Historia suwerennej Kanady - Polski Serwis Naukowy

Poprzedni okres – historia Kanady Brytyjskiej

Kamieniami milowymi w historii suwerenności Kanady były trzy wydarzenia: Konfederacja Kanady w 1867, Status Westminsterski z 1932 i Konstytucja Kanady z 1982. Dopiero ostatnie wydarzenie uczyniło Kanadę państwem w pełni suwerennym. Już wcześniej jednak, mimo możliwości wpływania na politykę wewnętrzną Kanady przez Wielką Brytanię, kraj ten cieszył się praktycznie pełną niezależnością, a wpływy brytyjskie ograniczały się do czysto symbolicznych.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Nikiel (Ni, łac. niccolum) - pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Został odkryty w roku 1751 przez Cronstedta. W 1804 otrzymano go po raz pierwszy w stanie czystym. Przed naszą erą był używany w stopach z miedzią i cynkiem.

Konfederacja Kanady

W dążeniu do przezwyciężenia permanentnego kryzysu parlamentarnego przyświecały także inne cele. Chodziło o powiększenie suwerenności kraju. W tym sensie John Macdonald w istocie może być uznany za "ojca narodu". W procesie tworzenia się świadomości kanadyjskiej niemałą rolę odegrał przykład amerykański. W ciągu niecałych stu lat ze zbioru rolniczych kolonii powstało olbrzymie państwo, potężne gospodarczo, zaczynające robić karierę na scenie międzynarodowej. Starania federalistów szły w dwóch kierunkach, po pierwsze by wytworzyć we wschodnich koloniach brytyjskich odpowiedni klimat oraz przekonać rząd brytyjski do konieczności zmian. Pierwsza konferencja konfederacyjna – konferencja w Charlottetown odbyła się w Charlottetown – Wyspa Księcia Edwarda 1864. Spotkanie kontynuowano na konferencji w Québecu tego samego roku – konferencja w Québecu. W 1866 przedstawiciele czterech prowincji – Ontario, Quebec, Nowa Szkocja i Nowy Brunszwik – udali się do Londynu, gdzie ich idea spotkała się z przychylnym przyjęciem na konferencji londyńskiej. W 1867 Parlament Brytyjski uchwalił Ustawę o Brytyjskiej Ameryce Północnej. 1 lipca 1867 Konfederacja Kanady stała się faktem.

Postępowo-Konserwatywna Partia Kanady, oficjalna nazwa angielska Progressive Conservative Party of Canada, oficjalna nazwa francuska Parti progressiste-conservatuer du Canada – partia polityczna działająca w Kanadzie od 1867 do 2003, kiedy formalnie zjednoczyła się z partią Canadian Alliance by stworzyć nową Konserwatywną Partię Kanady.
Wilfrid Laurier (20 listopada 1841 – 17 lutego 1919) – pierwszy frankofon na stanowisku premiera Kanady. Sprawował władzę w latach 1896 – 1911 z ramienia partii liberalnej. Uznawany za jednego z najwybitniejszych mężów stanu Kanady. Był twórcą tradycyjnych kanadyjskich norm politycznych i społecznych, opierających się na umiarkowaniu i kompromisie.

Czasy Macdonalda – jedność i ekspansja terytorialna

Pierwszą próbą jedności Kanady była sprawa separatyzmu w Nowej Szkocji. W pierwszych prowincjonalnych wyborach parlamentarnych Partia Antykonfederacyjna zdobyła większość w Parlamencie Nowej Szkocji. Mimo starań nie udało się jej jednak wyprowadzić prowincji z Konfederacji.

Kryzys szkolny w Manitobie (ang. Manitoba Schools Question) - kontrowersja na temat używania języka francuskiego w szkołach w Manitobie jak i finansowania katolickiego systemu oświaty z funduszy publicznych.
Melchior Wańkowicz (ur. 10 stycznia 1892 w Kałużycach na Mińszczyźnie, zm. 10 września 1974 w Warszawie) – polski pisarz, dziennikarz, reportażysta i publicysta. Debiutował artykułami w prasie jeszcze pod zaborem rosyjskim; pierwsze tomy reportaży i wspomnień (W kościołach Meksyku, Szczenięce lata, Opierzona rewolucja) wydał w okresie międzywojennym. Podczas II wojny światowej pracował jako korespondent wojenny przy II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa, bezpośrednio po wojnie wydał swoją najbardziej znaną książkę – Bitwę o Monte Cassino – dzieło o największej bitwie tego korpusu w 1944. Wydarzeniom wojennym poświęcił też m.in. tomy Wrzesień żagwiący, który przyczynił się do powstania i umocnienia legendy obrony Westerplatte i Hubalczyków, i Ziele na kraterze. Bezpośrednio po wojnie przebywał na emigracji, w 1958 powrócił do rządzonej przez komunistów Polski. W 1964 podpisał tzw. List 34, z protestem m.in. przeciwko cenzurze, przez co naraził się na proces sądowy i kilkutygodniowe uwięzienie. We wczesnym okresie twórczości używał też niekiedy pseudonimu Jerzy Łużyc. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych reportażystów w historii literatury polskiej.

Polityka konserwatystów pod przywództwem Johna Macdonalda opierała się na dążeniu do stworzenia silnego, jednolitego i rozległego państwa. Skonfederowane cztery prowincje zajmowały nikły procent powierzchni Kanady (zobacz mapa w Konfederacja Kanady), jaki miała ona obejmować już w kilka lat potem. W 1869 rząd Kanady przejął od Kompania Zatoki Hudsona olbrzymi obszar obejmujący północne i zachodnie obszary kontynentu, wokół Zatoki Hudsona, mórz arktycznych, prerii aż po zachodnie stoki Gór Skalistych. Był to największy w świecie obszar kontrolowany przez prywatną korporację. Przekazanie terenów przyłączonych do Kanady jako Terytoria Północno-Zachodnie odbyło się poprzez akt prawny zrzeczenia się ich Deed of Surrender w 1869.

Konferencja w Québecu – konferencja, na której powzięto ostateczne decyzje dotyczące Konfederacji Kanady. Konferencja rozpoczęła się 10 października i zakończyła 27 października 1864 r. w mieście Québec i była kontynuacją konferencji w Charlottetown. Na konferencji spotkali się przedstawiciele prowincji morskich Nowej Szkocji, Nowego Brunszwiku i Wyspy Księcia Edwarda oraz delegaci Unii Kanady – Ontario i Quebecu. Delegaci Nowej Fundlandii uczestniczyli w konferencji jako obserwatorzy. Przewodniczącym obrad został Étienne-Paschal Taché. Wynikiem obrad był dokument znany jako 72 Resolution lub Quebec Resolution Rezolucja Quebekańska. Dokument ten był podstawą negocjacji w czasie konferencja londyńska w sprawie Kanady.
Po zajęciu Kanady został ustalony jej tymczasowy zarząd. W 1774 tymczasowa sytuacja została unormowana poprzez Ustawę o Quebecu uchwaloną przez Parlament Brytyjski.

Zanim jednak przysechł atrament na akcie wcielenia, wybuchły problemy. Jedynym większym skupiskiem ludzkim na nowo wcielonych terytoriach były tereny składające się z szeregu osad nad rzeką Red River (Rivière Rouge). Przywódcą politycznym ok. 12 tys. ich mieszkańców był Louis Riel, który ogłosił się samozwańczym premierem własnej prowincji. Wydarzenia roku 1869 znane jako rebelia nad Rzeką Czerwoną doprowadziły do wydzielenia z Terytoriów Północno-Zachodnich piątej prowincji Kanady, utworzonej na mocy Ustawa o Manitobie w roku 1870 – Manitoba Act of 1870.

Royal Canadian Air Force, RCAF (Królewskie Kanadyjskie Siły Lotnicze) – nazwa sił lotniczych Kanady od 1924 do 1968 kiedy trzy branże kanadyjskich sił zbrojnych zostały zjednoczone jako Kanadyjskie Siły Zbrojne. W ramach tej struktury siły lotnicze Kanady funkcjonują dziś pod nazwą Canadian Forces Air Command (czyli Dowództwo Powietrzne Kanadyjskich Sił Zbrojnych). Formacja ta kontynuuje tradycje RCAF.
Red River (fr. Rivière Rouge) – rzeka w USA i Kanadzie. Długość 500 km, średni przepływ 240 m³/s, powierzchnia dorzecza 297 000 km². W Stanach Zjednoczonych często używa się nazwy Red River of the North dla odróżnienia od tak samo nazywającej się rzeki na granicy stanów Teksas i Oklahoma.

Nowa Kanada zajmowała olbrzymi obszar od Atlantyku, sięgając niemal wybrzeży Oceanu Spokojnego. Od jego wybrzeży oddzielały ją tylko Alaska i Kolumbia Brytyjska. Ta ostatnia była kolonią brytyjską posiadającą względnie dużą samodzielność. Oddzielona od Kanady olbrzymimi obszarami nie czuła żadnego związku z Kanadą. Akces Kolumbii Brytyjskiej do Kanady był spowodowany czysto ekonomicznymi przyczynami. Rząd federalny Kanady zobowiązał się spłacić olbrzymie zadłużenie bankrutującej kolonii. W 1871 została ona szóstą prowincją Federacji. W 1873 do Konfederacji przystąpiła mała Wyspa Księcia Edwarda, która została szóstą prowincją. Poza Federacją pozostała jedynie Nowa Fundlandia.

Ontario – prowincja Kanady. Ontario jest najludniejszą i najprężniejszą ekonomicznie częścią Kanady. W granicach Ontario znajduje się stolica Kanady Ottawa, największe miasto Kanady Toronto, a także największa aglomeracja tzw. Golden Horseshoe. W 1855 stacjonujący tam żołnierze angielskiej armii wymyślili hokej na lodzie.
Robert Laird Borden (ur. 26 czerwca 1854, zm. 10 czerwca 1937) – premier Kanady od 10 października 1911 do 10 lipca 1920. Swą władzę sprawował z ramienia Partii Konserwatywnej, a od 1917 w unii z Partią Liberalną.

Pierwszy spis powszechny w Kanadzie, który przeprowadzono w 1871, wykazał populację 3 689 257 mieszkańców.

Ważną decyzją podjętą przez rząd konserwatywny byłą budowa Kolei Transkanadyjskiej. Ten olbrzymi inżynierski i finansowy projekt był niezwykle ważny dla przyszłego rozwoju ekonomicznego Kanady. Macdonald przyrzekł zbudowanie kolei łączącej wybrzeża Atlantyku i Pacyfiku w ciągu dziesięciu lat. Niepowodzenie projektu połączone ze skandalem korupcyjnym kosztowało konserwatystów utratę rządów. Epizod rządów liberalnych połączony ze zbliżeniem gospodarczym z USA został przerwany tryumfalnym powrotem do władzy Macdonalda, który powrócił do protekcjonistycznej polityki gospodarczej, opartej na barierach celnych oraz do stymulowania rynku wewnętrznego.

Partia Antykonfederacyjna Nowej Szkocji – partia polityczna, która powstała w Nowej Szkocji w Kanadzie bezpośrednio po utworzeniu Konfederacji Kanady w 1867 roku. Partia zdobyła 35 z 38 miejsc do pierwszego Zgromadzenia Legislacyjnego Nowej Szkocji oraz zdołała wprowadzić 18 deputowanych do parlamentu Kanady. Głównym celem programowym partii było wystąpienie z federacji. Cel był jednak niemożliwy do zrealizowania ze względu na to, że w Ustawie o Ameryce Brytyjskiej nie przewidziano możliwości secesji prowincji, zmiana zaś tej ustawy nie leżała w gestii parlamentu prowincjonalnego ani nawet federalnego, lecz brytyjskiego, który nie był zainteresowany takimi zmianami.
Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

Po śmierci Macdonalda wyraźnie zabrakło w partii konserwatywnej lidera na jego miarę. Konserwatyści utrzymali władzę aż do 1896. Trzynastoletni okres rządów partii konserwatywnej zamknął Charles Tupper. Bezpośrednią przyczyną utraty władzy był tzw. kryzys szkolny w Manitobie.

Terytoria Północno-Zachodnie (ang. Northwest Territories lub NWT, fr. Territoires du Nord-Ouest) – terytorium Kanady leżące w środkowej części północnych obszarów Kanady. NWT graniczy z terytoriami Jukon na zachodzie i Nunavut na wschodzie oraz z prowincjami: Kolumbia Brytyjska, Alberta i Saskatchewan. Północną granicą terytorium są wybrzeża Morza Arktycznego. W skład terytorium wchodzi także szereg wysp, w tym część wyspy Wiktorii, Wyspa Banksa i wiele pomniejszych. Teoretycznie też należy do niego trójkąt zawarty pomiędzy południkami, z wierzchołkiem na biegunie północnym.
Bitwa pod Cambrai - bitwa stoczona w okolicy Cambrai, miasta we wschodniej Francji. Okolice tego miasta były w trakcie I wojny światowej miejscem licznych walk. Bitwa rozegrała się w dniach 20 listopada – 6 grudnia 1917 r. i przeszła do historii za sprawą użycia po raz pierwszy na dużą skalę broni pancernej (patrz: Czołgi I wojny światowej).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)