Hrabia Luksemburg (niem. Der Graf von Luxemburg) – operetka Ferenca Lehára w trzech aktach z 1909 roku. Prapremiera miała miejsce w Wiedniu w Theater an der Wien 12 listopada 1909 roku. Libretto zostało napisane przez Alfreda Willnera, Roberta Bodanzky'ego i Leo Steina.

Historia utworu

Libretto

Pierwszą wersję libretta dr Alfred Maria Willner napisał jeszcze w 1897 roku dając mu tytuł Bogini rozsądku (Göttin der Vernunft). Akcja rozgrywała się w czasie rewolucji francuskiej. Rewolucyjny lud zaprowadził kult "bogini rozsądku", a jej wyobrażeniem stała się pieśniarka Ernestyna, którą rewolucjoniści w, "dekolcie do ziemi", wiodą do katedry Notre Dame, by tam oddawać jej cześć. Omyłkowo wzięta za Ernestynę hrabina Nevers, aby wymknąć się z rąk tłum wychodzi za mąż za kapitana Roberta, który chcąc jej pomóc proponuje fikcyjny ślub. Okoliczności stale łączą ich jednak ze sobą i pomiędzy fikcyjnymi małżonkami dochodzi do prawdziwego uczucia. Do napisania muzyki do swego tekstu Willner nakłonił Johanna Straussa. Bogini rozsądku wystawiona w marcu 1897 roku nie odniosła sukcesu, po 40 spektaklach zeszła ze sceny i szybko o niej zapomniano.

W dziesięć lat później do spadkobierców Straussa zwrócił się ktoś z propozycją napisania nowego libretta do muzyki Bogini rozsądku. Spadkobiercy Straussa zwrócili się więc do Willnera o zgodę na odłączenie muzyki od tekstu, na co ten za niewielką odpłatnością przystał. Zostawszy z samym tylko tekstem w ręce Willner, który nigdy nie pogodził się z porażką tego utworu, postanowił wykorzystać go jeszcze raz. Nakłonił Bodanzky'ego, z którym wspólnie pisał wówczas Cygańską miłość dla Lehaára, aby przy okazji przerobić również ten tekst. Zmiany okazały się tak znaczne, że w rezultacie krytycy doszukiwali się później podobieństwa operetki raczej do Wesołej wdówki niż do zapomnianej Bogini rozsądku.

Muzyka

Latem 1908 roku Lehár wyjechał do Bad Ischl i rozpoczął pracę nad dwoma operetkami: Dzieckiem księcia Victora Léona dla Johann-Strauss-Theater i Cygańską miłością Willnera i Bodanzky'ego dla Carl-Theater. W trakcie pracy w Bad Ischl odwiedził go dyrektor Theater an der Wien Karczag, przypominając mu o jego zobowiązaniach wynikających z kontraktu z Teatrem nad Wiednią. Aby kompozytor nie wymawiał się brakiem tekstu dyrektor przywiózł ze sobą libretto Hrabiego Luksemburg. Karczag wiedział, że Lehár ma już na warsztacie dwie operetki, uważał jednak, ze libretto przez niego przywiezione jest błahostką, z którą Lehár upora się w dwa, trzy tygodnie. Lehár nie mógł się wymówić, bo terminy premier pozostałych utworów były odległe, a najprawdopodobniej również nie chciał odmawiać. Lubił pracować nad kilkoma partyturami jednocześnie. Kiedy stawał przed problemem, z którym nie umiał sobie poradzić, mógł przerzucić się do drugiej partytury, a potem spokojnie ze świeżym spojrzeniem powrócić do pierwszej. Mimo to nie kwapił się do pracy nad trzecim librettem. Ostatecznie, straszony konsekwencjami przez Karczaga, latem 1909 roku, po ukończeniu pracy nad Dzieckiem księcia i Miłością cygańską, zabrał się za Hrabiego Luksemburg. W sierpniu przekazał gotową partyturę Steiningerowi. Praca nad nią zajęła mu od trzech do ośmiu tygodni, ale nie był z niej zadowolony. Przekazując rękopis powiedział: Macie wreszcie tę szmirę, ale kiedy będzie klapa, to pamiętajcie, że sami jej chcieliście.