Czasy najdawniejsze

Na ziemiach, leżących obecnie w granicach Ukrainy człowiek pierwotny pojawił się 300 000 lat temu, a tereny te są przypuszczalnie także ojczyzną języka praindoeuropejskiego. 140 000-120 000 lat temu znajdowała się tutaj sieć osiedli neandertalskich. Z okresu późnego paleolitu znaleziono ponad 800 stanowisk ze śladami człowieka z Cro-Magnon.

Pomiędzy 10 000 a 8000 lat p.n.e. (mezolit) zmiany klimatyczne umożliwiły gęstsze osadnictwo. Wyodrębniły się wtedy 3 obszary plemion mezolitycznych: nadbrzeżny (wybrzeża Morza Czarnego i Azowskiego, Krym), lasostepowy (środkowy bieg Dniepru, dorzecze Dońca) i leśny (obecne północne obwody Ukrainy).

Strefa lasostepu

W okresie chalkolitu pojawia się ludność kultury trypolskiej. Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. na terenie lasostepu kultura trypolska została asymilowana i powstała kultura ceramiki sznurowej. Plemiona ceramiki sznurowej były przypuszczalnie bezpośrednimi przodkami Germanów, Bałtów i Słowian.

Kultura ceramiki sznurowej w okresie pomiędzy XV a XI wiekiem p.n.e. przekształciła się w kulturę trzciniecką i kulturę komarowską. Ta przeszła między XI a IX wiekiem p.n.e. w kulturę biełogrudowską, będącą, według wielu badaczy, poprzedniczką kultury wschodniosłowiańskiej.

Strefa stepowa

Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. pojawiły się tutaj przybyłe ze wschodu plemiona pasterskie kultury jamowej. W drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. ludność tej kultury zasymilowała się z plemionami pochodzenia północnoirańskiego, tworząc rozciągającą się od Uralu do Dniestru kulturę zrębową. Z niej właśnie wyodrębnili się Kimerowie.

Starożytność

Najstarsze historyczne plemiona znane z terenów północnego nadczarnomorza to Kimerowie do VII wieku p.n.e., a po nich Scytowie do IV w i Sarmaci do III w n.e.(Sauromaci, Roksolanie, Alanowie). W VII i VI wieku p.n.e. na Krymie oraz u ujścia Bohu i Donu („don” po sarmacku oznacza rzekę) powstały pierwsze kolonie greckie o dźwięcznie brzmiących nazwach (Tanais, Chersonises, Eupatoria). Wkrótce wykształciło się z nich najstarsze znane państwo obejmujące swym zasięgiem Ukrainę – tzw. „Królestwo Bosporańskie” od nazwy Cieśniny Kerczeńskiej – Bosfor Kimmeryjski, podległe później cesarstwu rzymskiemu.

W I wieku n.e. prowadził tu działalność apostolską św. Andrzej, a w III wieku Wulfila. W III i IV wieku naszej ery nad południowymi obszarami dzisiejszej Ukrainy zwierzchnictwo roztaczały plemiona Gotów, podbiwszy plemiona miejscowe, a Goci utrzymywali się jeszcze na Krymie przez długi czas, bo aż do roku 1778. W późniejszym okresie liczne plemiona azjatyckie (Hunowie, Awarowie, Protobułgarzy i Madziarzy) dokonywały przemarszu przez wspomniany południowy obszar, a nie mniej licznie osiedlały się tam (Chazarowie, Pieczyngowie czy Połowcy-Kumanie).

Słowianie w VI wieku

Należy wspomnieć również o osadnictwie greckim, które zaczęło rozwijać się między VIII a VI wiekiem p.n.e. Były to nadbrzeżne miasta zbudowane na wzór greckich polis, prowadzące ożywiony handel wyrobami rzemiosła w zamian za zboże, bydło, miód, wosk, skóry i ryby. Najbardziej znanymi miastami były: Pantikapajon (obecny Kercz), Teodozja, Fanagoria, Gorgippa (obecnie Anapa), Chersonez Taurydzki, Tyras, Nikonij, Olbia. Kres istnieniu tych miast przyniosły najazdy plemion koczowniczych w okresie wielkiej wędrówki ludów.

Początki ruskiej państwowości

 Osobny artykuł: Narodziny Rusi.

Ruś w XII wieku

We wczesnym średniowieczu zamieszkane przez Słowian ziemie naddnieprzańskie stały się obszarem penetracji szwedzkich Waregów. Normanowie przejęli kontrolę nad dopływami Dniepru, nad którymi wznieśli system twierdz. Od plemion słowiańskich ściągali daninę w postaci niewolników, futer i wosku, które to towary sprzedawali na rynkach arabskich i w Cesarstwie Bizantyńskim.Być może od nazwy jednego z ich plemion, Rusów, wywodzi się nazwa Rusi. Jeden z wareskich wodzów o imieniu Ruryk zdołał skupić pod swą władzą Waregów, Słowian Ilmeńskich oraz Krywiczy i ok. 860-862 r. dał początek najstarszemu państwu wschodniosłowiańskiemu – Rusi Nowogrodzkiej. Ruryk był również założycielem dynastii władców Rusi Rurykowiczów. Dwaj wodzowie warescy Askold i Dir oddzielili się z czasem od Ruryka, a następnie udali się w dół Dniepru i zawładnęli tam państwem plemiennym Polan z ich największym grodem – Kijowem. Ok. 880-884 r. państwo Askolda i Dira zostało podbite przez kniazia nowogrodzkiego – Olega Mądrego, syna Ruryka. Askold i Dir zostali najprawdopodobniej zabici. Z przyczyn geopolitycznych Oleg Mądry przeniósł stolicę swego państwa z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa. W ten sposób powstała Ruś Kijowska, państwo obejmujące swym zasięgiem terytoria (lub części terytoriów) dzisiejszej Ukrainy, Rosji, Białorusi, Mołdawii, Polski i innych państw.

Ruś Kijowska

W 988 r. potomek Ruryka Włodzimierz I Wielki przyjął chrzest z Bizancjum. Umocniony został tym samym wpływ kultury greckiej na Rusi. Mimo tego, że Ruś Kijowska zajmowała jeden z największych obszarów w ówczesnej Europie i była licznie zaludniona, na jego potencjale odbijały się ciągłe walki wewnętrzne, a także zagrożenie ze strony ludów koczowniczych zamieszkujących stepy nadczarnomorskie (Połowcy, Pieczyngowie).

 Osobny artykuł: Ruś Kijowska.

W XIII wieku Ruś Kijowska opanowana została przez Złotą Ordę i zhołdowana jej. Ruś znalazła się wówczas w okresie rozbicia dzielnicowego. Natomiast głównym ośrodkiem ruskiej państwowości w tym okresie stało się nowe Księstwo Halicko-Wołyńskie.