, podczas gdy Phagpa dawał Kubilajowi duchowe wsparcie, Kubilaj dawał Phagpie wsparcie świeckie. Imperium mongolskie dawało Tybetowi ochronę militarną, a Tybet stawał się coraz bardziej podległy władzy mongolskiej w Pekinie.

Hegemonia szkoły sakja trwała do połowy XIV wieku, choć w 1285 roku zagroziła jej rewolta szkoły Drikung, należącej do tradycji kagyu. Powstańcom pomagał chan czagatajski Duwa (ok. 1282 - 1307). Powstanie zostało stłumione w 1290 roku, gdy przywódcy szkoły sakja z pomocą wschodnich Mongołów spalili klasztor Drikung i zabili 10 tys. ludzi.

W połowie XIV wieku rządy chińsko-mongolskiej dynastii Yuan kontrolującej Tybet mają się ku końcowi. Słabnie też potęga szkoły sakja, która rządzi Tybetem w imieniu dynastii Yuan. W latach 1346 - 58 do głosu dochodzi ród Phagmodrupa, reprezentujący tradycję kagyu. Lamowie ze szkoły sakja tracą władzę w r. 1358 na rzecz szkoły kagyu.

Następne 80 lat to okres względnej stabilności. Powstaje wówczas szkoła gelugpa (znana też jako "żółte kapelusze"): zakłada ją Congkhapa, koło Lhasy powstają klasztory Ganden, Drepung i Sera. Po 1430 roku kraj wchodzi w kolejny okres walk wewnętrznych.

czytaj dalej: [2], [3]