Historyczne krainy Szwecji - Polski Serwis Naukowy

Prowincje (landskap) królestwa Szwecji i Finlandii (1353–1808)

Historyczna kraina Szwecji (szw. landskap) to część Szwecji, która pojawiła się w którymś z dawniejszych podziałów politycznych tego kraju. Ze względu na dużą stabilność władzy w tym rejonie świata zwykle krainy historyczne wyróżniają się odrębnym charakterem kulturowym i geograficznym przy czym jednocześnie wielu ludzi współcześnie identyfikuje się z nimi. Główna reforma podziału terytorialnego Szwecji miała miejsce w roku 1634. W roku tym Axel Oxenstierna zastąpił stary podział nowym podziałem na regiony. Podział Oxenstierny dotyczył także Finlandii i zachował się tam do roku 1997, mimo iż kraje te nie stanowią jednego organizmu państwowego od roku 1809.

Unia kalmarska – zawarta 20 lipca 1397 na zamku w Kalmarze unia między Danią, Szwecją i Norwegią. Związek powstał w wyniku zabiegów politycznych królowej Danii Małgorzaty I i jednoczył trzy państwa pod berłem jednego monarchy.

Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Historia

Początki szwedzkiego podziału na prowincje sięgają wczesnych monarchii, które istniały przed i w czasie zjednoczenia Szwecji w latach 800-1000 n.e. Po zjednoczeniu oraz ustanowieniu jednego monarchy każdy z tych mini-krajów miał swoje własne prawa, własne zgromadzenie ogólne (ting) i w zasadzie rządził się sam. Prowincjom historycznym po zjednoczeniu nadano status księstw, natomiast prowincje nowo zdobywane stawały się księstwami.

Gästrikland – historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy ze szwedzkimi prowincjami: Uppland, Västmanland, Dalarna, Hälsingland. Leży nad zatoką Botnicką.

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.

Spośród ziem pozyskanych w wyniku zerwania Unii kalmarskiej w roku 1523 tylko niektóre zostały włączone jako prowincje. Najtrwalszy charakter miały nabytki uzyskane w wyniku Pokoju w Roskilde, który sprawił, że dotychczasowe obszary duńskiej Skanii – prowincje Skania, Blekinge oraz Halland – wraz z norweskimi Bohuslän, Jämtland i Härjedalen weszły w posiadanie szwedzkiej monarchii i stopniowo zintegrowały się z resztą kraju. Inne obce terytoria były zarządzane jako szwedzkie dominia, pozostając pod berłem monarchy szwedzkiego czasem przez dwa lub nawet trzy stulecia. Norwegia w XIX w. była złączona ze Szwecją unią personalną, jednak nigdy nie stała się integralną jej częścią.

Norrland (lub Norrlandia) to nazwa najbardziej na północ wysuniętej części Szwecji, jeden z czterech historycznych krajów Szwecji. Nie jest ona żadną administracyjnie wyróżnioną jednostką, jednak występuje powszechnie w codziennym języku. Ludzie z południowej części Szwecji określają często w ten sposób bliżej nieokreśloną "północną Szwecję". Jednak taka swoboda w określaniu jest często traktowana przez mieszkańców północy z dużą rezerwą, gdyż nie ma podobnego określenia na bliżej nieokreślone południowe rejony państwa.

Laponia (fiń. Lappi, szw. i norw. Lappland, ros. Лапландия, lapońskie Sápmi) – region w północnej Europie, obejmujący swoim zasięgiem Półwysep Kolski w Rosji oraz północne tereny trzech państw nordyckich: Finlandii, Szwecji i Norwegii. Zajmuje obszar ok. 380 000 km².

Podział krainy Västerbotten, który miał miejsce w wyniku odłączenia Finlandii na początku XIX w. spowodował powstanie nowej jednostki administracyjnej o nazwie Norrbotten, która z czasem została uznana za krainę historyczną na równi z pozostałymi obszarami. W roku 1995 nadano jej nawet własne godło.

Österbotten (fiń. Pohjanmaa, łac. Ostrobothnia) − region historyczny w centralnej Finlandii, dawna prowincja szwedzka. Graniczy z Karelią, Sawonią, Häme (Tavastia) i Satakunta na południu, Västerbotten i Laponią na północy, Rosją na wschodzie oraz Zatoką Botnicką na zachodzie. Obecnie rozdzielona jest między fińskie prowincje: Finlandia Zachodnia, Laponia i Oulu.

Ångermanland – historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy ze szwedzkimi prowincjami: Medelpad, Jämtland, Lapland, Västerbotten. Leży nad zatoką Botnicką.

Godła

Godła wszystkich krain historycznych Szwecji zostały po raz pierwszy zestawione razem na pogrzebie króla Gustawa I Wazy w 1560 roku. Po oddzieleniu Finlandii od Szwecji tradycje związane z godłami w obu państwach poszły różnymi drogami. I tak na przykład 18 stycznia 1884 roku w Szwecji przyjęto, że godła wszystkich szwedzkich prowincji będą ozdobione koronami księstwa, jednocześnie na terenie Finlandii rozróżnienie między hrabstwami a księstwami pozostało niezmienione. Dodatkową komplikację wprowadzał tutaj fakt, że wygląd książęcych i hrabiowskich koron w godłach fińskich przypominał wygląd szwedzkich koron niższego rzędu – odpowiednio hrabiowskich i baronowskich. Co więcej podział Laponii wymusił wprowadzenie rozróżnienia między godłami części szwedzkiej i fińskiej.

Värmland – historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy z Norwegią oraz ze szwedzkimi prowincjami: Västergötland, Dalsland, Dalarna, Västmanland i Närke.

Księstwem określa się państwo, którego panujący monarcha nosi tytuł księcia lub księżnej. Określenie pojawiło się w średniowieczu. Księstwem określano także dzielnicę państwa podporządkowaną władcy zwierzchniemu (seniorowi).

Historyczne kraje Szwecji z uwzględnieniem Finlandii

Krainy historyczne a kraje Szwecji

Oprócz tradycyjnego podziału na krainy historyczne występuje w Szwecji obecnej i historycznej (obejmującej także Finlandię) podział na kraje (szw. land), które są jednostkami nadrzędnymi w stosunku do krain historycznych.

Olandia (?/i) – należąca do Szwecji wyspa na Morzu Bałtyckim położona przybrzeżnie przy południowo-wschodnym krańcu tego kraju i oddzielona od stałego lądu Cieśniną Kalmarską. Jest drugą co do wielkości (po Gotlandii) wyspą Szwecji.

Halland – jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län), położony na południowym zachodzie kraju nad cieśniną Kattegat. Swym zasięgiem niemal dokładnie obejmuje historyczną prowincję Szwecji Hallandię, graniczy z regionami Västra Götaland, Jönköping, Kronoberg oraz Skåne. Do 1658 r. Halland wchodził w skład królestwa duńskiego.

Götaland

Götaland składa się z następujących dziesięciu krain znajdujących się w granicach obecnej Szwecji:

Blekinge (Blechingia)

Bohuslän (Bahusia)

Dalsland (Dalia)

Gotlandia (Gotlandia)

Halland (Hallandia)

Olandia (Oelandia)

Östergötland (Ostrogothia)

Skania (Scania)

Smalandia (Smalandia)

Västergötland (Westrogothia)

Svealand

Prowincje Szwecji w dniu dzisiejszym

Krainy historyczne Szwecji na terenie obecnej Finlandii

Svealand składa się z następujących sześciu prowincji, z których wszystkie znajdują się w obrębie obecnej Szwecji:

Härjedalen - historyczna prowincja w środkowej Szwecji. Graniczy z Norwegią oraz ze szwedzkimi prowincjami: Dalarną, Hälsingland, Medelpad i Jämtland.

Blekinge - jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Położony jest na południu Szwecji, wokół miasta Karlskrona, graniczy z regionami Skåne, Kronoberg i Kalmar oraz Morzem Bałtyckim. Na stosunkowo małej powierzchni można odnaleźć wiele różnych krajobrazów, charakterystycznych dla reszty kraju. Długie i mocno urozmaicone wybrzeże z mnóstwem wysp i zatok stanowi dużą atrakcję dla turystów. Do 1658 r. region Blekinge wchodził w skład królestwa duńskiego

Dalarna (Dalecarlia)

Närke (Nericia)

Södermanland (Sudermannia)

Upplandia (Uplandia)

Värmland (Wermelandia)

Västmanland (Westmannia)

Norrland

Norrland składa się z następujących dziewięciu prowincji, z których Västerbotten i Laponia są podzielone między współczesną Szwecję i Finlandię, zaś Österbotten w całości znajduje się po stronie fińskiej:

Skania, Skonia (w języku duńskim i szwedzkim Skåne odsłuchaj ?/i) – historyczna kraina (lub prowincja, landskap) Danii, od 1658 należy do Szwecji. Położona jest na południu kraju nad Morzem Bałtyckim i cieśniną Sund. Graniczy z krainami Halland, Småland i Blekinge. Skania połączona jest z duńską wyspą Zelandią mostem przebiegającym przez cieśninę Sund.

Dania – Królestwo Danii (Kongeriget Danmark) – państwo położone w Europie Północnej (Skandynawia), najmniejsze z państw nordyckich. W jej skład wchodzą też Grenlandia oraz Wyspy Owcze. Graniczy od południa z Niemcami.

Ångermanland (Angermannia)

Gästrikland (Gestricia)

Hälsingland (Helsingia)

Härjedalen (Herdalia)

Jämtland (Jemtia)

Laponia (Laponia)

Medelpad (Medelpadia)

Österbotten (Ostrobothnia)

Västerbotten (Westrobothnia)

Norrbotten (pierwotnie takiej prowincji nie było, jednak obecnie w Szwecji jest uważana za krainę historyczną)

Österland

Österland składa się z następujących siedmiu krain, które obecnie znajdują się na terenie Finlandii:

Jämtland to jeden z 21 szwedzkich regionów terytorialnych (szw. län). Graniczy z regionami Dalarna, Gävleborg, Västernorrland, Västerbotten a także z terytorium Norwegii (okręgi Nord-Trøndelag i Sør-Trøndelag).

Götaland (w polskiej nomenklaturze nazywany także Gotalandia oraz Gotlandia; ta ostatnia nazwa jest myląca ze względu na istnienie szwedzkiej wyspy Gotlandia) - historyczna kraina w południowej Szwecji. Od północy graniczy ze Svealandią od której dawniej była oddzielona puszczami Tiveden, Tylöskog i Kolmården.

Wyspy Alandzkie (Alandia)

Egentliga Finland (Finlandia Właściwa)

Karelia (Karelia)

Nyland (Nylandia)

Satakunda (Satakunda)

Savolaks (Savonia)

Tavastland (Tavastia)