Historia kolei w Niemczech - Polski Serwis Naukowy

Stuttgart – pałac Rosenstein i tunel z 1846 r. doprowadzający kolej do Dworca Głównego, na pierwszym planie most nad Neckarem

Kolonia – Dombrücke z 1859 r. – element pierwszej wielkiej konsolidacji węzła kolejowego w Niemczech

Großhesseloher Brücke pod Monachium – wczesna konstrukcja żelazna z l. 1851–55

Wojna prusko-austriacka 1866 r. – "ucieczka lokomotyw" saksońskich do Chebu (Eger) w Czechach (Saksonia popierała Austrię)

Frankfurt nad Menem – dworce przed konsolidacją węzła – Dworzec Główny powstał na terenach otwartych w lewym dolnym rogu mapy (p. niżej)

Rendsburg, "Hochbrücke" nad Kanałem Kilońskim (1911–13), 42 m nad poziomem wody, 7½ km długości wraz z rampami doprowadzającymi; most jest jednocześnie drogowym promem podwieszonym (widoczna gondola)

Wnętrze zabytkowego wagonu hamburskiej Hochbahn

Mannheim – Heidelberg; zabytkowy wagon kolei dojazdowej OEG z 1928 r.

EZT Stadtbahner berlińskiej S-Bahn z 1928 r. jako Weihnachtszug na dworcu w Spandau

Elektrowóz pośpieszny typu E19 kolei DR (1939–40) dla linii Berlin – Lipsk – Norymberga – Monachium

Frankfurt nad Menem – Hauptbahnhof z l. 1883–88, para skrajnych naw dobudowana w l. 20.; w oddali po prawej stronie widoczne wloty do tunelu linii średnicowej S-Bahn

Frankfurt nad Menem – podziemny węzeł Hauptwache średnicy S-Bahn i linii tramwaju szybkiego z 1978 r.

Image metra dla zmodernizowanego tramwaju: Stadtbahn w Stuttgarcie, koncepcja z przełomu lat 70. i 80.

Modernizacja taboru tramwajowego w ostatnich dekadach istnienia NRD odbywała się poprzez import wagonów Tatra (na zdjęciu: przebudowane T3D w Chemnitz)

Portal Mündener Tunnel na linii wysokich prędkości Hanower – Würzburg, 1991

Karlsruhe-Durlach. Tramwaj dwusystemowy sieci AVG opuszcza torowisko tramwajów miejskich i wjeżdża na łącznicę wprowadzającą na linię kolei sieci krajowej

Zwickau – jednostka spalinowa VogtlandBahn na trasie ulicznej umożliwiającej wjazd do centrum miasta

Fryburg Bryzgowijski – tramwaj niskopodłogowy Combino w strefie pieszej centrum

Pomorze Przednie: – pociągi Usedomer Bäderbahn

Saksonia – Zittauer Schmalspurbahn, jak wiele innych kolei wąskotorowych, ma nadal trakcję parową

Synteza

Pierwszy parowóz A. Borsiga z 1840 r.

Althen. Pociąg z parowozem Blitz (produkcji brytyjskiej) kolei Leipzig-Dresdener Eisenbahn, 1837 r.

Rozwój kolei niemieckich sterowany był przez wiele ośrodków władzy politycznej. Część państw, w tym wszystkie największe, utworzyła własne zarządy kolejowe. Proces tworzenia sieci państwowej postępował w różnym tempie w różnych krajach.

Lipsk Główny (Leipzig Hauptbahnhof lub w skrócie - Leipzig Hbf) - główny dworzec kolejowy w Lipsku, w kraju związkowym Saksonia, w Niemczech. Od chwili wybudowania jest największym dworcem czołowym w Europie. Wcześniej tę rolę pełnił Dworzec Frankfurt/M Główny (Frankfurt (Main) Hauptbahnhof). Dworzec obsługuje około 150 tys. pasażerów dziennie. Zlokalizowano w nim trzypoziomowe centrum handlowe oraz ekspozycję muzealną (tor 24).
Push-pull - pociąg złożony z lokomotywy i wagonów, zakończony specjalistycznym wagonem sterowniczym, który posiada kabinę do zdalnego sterowania lokomotywą. Zasada działania takiego pociągu jest podobna do EZT. Jednakże w przeciwieństwie do EZT pociągi typu Push-pull można dowolnie skracać i wydłużać (oczywiście wagony muszą być dostosowane do tego systemu); można też wymieniać lokomotywę. W Polsce składy (wagony) push-pull w barwach Kolei Mazowieckich jeżdżą od 1 września 2008, jednak spółka ta nie posiada lokomotyw z którymi mogłyby one współpracować. Zakup lokomotyw przystosowanych do pracy w tym systemie planowany jest na rok 2010. Wagony dostarczyła z końcem lipca 2008 kanadyjska firma Bombardier Transportation.

W Królestwie Pruskim prawnie zagwarantowano rządowi możliwość zakupu kolei po 30 latach funkcjonowania. Państwowy system kolejowy rozpoczęto tworzyć od budowy Preußische Ostbahn (1849). Po zjednoczeniu kraju przystąpiono na dużą skalę do budowy linii strategicznych i wykupywania kolei prywatnych. Proces upaństwowienia został ukończony do 1885. W Prusach rolę centralnego zarządu Königlich Preußische Staatseisenbahnen (po 1896 Preußisch-Hessische Staatseisenbahnen) sprawowało jedno z ministerstw, któremu podlegały dyrekcje terytorialne kolei (KED). Zwyczajowo koleje pruskie określa się niekiedy nazwą Königlich Preußische Eisenbahn-Verwaltung (KPEV) – emblematy z tą nazwą nosiły liczne pojazdy i budowle.

Frankfurt (Main) Hauptbahnhof – największy dworzec kolejowy we Frankfurcie nad Menem, w kraju związkowym Hesja i jeden z największych w Europie, obok Dworca Głównego w Lipsku, Berlinie i Zurychu. Obsługuje dziennie około 350 tys. pasażerów, stanowiąc obok Dworca Głównego w Monachium najbardziej uczęszczany dworzec osobowy w Niemczech.
Die Hannoversche Maschinenbau AG Hanomag przedsiębiorstwo przemysłu maszynowego założone w roku 1835 w Linden, obecnie dzielnica Hanoweru, produkowało swego czasu maszyny parowe, parowozy, samochody ciężarowe i osobowe, oraz traktory i maszyny budowlane.

W Królestwie Bawarii kolej Königlich Bayerische Staats-Eisenbahnen (K. Bay. Sts. B) pierwszą linię przejęła w 1844 (Monachium – Augsburg), a ostatnie linie w Palatynacie – w 1909.

W Saksonii nowo utworzona kolej Königlich Sächsische Staatseisenbahnen (K.Sächs. Sts. E.B.) przejęła pierwszą linię w 1847 (Lipsk – Reichenbach/Vgtl.), a linię Leipzig-Dresdener Eisenbahn w 1876, jako jedną z ostatnich magistral.

Królestwo Hanoweru natomiast od początku rozwijało sieć kolejową wyłącznie jako państwową (przejęta przez kolej pruską po likwidacji państwa hanowerskiego w 1866).

Bombardier Transportation – przedsiębiorstwo należące do kanadyjskiego koncernu Bombardier, specjalizujące się w produkcji elektrycznych zespołów trakcyjnych, lokomotyw, wagonów kolejowych, tramwajów i pociągów metra, ale również urządzeń sterowania ruchem kolejowym i transportu miejskiego. Część taborowa wyprodukowała między innymi dla PKP lokomotywy EU11, E412 odsprzedane później do Włoch oraz obecnie jeżdżącą dla PKP Cargo EU43. Bombardier Transportation posiada w Polsce kilka zakładów: wrocławski Pafawag, katowicki ZWUS, warszawskie biuro projektowe Rail Engineering oraz łódzkie Biuro Obsługi.
Byłe tereny wschodnie Rzeszy Niemieckiej (niem: Ostgebiete des Deutschen Reiches) – określenie terenów położonych na wschód od granicy na Odrze i Nysie, które przed 31 grudnia 1937 należały do III Rzeszy, a po zakończeniu II wojny światowej w 1945 stały się częścią Polski i ZSRR (obecnie Rosji).

W 1912 licząca ponad 52 tys. km sieć kolejowa na terenie Rzeszy podzielona była na dziewięć państwowych systemów kolejowych działających mniej więcej w obrębie poszczególnych większych krajów.

Republika Weimarska u progu istnienia przeprowadziła konsolidację dawnych kolei sieci krajowych w jeden zarząd – Deutsche Reichsbahn, istniejący do podziału kraju po II wojnie światowej. Ponowna konsolidacja sieci miała miejsce w 1994.

System kolejowy Niemiec należy do najlepiej rozwiniętych na świecie. Podobnie udział transportu szynowego w obsłudze miast i jego poziom techniczno-organizacyjny znajdował się i znajduje nadal w czołówce państw wysokorozwiniętych.

Deutsche Reichsbahn - niemieckie koleje państwowe w latach 1920-1949, następnie w NRD i po połączeniu Niemiec do 1994, gdy weszły w skład Deutsche Bahn.
Stacja-widmo to określenie stacji (kolejowych i metra), które obecnie są zamknięte i nieużytkowane, lub nigdy nie zostały oddane do użytku (np. wybudowana dla planowanego przedłużenia linii U3 stacja Potsdamer Platz, niewykończona stacja Spartak moskiewskiego metra).

Początki i budowa sieci

1831 – kolej konna Prinz-Wilhelm-Eisenbahn Essen – Vohwinkel (Nadrenia pruska);

1833 – ukazanie się pracy Friedricha Lista (wybitnego ekonomisty), zawierającej wizję sieci kolejowej Niemiec;

7 XII 1835 – Ludwigs-Eisenbahn Norymberga – Fürth – pierwszy parowóz w krajach niemieckich: "Adler" Roberta Stephensona, ale także trakcja konna (Bawaria); replika lokomotywy poważnie ucierpiała w pożarze Verkehrsmuseum w Norymberdze (2005) i znajduje się w odbudowie; linia zamknięta 1922;

1837 – pierwszy odcinek Leipzig-Dresdner Eisenbahn Lipsk – Althen; pierwsza kolej wyłącznie trakcji parowej, przedłużona do Drezna w 1839 – pierwsza linia dalekobieżna w Niemczech (Saksonia); jedną z lokomotyw była pierwsza maszyna zbudowana w Niemczech: "Saxonia";

1837 – Berlin-Potsdamer Eisenbahn (Brandenburgia, Prusy);

1838 – Herzoglich Braunschweigische Staatseisenbahn, linia Brunszwik – Wolfenbüttel (Brunszwik); powstały 1845 drugi dworzec w Brunszwiku uznawany jest niekiedy za pierwowzór nowoczesnego dworca czołowego – w przeciwieństwie do innych ówczesnych dworców niemieckich, torów nie wyprowadzono przed fasadę budowli, ale skończono je w hali peronowej;

1838 – Düsseldorf-Elberfelder Bahn, linia Düsseldorf – Erkrath (Nadrenia pruska); napęd linowy na krótkim odcinku o nachyleniu 3,3%;

1839 – pierwszy odcinek Magdeburg-Leipziger Eisenbahn, linia Magdeburg – Schönebeck, do Halle i Lipska w 1840 – druga linia dalekobieżna w Niemczech (Saksonia pruska, Ks. Anhalt);

1839–1840 – Taunusbahn, linia Frankfurt nad Menem – Wiesbaden (Ks. Nassau);

1839–1840 – München-Augsburger Eisenbahn (Bawaria);

1839–1843 – Rheinische Eisenbahn, linia Kolonia – Akwizgran – Herbesthal (granica belgijska), pierwsza linia transgraniczna w Niemczech (Nadrenia pruska);

1840 – pierwszy odcinek linii Mannheim – Bazylea kolei Großherzoglich Badische Staatseisenbahnen, ukończenie trasy w 1855 (Badenia);

1842 – Oberschlesische Eisenbahn, odcinek między Wrocławiem i Oławą – pierwsza kolej na obecnych ziemiach polskich, ukończona do Mysłowic – 1846, do Bogumina (Oderberg) – 1848 (Śląsk pruski).

1843 – otwarcie linii Hanower – Lehrte; w następnych latach Lehrte (a nie Hanower), wieś o 755 mieszkańcach, stało się głównym węzłem kolejowym Królestwa Hanoweru, a kolej jego głównym czynnikiem rozwoju; do końca XIX w. Lehrte powiększyło się dziesięciokrotnie;

1844 – otwarcie w Lipsku dworca Bawarskiego (Bayerischer Bahnhof), najstarszego dworca w świecie;

1846 – otwarcie kolei towarowej Cottbus-Schwielochsee-Eisenbahn (dług. 31 km), jednej z ostatnich kolei konnych; zamknięta 1879 (Łużyce pruskie);

1853 – Preußische Ostbahn dociera do Królewca; 1857 ukończenie brakujących odcinków Tczew – Malbork (z mostami na Wiśle i Nogacie) oraz linii Frankfurt nad Odrą – Kostrzyn – Krzyż; 1860 kolej dociera do Ejdkunów na granicy rosyjskiej;

1859 – Kolonia: ukończenie pierwszej niemieckiej linii średnicowej przez miasto (na wiadukcie), połączone z budową (pierwszego) dworca głównego i mostu Dombrücke;

1868 – Brunszwik: pierwsza nastawnia na kolejach niemieckich, zbudowana na wzór brytyjski; Braunschweigische Bahn; 1870 import brytyjskich technologii nastawczych Saxby'ego i Farmera do Brunszwiku;

Modernizacja sieci i początki kolei miejskich

Francuskie kontrybucje otrzymane po zwycięstwie 1871 i utworzeniu Cesarstwa Niemieckiego pozwoliły na dokonanie wielkich inwestycji w infrastrukturze kolejowej. Podjęto budowę licznych kolei wojskowych (takich jak Kanonenbahn z Berlina do Metz w Lotaryngii albo górska Wutachtalbahn dla ominięcia Szafuzy), które nie miały uzasadnienia gospodarczego, jak również restrukturyzację najważniejszych w kraju węzłów kolejowych, zazwyczaj obejmującą urządzenie okazałych "dworców głównych" (węzły w Berlinie i Frankfurcie nad Menem były jednymi z pierwszych, węzeł w Królewcu, ukończony po I wojnie – jednym z ostatnich).

Intercity-Express, dawniej InterCityExpress lub w skrócie ICE – kategoria pociągów dalekobieżnych dużych prędkości przedsiębiorstwa DB Fernverkehr, należącego do grupy Deutsche Bahn. ICE stanowi regularnie (zazwyczaj co godzinę) kursujący system pociągów łączących największe miasta w Niemczech (i kilku krajach ościennych) istniejący od 1991. Pociągi ICE poruszają się z prędkościami do 330 km/h.
Henschel-Werke lub w skrócie Henschel — niemiecki producent maszyn i pojazdów, którego fabryki zlokalizowano w Kassel. W zakładach Henschel powstał pierwszy niemiecki parowóz , a sama firma stała się wiodącym producentem lokomotyw w Europie. Od 1925 roku w zakładach w Kassel rozpoczęto produkcję autobusów i ciężarówek, a w latach 1933 - 1945 czołgów (w tym najcięższych typu PzKpfw VI Tiger). W fabrykach firmy Henschel w Berlinie produkowano także samoloty i pociski rakietowe.

1877–1882 – budowa kolejowego węzła w Berlinie, obejmująca powstanie Ringbahn i linii średnicowej Stadtbahn; konsolidacja sieci krajowej oraz wprowadzenie zintegrowanego systemu kolei miejskiej Stadt-, Ring- und Vorortbahnen – pionierskie racjonalne rozwiązanie sieci kolejowej w metropolii, służące za model dla wielu innych podobnych inwestycji za granicą (m.in. Tokio, Warszawa, Bruksela);

1888 – otwarcie dworca "Hauptbahnhof" we Frankurcie nad Menem; konsolidacja węzła kolejowego;

1891–1901 – przebudowa węzła w Dreźnie państwowych kolei saksońskich, obejmująca powstanie linii średnicowej, dworców Neustadt i Altstadt (obecny Hbf.);

1898–1904 – przebudowa węzła we Wrocławiu, obejmująca rozbudowę Dworca Górnośląskiego do skali Głównego oraz przełożenie linii średnicowej na wiadukt;

ok. 1908 – budowa węzła kolejowego w Hamburgu i Altonie, obejmująca powstanie linii średnicowej Verbindungsbahn, dworca "Hauptbahnhof", elektrycznej kolei miejskiej Hamburg-Altonaer Stadt- und Vorortbahn;

1915 – otwarcie dworca "Hauptbahnhof" w Lipsku, notabene, największego dworca czołowego w Europie.

Niemcy należały do krajów, w których najwcześniej budowano sieci tramwajowe. Podobnie jak w Austrii i Szwajcarii, znaczna część tramwajów używała toru wąskiego (zwykle metrowego), występowały nawet przypadki przejścia na tor wąski przy okazji elektryfikacji (np. Królewiec). Pierwsze tramwaje konne:

Transport kolejowy istniał od starożytności w postaci kolei konnych wykorzystujących wyżłobienia w kamiennych płytach dróg, które powstały m.in. na niektórych mocno obciążonych drogach dojazdowych do Rzymu. Transport szynowy z trakcją konną był znany już w Asyrii ponad 2500 lat temu. Najwcześniejszym świadectwem zastosowania transportu szynowego jest linia Diolkosa (długość 6÷8,5 km), dzięki której przemieszczano statki w poprzek Przesmyku Korynckiego (Grecja) począwszy od około 600 p.n.e. (użytkowano ją przez ponad sześć i pół stulecia).
Tramwaj parowy – dawny pojazd szynowy służący do komunikacji miejskiej, napędzany maszyną parową. Istniały dwa podstawowe typy tego pojazdu: albo w silnik parowy wyposażony był bezpośrednio wagon, albo skład ciągnięty był przez stosunkowo niewielką lokomotywę parową.

1865 – Berlin, 1866 – Hamburg, 1868 – Stuttgart, 1872 – Hanower, Frankfurt nad Menem, Lipsk i Drezno, 1873 – Gdańsk, 1876 – Düsseldorf, Monachium i Brema, 1877 – Kolonia, Wrocław, Magdeburg i Kassel.

Tramwaje parowe:

1877 – Kassel, 1878 – Hamburg, 1894 – Bytom, Zabrze, Gliwice i Królewska Huta – Chorzów (1896 sieć dociągnięto do Katowic).

Tramwaje spalinowe:

1894 – Dessau, 1897 – Jelenia Góra (napęd gazowy).

Pierwsze elektryfikacje dotyczyły sieci tramwajowych. Firma Siemens & Halske zbudowała w 1881 r. pionierską linię w Groß Lichterfelde pod Berlinem. Udoskonalone systemy tramwajów elektrycznych pojawiły się jednak dopiero dziesięć lat później (1891 – Halle, 1893 – Wrocław, Drezno, Essen i Hanower) – opór ze względów estetycznych przez montowaniem sieci trakcyjnej, tak silny we Francji, w Niemczech wystąpił w stopniu bardzo ograniczonym.

Wrocławski węzeł kolejowy - węzeł łączący dziesięć różnych kierunków linii kolejowych normalnotorowych i jednej wąskotorowej zbiegających się we Wrocławiu. Współcześnie dziewięć linii normalnotorowych jest czynnych, ale tylko siedem obsługuje ruch pasażerski; linia wąskotorowa już od lat sześćdziesiątych jest we Wrocławiu zlikwidowana.
Deutsche Bundesbahn lub DB (Niemiecka Kolej Federalna) - powstała w 1949 jako kolej państwowa nowo utworzonej Republiki Federalnej Niemiec (RFN) w wyniku podziału kolei niemieckich na dwa zarządy państwowych kolei. Koleje RFN przyjęły nazwę Deutsche Bundesbahn, a koleje Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) zachowały dotychczasową nazwę Deutsche Reichsbahn (DR). Nastąpił podział dotychczasowej sieci kolejowej na granicy wewnątrzniemieckiej. Komunikację transgraniczną (tzw. Interzonenzüge) poddano kontroli granicznej.

Wyjątkowo wczesna była też elektryfikacja kolei kopalnianej we Freital-Zauckerode koło Drezna: 1881 W 1895 zelektryfikowano prądem stałym linię kolei lokalnej Meckenbeuren – Tettnang (Wirtembergia, nie zachowała się), w 1898 linię kolei lokalnej Wąbrzeźno – Wąbrzeźno Miasto (Kreisbahn Briesen) (=400 V; Prusy Zach.), a w 1906 – Cöln-Bonner Kreisbahn: linia Rheinuferbahn (Kolonia – Wesseling – Bonn, obecnie część sieci tramwajów szybkich) – koleje te miały zasilanie górne. W 1902 otwarto pierwszą linię metra w Berlinie (Hoch- und Untergrundbahn), zasilaną z dołu. W 1903 firma UEG zelektryfikowała trzecią szyną linię podmiejską wzdłuż Anhalter Bahn do Groß Lichterfelde (sieć KPEV, pierwsza elektryfikacja elementu węzła berlińskiego). Drugim systemem metra stała się w 1912 Hamburger Hochbahn. Odosobnionym rozwiązaniem pozostała elektryczna kolej podwieszona (Schwebebahn), otwarta w 1901 między Elberfeld i Barmen, biegnąca nad wąską doliną rzeki Wupper (obecnie Wuppertal).

Szybka kolej Norymberga-Monachium – niemiecka linia kolei dużych prędkości o długości 171 km (106 mil). Łączy dwa największe miasta w Bawarii, Monachium i Norymbergę.
Kassel Wilhelmshöhe – największy dworzec kolejowy w Kassel (Hesja, Niemcy). Obsługuje dziennie około 20 tys. pasażerów. Nazwa nawiązuje do Wilhelmshöhe, Wzgórza Wilhelma, na szczycie którego znajduje się pomnik Herkulesa.

Pierwsza elektryfikacja trójfazowym prądem zmiennym miała miejsce eksperymentalnie w 1899 między Zossen i Marienfelde pod Berlinem (Königlich Preußische Militäreisenbahn, mimo efemerycznego charakteru, próba ta zapisała się w 1903 osiągnięciem przez pociąg prędkości 210 km/h). Utrzymała się natomiast pierwsza elektryfikacja jednofazowa kolei Ammertalbahn (Murnau – Oberammergau w Bawarii, K. Bay. St. B.) z 1904. Druga elektryfikacja górna prądem jednofazowym wspomnianej kolei w Hamburgu i Altonie z 1907 została zamieniona na system dolny w l. 1939–1955 (hamburska S-Bahn). Za początek elektryfikacji sieci krajowej można uznać:

Linia kolejowa nr 274 – linia kolejowa łącząca stację Wrocław Świebodzki ze stacją Zgorzelec / Görlitz i dalej prowadząca do Drezna, stanowi oś północ – południe Śląskiej Kolei Górskiej (niem. Schlesische Gebirgsbahn) – sieci linii kolejowych wybudowanych w trudnym terenie górskim Dolnego Śląska przez koleje pruskie KPEV. Linia Wrocław – Zgorzelec była jedną z pierwszych w Europie zelektryfikowanych linii kolejowych (w latach 1916-1928). Sieć trakcyjna została zdemontowana pod koniec II wojny światowej, ponowna elektryfikacja odcinka z Wrocławia została przeprowadzona w 1965 roku.
Linia kolejowa Berlin – Hamburg – linia kolejowa o długości 286 km przystosowana do przewozów pasażerskich dalekobieżnych i towarowych. Była to pierwsza zmodernizowana do prędkości ponad 200 km/h (do 230 km/h) linia dużych prędkości w Niemczech. Linia ta ma również największą średnią prędkość w połączeniu pomiędzy dwoma niemieckimi miastami, która wynosi 190 km/h (2008).

1911–1914 – elektryfikacja linii Magdeburg – Dessau – Bitterfeld – Lipsk oraz linii Lipsk – Halle (kolej KPEV); po raz pierwszy w Niemczech zastosowano system ~15 kV 16 2/3 Hz, dominujący do dzisiaj na sieciach kolei państwowych w krajach niemieckich;

1913–1923 – elektryfikacja kolei sudeckiej (KPEV, potem DR); system rozciągał się od Wrocławia po Zgorzelec i obejmował magistralę sudecką (przez Wałbrzych i Jelenią Górę) oraz kilka linii lokalnych.

Tunel średnicowy (niem. City-Tunnel, dosł. tunel śródmiejski) - dwutorowy, normalnotorowy tunel kolejowy we Frankfurcie nad Menem, stanowiący centralny odcinek tamtejszej sieci SKM S-Bahn Ren-Men.
Sieć kolejowa Monarchii Naddunajskiej była jedną z największych i najgęstszych w Europie, choć technicznie ustępowała niektórym krajom. System kolejowy zaczął się rozwijać, podobnie jak na całym kontynencie, w latach 20. XIX wieku. Początkowo były to koleje konne, następnie parowe, a na przełomie XIX i XX wieku weszły do użycia maszyny napędzane elektrycznie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)