Dzisiejsze miasto Zielona Góra powstało w miejscu, w którym w średniowieczu (przypuszczalnie ok. X wieku) znajdowała się handlowo-rzemieślnicza osada, której nazwa pochodzić miała od jej położenia u podnóża pagórka, dziś zwanego Wzgórzem Winnym, Ceglanym lub Zielonym. Wieś leżała na prawym brzegu strumienia Łącza, w rejonie dzisiejszego kwartału ulic Podgórnej, Kupieckiej i Placu Matejki.

Historia miasta

Pierwsi osadnicy

W okresie tworzenia się państwowości polskiej, na przełomie pierwszego i drugiego tysiąclecia, dogodne położenie tego miejsca, opodal rozwidlenia szlaków kupieckich łączących Wrocław z Krosnem Odrzańskim oraz ze Świebodzinem i Międzyrzeczem, zachęcało przybyszy z Niemiec i Flandrii do osiedlania się w tej okolicy. W ten sposób po przeciwnej stronie strumienia założyli oni swoją osadę, której nazwę zapożyczyli od leżącej opodal polskiej wsi. Osadę tę otoczyli własnym drewniano-ziemnym wałem, pozostawiając wieś poza jego obrębem.

Osada założona została na północnych rubieżach Śląska, będącego od początków polskiej państwowości w orbicie zainteresowań tak pierwszych Piastów, jak i niemieckich cesarzy i czeskich władców. Jednak od czasu poszerzenia przez Bolesława Chrobrego granic o Śląsk, także i Zielona Góra pozostawała we władaniu Piastów.

Intensyfikacja osadnictwa przybyszów z zachodniej Europy nastąpiła w wieku XIII; prawa miejskie nadane zostały Zielonej Górze prawdopodobnie około roku 1323.

Piastowie głogowscy

Lokacja miasta w granicach księstwa głogowskiego związała na kilka stuleci losy miasta z książęcą metropolią – Głogowem. Pierwszy okres istnienia miasta był trudny: było ono obiektem częstych sporów i przetargów możnowładców, nie oszczędziły go także klęski pożarów, nieurodzaju, chorób i inne; m.in. w 1338 plony w okolicach Zielonej Góry zniszczyła szarańcza, a jedenaście lat później czarna ospa zabiła większość mieszkańców, pozostawiając przy życiu jedynie dwustu. W połowie XIV wieku Piastowie głogowscy utracili swą niezależność polityczną i księstwo głogowskie (wraz z Zieloną Górą), które stało się częścią rządzonego z Czech Śląska. Dla samego miasta koniec wieku XIV, kiedy panował tu książę piastowski Henryk VIII Wróbel, prowadzący dość rozrzutny tryb życia, zalicza się do bardzo korzystnych okresów w dziejach. Książę Henryk zamierzał nawet przenieść do Zielonej Góry siedzibę księstwa. Po jego śmierci w 1397 miasto stanowiło oprawę wdowią Katarzyny opolskiej, a po jej śmierci w 1420 przeszło w ręce Henryka IX Starszego. Za czasów Henryka IX Zielona Góra otrzymała – w miejsce wcześniejszych drewniano-ziemnych obwałowań – murowane fortyfikacje.

Po Henryku IX władzę nad Zieloną Górą objął jego syn, Henryk XI głogowski, władca nieudolny i niekonsekwentny. Po jego śmierci w 1476 rozpoczęła się sześcioletnia wojna o sukcesję księstwa głogowskiego. Z pretensjami do spadku po nim wystąpili: kuzyn Henryka XI Jan II Szalony (który czasowo zagarnął dziedzictwo kuzyna), Hohenzollernowie, Maciej Korwin, oraz Jagiellonowie. W 1488 Jan II został jednak usunięty. Po kolejnej wojnie sukcesyjnej władzę w księstwie przejął syn Macieja Korwina o imieniu Jan.

Jagiellonowie

Po Korwinie, od 1491, ziemia głogowska wraz z Zieloną Górą była rządzona przez Jana Olbrachta (króla polskiego 1492-1501) z nadania króla Czech Władysława Jagiellończyka, a od 1499 zarządzał tym terytorium Zygmunt I Stary (brat króla Władysława), który w 1506, obejmując koronę polską, oddał Śląsk i całe księstwo głogowskie wraz z Zieloną Górą królowi Czech. Okres ten w historii miasta zapisał się jako czas odbudowy po wyniszczających je w drugiej połowie XV wieku wojnach o sukcesję, przetargach i ogólnym nieładzie, niesprzyjającym rozwojowi handlu i rzemiosła. Historycy zauważają, że za czasów Zygmunta I wybudowano w mieście pierwsze murowane domy, a znane tu już od początków osadnictwa rzemiosło sukiennicze zyskało ważny impuls do dalszego rozwoju dzięki otrzymanemu od Zygmunta w 1505 przywilejowi sprzedaży sukna w całej Polsce.

Władysław Jagiellończyk zmarł w 1516, a w dziesięć lat później zginął pod Mohaczem jego syn Ludwik. W 1526 korona czeska przeszła w ręce Habsburgów, a wraz z nią cały Śląsk razem z Zieloną Górą.

Habsburgowie

Pod rządami Habsburgów Zielona Góra pozostawała przez ponad dwa następne stulecia. Był to bardzo trudny okres w dziejach miasta, ze względu na uwarunkowania polityczne, religijne oraz gospodarcze.

Arystokrata von Biberstein otrzymał miasto – wraz z całym księstwem głogowskim – w zastaw; został on wykupiony już po trzech latach, ale wkrótce księstwo głogowskie zastawiono księciu Fryderykowi II Legnickiemu (1480-1547). Ten zastaw wykupiony nie został, a księstwo wraz z Zieloną Górą przeszło na własność Fryderyka.

XV wiek to pojawienie się wpływów protestanckich i powstanie konfliktów na tle religijnym, które odbiły się zarówno na życiu wewnętrznym miasta (spory o kościoły i prawo do korzystania z cmentarzy itp.), jak i na zagrożeniach zewnętrznych (kontrybucje, wojny, przemarsze wojsk, plądrowanie majątków). Konflikty wywoływane na tle religijnym, z których największym była wojna trzydziestoletnia (1618-1648), oraz dwa wielkie pożary w 1626 i 1683 doprowadziły do upadku gospodarczego miasta.

Zielona Góra na sztychu Brühla z 1740

Królowie Prus

6 grudnia 1740 do Zielonej Góry wkroczyły wojska pruskie. Wkrótce Prusy opanowały prawie cały Śląsk (bez Śląska Opawskiego i Cieszyńskiego) i od tego czasu miasto znalazło się na terenie pruskiej prowincji śląskiej ze stolicą we Wrocławiu. Wojny napoleońskie i przemarsz wojsk francuskich i polskich ułanów na wschód spowodowały, że w 1812 miasto pozostawało pod faktyczną okupacją francuską. Po klęsce "Wielkiej Armii" w wojnie przeciw Rosji Francuzi wycofali się 8 sierpnia 1813, a 27 sierpnia do miasta wkroczyły oddziały rosyjskie i pruskie. Miasto pozostało w granicach Królestwa Prus, wchodząc w skład rejencji legnickiej Śląska, tuż przy granicy z Brandenburgią. W 1898 zielonogórzanin Kazimierz Lisowski założył Towarzystwo Rzemieślników Polskich istniejące do 1935, którego został prezesem. Po zamordowaniu Lisowskiego przez Niemców towarzystwo uległo rozwiązaniu.

Wiek XX

Zielona Góra pozostawała we władaniu królów pruskich, a później (także po przegranej przez Niemcy I wojnie światowej, kiedy w 1919/1920 ustalano na nowo granice prowincji i zdecydowano, że Zielona Góra należąca wciąż do rejencji legnickiej ma wejść w skład nowo powstałej prowincji dolnośląskiej) w rękach niemieckich kanclerzy, aż do roku 1945, kiedy 14 lutego wkroczyły tu wojska 3 Armii I Frontu Ukraińskiego pod dowództwem generała Gordowa. W chwili ich wkroczenia w mieście pozostawało tylko 4000 niemieckich mieszkańców miasta, a wśród nich proboszcz parafii św. Jadwigi, Gottwald, który chcąc zapobiec zniszczeniom miasta wyszedł na jego rogatki, by powiadomić zbliżających się Rosjan, że Wehrmacht już się z Zielonej Góry wycofał i nie istnieje potrzeba ostrzeliwania miasta. Dzięki temu wkroczenie Armii Czerwonej odbyło się bez nadmiernych strat materialnych, choć według późniejszej relacji proboszcza, wśród garstki pozostałych w mieście Niemców doszło przez pierwsze trzy tygodnie do pięciuset samobójstw, a w pierwszych dniach w głąb Rosji wywieziono około tysiąca mężczyzn, o których słuch zaginął.

W wyniku decyzji konferencji jałtańskiej potwierdzonych na konferencji w Poczdamie Zielona Góra znalazła się w granicach Polski. Pozostałych nielicznych Niemców wysiedlono za Odrę. Przez pierwszych pięć lat miasto miało status siedziby powiatu w województwie poznańskim. W rezultacie reformy administracyjnej w 1950 z części województw poznańskiego i wrocławskiego utworzono nowe województwo zielonogórskie, dzięki czemu wzrosła ranga miasta jako ośrodka administracyjnego (także przemysłowego), a liczba jego mieszkańców znacznie się powiększyła. Przed wprowadzeniem reformy administracyjnej Polski w 1998 były plany rozparcelowania województwa zielonogórskiego pomiędzy dolnośląskie i wielkopolskie (podobnie, jak było to przed 1950), ale w wyniku silnego lobbowania środowisk Zielonej Góry i Gorzowa utworzono województwo lubuskie z siedzibą sejmiku w Zielonej Górze (wojewoda urzęduje w Gorzowie). Należy przy tym podkreślić, że samo miasto Zielona Góra – obecnie jedno z dwóch centrów administracyjnych województwa lubuskiego – do Ziemi Lubuskiej historycznie nigdy nie należało, podobnie jak nigdy nie należało do diecezji lubuskiej; terytorium właściwej ziemi lubuskiej rozciąga się nieco dalej na północ od miasta, za Odrą.

Kościoły i cmentarze

Kościół św. Jana Chrzciciela

Cmentarz św.Jana, plan 1784

Na początku osadnictwa nad Złotą Łączą na terenie prawobrzeżnej wsi znajdował się kościół św. Jana. Przypuszcza się, że powstał on w połowie XII wieku, miał wieżę i dzwon, a zbudowany był z drewna i z kamienia. Fakt, że patronem kościoła był pierwszy patron Śląska, Jan Chrzciciel, potwierdza opinię, że kościół konsekrowany był we wczesnym średniowieczu. Podczas wielkiego pożaru miasta w 1582 ogień strawił m.in. właśnie kościół św. Jana. W trzydzieści kilka lat po pożarze został odbudowany przez zielonogórskich katolików (w 1619), którzy w 1623 ustawili w nim ambonę, niegdyś służącą kościołowi św. Jadwigi, ale w kościele tym w owym czasie niewykorzystywaną, jako że służył on wtedy luteranom. Po upływie kolejnego ćwierćwiecza, około roku 1652 kościół św. Jana spłonął ponownie. Nigdy już nie został odbudowany. Obok niego położony był cmentarz odnotowany w kronikach jako Gottes Acker (dosłownie "Boże pole"); prawdopodobnie teren cmentarza wykorzystywany był także i później; w 1688 nazywano go coemeterium pestiferorum, czyli dla zmarłych na dżumę. Kilkunastometrowej długości mur znajdujący się przy ulicy Podgórnej może być pozostałością tego cmentarza, choć współczesne badania archeologiczne, prowadzone w 2003 w podwórzu i ogrodzie posesji przy ul. Kupieckiej 3 i 3a nie potwierdziły (ani nie wykluczyły) tego przypuszczenia.

konkatedra św. Jadwigi

Kościół św. Jadwigi Śląskiej

 Osobny artykuł: konkatedra św. Jadwigi w Zielonej Górze.

Na brzegu Złotej Łączy, poza drewniano-ziemnymi obwałowaniami osady, w II połowie XIII wieku książę Konrad I głogowski ufundował kościół pod wezwaniem św. Jadwigi (skądinąd własnej babki). Kościół ten – dziś konkatedra – ukończony został w 1294 przez Henryka Głogowczyka, syna Konrada; sam fundator został pochowany w obrębie świątyni.

Przykościelny cmentarz, położony na północ od kościoła jest najstarszym, który znajdował się w obrębie zbudowanych w XIV wieku murów miejskich. Już jednak w XV wieku przestał pełnić swe funkcje z braku miejsca na nowe pochówki. Pomimo to szczególnie zasłużeni dla miasta mieszczanie zielonogórscy znaleźli tam swoje miejsce ostatniego spoczynku jeszcze w II połowie XVIII wieku. Do dziś z tego cmentarza nie zachowało się wiele – jedynie kilka wmurowanych w zewnętrzną (także wewnętrzną) ścianę kościoła płyt nagrobnych oraz pozostałości starego drzewostanu – alei głogowej.

Kościół św. Trójcy

Kościół św. Trójcy (zwany także kościołem polskim – niem. Polnische Kirche) zbudowany został w 1588 dla ludności ewangelickiej, głównie z okolicznych wsi. Pierwszym pastorem tego kościoła był Jan Ramicki. Obok kościoła znajdował się cmentarz (kościół pełnił rolę kaplicy cmentarnej dla protestantów); dziś na jego terenie stoi gmach Sądu Wojewódzkiego i zabudowania Uniwersytetu Zielonogórskiego. O kościół św. Trójcy oraz prawo użytkowania cmentarza przez dziesięciolecia trwały spory pomiędzy protestantami a katolikami, zwłaszcza że tytuły własności gruntów kościelnych były w tym czasie skomplikowane. Protestanci w 1628 zmuszeni zostali do założenia własnego cmentarza. Zawarcie w 1648 pokoju westfalskiego i oddanie w ręce administracji cesarskiej sprawy uregulowania stosunków wyznaniowych na terenie Śląska przyniosło kres tym sporom. W rezultacie w 1651 ostatni duchowny ewangelicki opuścił kościół i miasto, a kościół św. Trójcy przeszedł w ręce katolików. Od 1672 służył wiernym tego właśnie wyznania za kaplicę cmentarną, natomiast protestanci wystawiali ciała swych zmarłych w szkole miejskiej. Powołana w 1747 specjalna komisja do rozstrzygania spraw spornych obu wyznań ustaliła trzy lata później, że kościół św. Trójcy ma być używany w charakterze kaplicy cmentarnej tak przez katolików, jak protestantów. W 1809 rozebrano budynek kościoła, który w tym czasie był już w kiepskim stanie technicznym:

Ściana zachodnia kościoła Matki Boskiej Częstochowskiej

Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej

 Osobny artykuł: Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej w Zielonej Górze.

Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej, stojący do dziś przy placu Powstańców Wielkopolskich, zbudowany został jako zbór ewangelicki w latach 1746-1748 z cegły i kamienia pozyskanego z rozbiórki przestarzałej już w owym czasie i grożącej zawaleniem Wieży Głodowej. Murowaną, zwieńczoną tarasem i ośmioboczną iglicą wieżę kościoła dobudowano w 1828. Zachowały się w nim do dziś: rokokowy ołtarz główny, ambona z połowy XVIII wieku oraz kamienna chrzcielnica z 1755, a także rzeźbione kamienne płyty nagrobne w ścianach.

Były cmentarz żydowski

Macewy w kaplicy

Synagoga

 Osobny artykuł: Synagoga w Zielonej Górze.

Żydzi w Zielonej Górze, choć stanowili w społeczeństwie miasta wpływową (ale nieliczną) grupę, aż do początków XIX wieku nie mieli prawa nabywania gruntów na własność. Nie mieli zatem ani swojego własnego cmentarza, ani synagogi. Pochówki obywateli wyznania mojżeszowego odbywały się w ściśle wydzielonych kwaterach cmentarza przy kościele św. Trójcy albo cmentarza Jakubowego. Zakaz nabywania ziemi przez Żydów zniesiony został królewskim edyktem w 1812 i natychmiast Zachariasz Anders, adwokat, doktor praw i starszy kahału (gminy żydowskiej) wystąpił do władz miasta o zakup ziemi pod cmentarz żydowski. Zgodę uzyskał i gmina wkrótce mogła przystąpić do przygotowywania terenu przy zbiegu dzisiejszych ulic Wrocławskiej i Chmielnej. Powstał tam jeden z najpiękniejszych na Dolnym Śląsku, jak go oceniali współcześni, "majstersztyk sztuki ogrodowo-parkowej". Pierwsze pochówki na tym cmentarzu odbyły się w roku 1814. Wśród pogrzebanych tam zasłużonych dla Zielonej Góry znalazł się m.in. Wilhelm Levysohn, księgarz i wydawca "Tygodnika Zielonogórskiego", poseł na Sejm Rzeszy w 1848, a także przemysłowiec Salomon Beerensohn z rodziną oraz rodzina Zachariasza Andersa.

Dopiero w latach 1882-1883 na Glasser Platz (plac Glassera, którego niemiecka nazwa czasem błędnie tłumaczona jest na "Szklarski", dziś plac Powstańców Wielkopolskich) zbudowano synagogę. Poświęcono ją w kwietniu 1883, co pozwoliło wyznawcom judaizmu przenieść swoje praktyki religijne w stałe miejsce (do tego czasu wynajmowali na ten cel pomieszczenia przy dzisiejszej ulicy Masarskiej i Żeromskiego).

Tak synagoga, jak i cmentarz żydowski zdewastowane zostały podczas "nocy kryształowej" z 9 na 10 listopada 1938. W pobliżu nieistniejącej już dziś świątyni stoi obecnie budynek Filharmonii Zielonogórskiej, natomiast cmentarz zarósł gęstą roślinnością, wśród której widoczne są resztki starodrzewu (kasztanowiec, brzoza i lipy).

Fragment dawnych murów miejskich przy Kurii Biskupiej