Hrubieszowska Kolej Dojazdowa (w skrócie HKD) – nazwa sieci kolei wąskotorowych istniejących na terenie powiatów hrubieszowskiego, tomaszowskiego, chełmskiego i zamojskiego w XIX i XX wieku.

Początek sieci dał kilkukilometrowy odcinek Poturzyn – Kryłów otwarty pod koniec XIX wieku (po 1887 r.), wówczas jeszcze kolejki konnej (o rozstawie 750 mm), dowożącej z cukrowni w Poturzynie cukier do portu rzecznego w Kryłowie i dalej rzekę Bug, do klientów. W 1901 r. cukrownia w Mirczu wybudowała linię do Wronowic o długości 14 km. W latach 1901-1913 cukrownia Nieledew wybudowała linie przez Trzeszczany i Grabowiec do Zamościa, przez Uchanie do Wojsławic oraz do położonych nad rzeką Huczwą Podhorzec, a także odcinek Werbkowice – Kosmów i odnogę do linii Mircze – Wronowice.

Podczas I wojny światowej wycofujące się rosyjskie wojska rozebrały odcinki Werbkowice – Kosmów, Mircze – Wronowice i Poturzyn – Kryłów. Między sierpniem i październikiem 1915 r. Austriacy zbudowali linię Włodzimierz Wołyński – Uhnów oraz odchodzące od niej odcinki: Gozdów – Nieledew, Łaszczów – Wożuczyn, Horodło - Czerniawka oraz Grabowiec – Miączyn zapewniający połączenie z nowo wybudowaną linią normalnotorową Hrubieszów – Zamość). W tym czasie rozebrano odcinki Teratyn – Wojsławice i Grabowiec – Zamość. Pod zarządem austriackim linie HKD służyły wyłącznie do celów militarnych. Dopiero 11 października 1917 r. zostały udostępnione pasażerom. Posiadały one charakterystyczny dla Austro-Węgier rozstaw torów 760 mm, natomiast szyny zostały wykonane w zakładzie w Diósgyőr (obecnie dzielnica Miszkolca).

W 1918 r. sieć kolei przeszła pod administrację polską. Wykonano wówczas szereg inwestycji. Zbudowano siedzibę zarządu HKD oraz wieżę wodną w Hrubieszowie, budynki dworców w Werbkowicach, Turkowicach, Łaszczowie i Gozdowie, dobudowano linię Dziekanów – Matcze (przez pewien czas biegła do miejscowości Strzelce), odbudowano linie Teratyn – Wojsławice, Werbkowice – Kosmów, Poturzyn – Kryłów oraz zlikwidowano odcinki Trzeszczany – Grabowiec, Grabowiec – Miączyn, Szpikołosy – Włodzimierz Wołyński i Horodło – Czerniawka. Wymieniono również prowizoryczne drewniane mosty na mocne stalowe konstrukcje. Kolej przewoziła cukier pomiędzy cukrowniami i składami oraz buraki cukrowe, masowo kontraktowane przez okolicznych rolników.

Pod koniec dwudziestolecia międzywojennego sieć kolei wąskotorowej wyglądała następująco: istniał odcinek główny Matcze – Hrubieszów – Gozdów – Werbkowice – Łaszczów – Uhnów, od którego odchodziły linie Wojsławice – Gozdów, Werbkowice – Kosmów i Łaszczów - Wożuczyn. Niesprzężony z siecią pozostał odcinek Poturzyn – Kryłów.

W latach 1939-1944 linie HKD były pod administracją niemiecką i nosiły nazwę "Schmalspurbahn Hrubieszów". W 1941 r. rozebrano odcinek Wojsławice – Uchanie, za to dobudowano Dziekanów – Strzyżów. Odcinek Poturzyn – Kryłów został skrócony do Witkowa lecz równocześnie uzyskał połączenie z główną siecią przez budowę odcinka Łaszczów – Poturzyn. Wybudowano również odcinek Kosmów – Kryłów (kilka lat po wojnie został rozebrany). 15 marca 1944 r. doszło do tragedii – na teren stacji w Gozdowie wtargnęli upowcy i zabili kilkunastu kolejarzy. W sytuacji zagrożenia, ruch na kolei zamarł na kilka miesięcy. W 1951 roku wskutek wymiany terenów przygranicznych główny szlak kolejowy ostał skrócony do wsi Byków (obecnie Magdalenka).

W latach 50. XX wieku doszło do największej w historii HKD inwestycji – wymieniono rozstaw torów z obowiązującego w zaborze austriackim 760 mm na 750 mm. Jednak w późniejszym okresie, z powodu rozwoju transportu samochodowego, a co za tym idzie zmniejszania się liczby przewozów kolejowych, zaprzestano budowy nowych odcinków, zaprzestano modernizacji, a co więcej kolej powoli zaczęto likwidować. W 1970 r. zlikwidowano i rozebrano odcinek Werbkowice – Kosmów. Jeszcze w latach 80. XX wieku równolegle do linii HKD, zamierzano zbudować linię normalnotorową prowadzącą z Werbkowic do planowanej cukrowni w Tyszowcach, jednakże z planów tych zrezygnowano. Na przełomie lat 80. i 90. podjęto decyzję o całkowitej likwidacji Hrubieszowskiej Kolei Dojazdowej z powodu nierentowności, a także zniszczonego taboru i braku środków na jego naprawę. Wobec tego 28 kwietnia 1989 r. zamknięto odcinki Gozdów – Nieledew i Szpikołosy – Matcze, a 13 stycznia 1990 r. Werbkowice - Byków, Łaszczów – Wożuczyn i Łaszczów - Witków. 8 maja 1991 r. zawieszono ruch na ostatnich czynnych odcinkach Werbkowice – Hrubieszów – Strzyżów, Gozdów – Nieledew oraz Dziekanów – Szpikołosy, natomiast już 17 maja postanowiono je zlikwidować całkowicie. Przedstawicielom Towarzystwa Miłośników Kolei, 27 listopada 1992 r. udało się ostatni ocalały odcinek kolei Hrubieszów – Werbkowice wpisać na listę zabytków, ale nic poza tym. Ostatni pociąg odjechał do Werbkowic 12 lipca 1993 r. Od tego czasu tory zarosły dziką roślinnością, zaś budynki oraz sprzęt kolejowy zostały zniszczone lub przeznaczone do innych celów, np. budynek dworca w Hrubieszowie przebudowano na blok mieszkalny.

Obecnie linię Hrubieszów-Werbkowice zamierza się reaktywować z przeznaczeniem dla ruchu turystycznego oraz utworzyć na jej terenie Muzeum Kolei Wąskotorowej.

Linie (1988)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne