Ił-2 - Polski Serwis Naukowy

Ił-2 (ros. Ил-2) – radziecki samolot szturmowy (ros. Штурмовик) z czasów II wojny światowej, zaprojektowany przez Siergieja Iljuszyna.

Samolot brał udział we wszystkich kampaniach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej oraz w wojnie z Japonią. Maszyna powstała w liczbie 36 183 egzemplarzy, co czyni go najliczniej produkowanym samolotem wojskowym, a także trzecim najliczniej produkowanym płatowcem w historii lotnictwa. Przez wielu Ił-2 uważany jest za najlepszy samolot szturmowy II wojny światowej.

Narodowy socjalizm (z pewnymi elementami wewnętrznej polityki . Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945. Ideologami narodowego socjalizmu byli: Adolf Hitler (Mein Kampf) oraz Alfred Rosenberg i Joseph Goebbels.
ASz-82 - radziecki 14-cylindrowy silnik gwiazdowy skonstruowany w biurze konstrukcyjnym Szwecowa. Silnik zbudowany w układzie podwójnej gwiazdy, czterosuwowy, chłodzony powietrzem o mocy 1850 KM (wersja FN). Masa silnika 868 kg. Wykorzystany głównie w samolotach Ła-5, Ła-7, Ła-9, Ła-11, Pe-8, Tu-2, Ił-14 oraz śmigłowcu Mi-4 . Wyprodukowano około 70 tys. egzemplarzy tego silnika.

W powojennym kodzie NATO maszyna otrzymała oznaczenie Bark. Józef Stalin złożył hołd Szturmowikowi: Kiedy jakaś fabryka notowała spadki produkcji, Stalin wysyłał gniewną wiadomość do kierownika zakładu o treści: Są one [samoloty] tak potrzebne Armii Czerwonej, jak powietrze i chleb.

Pierwszy prototyp – BSz-2 (znany także jako CKB-55) swój dziewiczy lot odbył 2 października 1939 roku. Pilotem był Władimir Kokkinaki.

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Komunizm (. Komunizm oparty był na idei walki klas, mającej doprowadzić do osiągnięcia sprawiedliwości społecznej poprzez stworzenie społeczeństwa pozbawionego wewnętrznych podziałów ekonomicznych (bezklasowego) i etnicznych (bezpaństwowego), w którym wszystkie środki produkcji znajdą się w posiadaniu wspólnot. Ważnymi elementami ideologii komunizmu było promowanie internacjonalizmu i ateizmu, ponieważ komuniści uważali, że wszyscy ludzie są równi bez względu na narodowość, rasę czy religię, a podziały te uważają za szkodliwe i prowadzące do konfliktów.

Projekt i rozwój

Il-2M w Narodowym Muzeum Lotnictwa w Krumowie, w Bułgarii

Idea radzieckiego, opancerzonego samolotu szturmowego sięga początku lat 30. XX wieku, kiedy to Dmitrij Grigorowicz zaprojektował dwupłaty TSz-1 i TSz-2. Niestety, ówczesne sowieckie silniki były zbyt słabe dla ciężkich, opancerzonych samolotów.

Bitwa na Łuku Kurskim – bitwa rozegrana w dniach 4 lipca - 23 sierpnia 1943 roku pomiędzy siłami niemieckimi a radzieckimi, powszechnie uważana za największą bitwę pancerną drugiej wojny światowej. Zakończyła się przegraną Niemców i przejściem Armii Czerwonej do kontrofensywy, dzięki której wyzwolono Orzeł i Biełgorod (5 sierpnia), a następnie Charków (23 sierpnia).
Samolot myśliwsko-bombowy (myśliwiec bombardujący lub myśliwsko-szturmowy) – rodzaj samolotu wojskowego łączący cechy samolotów myśliwskich i bombowych. Obecnie wypierane są przez myśliwce wielozadaniowe.

Ił-2 został zaprojektowany przez zespół pod kierownictwem Siergieja Iljuszyna w Centralnym Biurze Projektowym w 1938 roku. Samolot został zaprojektowany jako maszyna dwumiejscowa i na osobisty rozkaz Stalina został przeprojektowany na wersję jednomiejscową - samolot miał być wykorzystywany do niszczenia celów naziemnych, więc nie potrzebował strzelca pokładowego. Jak wiadomo, brak tylnego strzelca powodował duże straty, szczególnie w pierwszym roku Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.

Samolot transportowy – samolot dostosowany do przewozu towarów i przesyłek pocztowych, także duży samolot, służący do przewozu sprzętu wojskowego, oddziałów desantowych, grup rannych itp.
Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

W rzeczywistości pierwszy projekt, oznaczony jako CKB-55, był dwumiejscowym dolnopłatem z ciężkim pancerzem (700 kg), chroniącym załogę, silnik, chłodnice wody i oleju oraz zbiorniki paliwa. Maksymalna masa startowa maszyny wynosiła ponad 4700 kg, więc masa pancerza wynosiła około 15% masy gotowego do lotu samolotu. Cechą charakterystyczną samolotu Iljuszyna, pośród innych szturmowców z czasów II wojny światowej, było zastosowanie pancerza, jako powierzchni nośnej kadłuba, co znacznie zredukowało wagę maszyny. Prototyp CKB-55 odbył swój pierwszy lot 2 października 1939 roku, wygrał z projektem Pawła Suchoja – Su-6 konkurs na samolot dla Armii Czerwonej i otrzymał oznaczenie BSz-2.

NS-37 – automatyczne działko lotnicze produkcji radzieckiej. Wykorzystywało długi nabój skonstruowany na potrzeby niezbyt udanego działka Szpitalnyj Sz-37. Pierwszy projekt został stworzony przez A. E. Nudelmana i A. Suranowa z biura konstrukcyjnego OKB-16 w kwietniu 1941 r. i zaaprobowany do dalszych prac w czerwcu. Po próbach frontowych w 1943 zostało przyjęte do uzbrojenia na samolotach ŁaGG-3 i Jak-9 (montowane między tłokami silnika V), Ił-2 (pod skrzydłami) i Su-8 (pod kadłubem, tylko prototyp). Silny nabój miał być skuteczny zarówno przeciw celom naziemnym - pozwolić na przebijanie pancerzy dachowych czołgów niemieckich - i powietrznych (zniszczenie wrogiego bombowca jednym trafieniem). Wskazywało na to m.in. doświadczenie z samolotami Airacobra. Przestrzelenie dachu czołgu wymagało to jednak trafienia pod dużym kątem (ponad 40°), co w warunkach bojowych było trudne do uzyskania. Ponadto, silny odrzut i stosunkowo niska szybkostrzelność powodowały trudności z celowaniem. W uzbrojonej w NS-37 wersji Jaka-9T (T - od tankowyj, (przeciw)czołgowy, lub tiażołyj - ciężki) właściwie tylko pierwszy pocisk był celny, następne ulegały rozproszeniu; pilotów szkolono, by strzelać krótkimi, 3-nabojowymi seriami. Z tego względu działko zostało po wojnie zastąpione przez strzelające słabszym (37x155mm) nabojem działko N-37.
Wielkokalibrowy lotniczy (karabin) Szpitalnego-Władimirowa (SzWAK) - (ШВАК - Шпитального - Владимирова авиационный крупнокалиберный) radziecki karabin i działko lotnicze skonstruowane przez B. Szpitalnego i S. W. Władimirowa.

BSz-2 był jednak zbyt ciężki dla silnika Mikulin AM-35, który generował 1022 kW (1370 KM), a osiągi były zadowalające tylko przy znacznych wysokościach. Z tego powodu sam Iljuszyn postanowił przeprojektować swój samolot na lżejszy, jednomiejscowy wariant oznaczony jako CKB-57. Zrezygnowano więc z tylnego strzelca, miejsce po nim zaślepiono płytą pancerną i zastosowano dodatkowy zbiornik paliwa, co zwiększyło zasięg samolotu. Nowa wersja otrzymała jednostkę Mikulin AM-38, która dawała lepsze osiągi na niższych wysokościach. CKB-57 po raz pierwszy wzbił się w powietrze 12 października 1940 roku. Wersja przedprodukcyjna pozytywnie przeszła testy w marcu 1941 i została przemianowana na Ił-2 w kwietniu. Dostawy do jednostek rozpoczęły się w maju 1941 roku. Prototypy CKB-55 i CKB-57 wyprodukowano w Zakładzie Nr 39 w Moskwie, przy którym znajdowało się biuro konstrukcyjne Iljuszyna.

Lotnictwo korygująco-rozpoznawcze - część składowa lotnictwa rozpoznawczego przeznaczona do prowadzenia rozpoznania powietrznego i korygowania ognia wojsk rakietowych, artylerii za pomocą fotografowania, obserwacji z samolotów i śmigłowców przy użyciu urządzeń fotograficznych, optycznych, telewizyjnych i radiotechnicznych.
Kadłub samolotu jest podstawowym zespołem łączącym wszystkie jego części. Do kadłuba jest przymocowany centropłat (do niego z kolei skrzydła, czasem silnik), usterzenie ogonowe lub przednie, Mieszczą się w nim kabina załogi, w samolotach pasażerskich kabina pasażerska i inne pomieszczenia (np. ładownie, komory bombowe, zbiorniki paliwa, pomocnicze zespoły napędowe, komory podwozia oraz większość wyposażenia i instalacji).

W 1942 roku, z powodu braku silników AM-38F (fabryki przenoszono w głąb ZSRR), do napędu latających czołgów zaproponowano gwiazdowe silniki ASz-82 projektu Szewcowa, jednak ASz-82 używany był również w nowych myśliwcach Ła-5, przez co wszystkie silniki Szewcowa trafiały do fabryk produkujących Ławoczkiny.

W związku z tym, że Ił-2 nie miał broni defensywnej, notowano duże straty. Dowództwo lotnictwa zażądało powrotu do wariantu dwumiejscowego, co udało się zrobić do końca 1942 roku. Kadłub pozostał jednak niezmieniony, przez co 6 mm blachy pancernej (ze spodniej części kadłuba) chroniło tylko nogi strzelca. Poza tym zastosowano owiewkę nad głową strzelca, która była przedłużeniem kabiny pilota.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).
Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie – muzeum w Warszawie, prezentujące zbiory poświęcone historii wojskowości, oraz historii Polski, zlokalizowane przy Al. Jerozolimskich 3. Jest ono drugim co do wielkości muzeum Warszawy.

Pełną ochronę załogi płytami pancernymi zastosowano w sukcesorze – Ile-10, którego produkcję rozpoczęto w 1944 roku.

Opis techniczny

Ił-2 był jednosilnikowym, wolnonośnym dolnopłatem o konstrukcji mieszanej, specjalnie zaprojektowanym do zadań szturmowych. Załogę samolotu stanowiły 2 osoby (we wcześniejszych wersjach tylko jedna, pilot). Skrzydło podzielone było na trzy części – dwa skrzydła i centropłat. W środku centropłata znajdowała się komora bombowa, a na jego krańcach – gondole podwozia. Kadłub podzielony był na dwie części. Przednią jego część pokrywała pancerna skorupa, tylna była konstrukcji mieszanej lub metalowej. Pancerz stanowiły grube płyty stalowe łączone nitami AB-1 (AB-2), które chroniły silnik, kokpit, chłodnice oleju i cieczy chłodzącej oraz zbiorniki paliwa. Podwozie maszyny miało klasyczny układ – przednie podwozie chowało się do gondol w centropłacie, a kółko ogonowe zamontowane było na stałe.

Operacja Frühlingserwachen (z niem. „Wiosenne przebudzenie”; operacja balatońska) – była kryptonimem ostatniej niemieckiej ofensywy podczas II wojny światowej. Atak nastąpił 6 marca 1945 r. na froncie wschodnim i skierowany był przeciwko oddziałom Armii Czerwonej na Węgrzech w pobliżu jeziora Balaton.
Samolot szkolno-treningowy to samolot wykorzystywany do szkolenia pilotów i rozwijania ich umiejętności pilotażu, nawigacji oraz (w lotnictwie wojskowym) walki powietrznej.

Silnik

Mikulin АМ-38 – tłokowy, 12-cylindrowy w układzie V z 60° rozwarciem cylindrów. Został zaprojektowany przez Aleksandra Mikulina. Chłodzony był cieczą i rozwijał moc od 1600 do 1700 KM (AM-38F). Maksymalna żywotność jednostki wynosiła 150 godzin.

Uzbrojenie

2 działka zamontowane w krawędzi natarcia skrzydeł (początkowo – działka SzWAK 20 mm, w głównej serii – działka WJa 23 mm, w wersji przeciwczołgowej – podskrzydłowe działka NS-37 37 mm). Istniały również plany uzbrajania Ił-2 w działka NS-45 (45 mm).

2 karabiny maszynowe SzKAS (7,62 mm) zamontowane w krawędzi natarcia skrzydeł

bomby lotnicze, pojemniki PTAB

pociski rakietowe RS-82 lub RS-132

w wariancie dwumiejscowym, do samoobrony używano podwójnego karabinu maszynowego UBT kalibru 12,7 mm.

Produkcja

Maszyna produkowana była seryjnie w fabrykach lotniczych Nr 1 i Nr 18 w Kujbyszewie, Nr 30 w Moskwie, a także w niewielkiej części w zakładzie Nr 381 w Leningradzie. Ił-2 został wyprodukowany w ogromnej liczbie egzemplarzy w rekordowo krótkim czasie, stając się najliczniej produkowanym samolotem wojskowym w historii lotnictwa. Jednak w momencie ataku III Rzeszy na Związek Radziecki, na wyposażeniu Armii Czerwonej znajdowało się tylko 249 Szturmowików.

Bitwa pod Moskwą (bitwa o Moskwę, obronna operacja moskiewska, operacja "Tajfun") – główna bitwa początkowego okresu wojny między Niemcami a ZSRR, trwająca od października 1941 do stycznia 1942, która zakładała zdobycie stolicy ZSRR. Uważana jest za jedną z najważniejszych operacji strategicznych II wojny światowej.
Wielka Wojna Ojczyźniana, Wielka Wojna Narodowa (ros. Великая Отечественная война) – w radzieckiej i rosyjskiej literaturze i historiografii propagandowy termin określający część II wojny światowej, w której po stronie koalicji antyhitlerowskiej przeciwko III Rzeszy i jej sojusznikom brał udział Związek Radziecki. Obejmuje okres od ataku Niemiec na ZSRR 22 czerwca 1941 (plan Barbarossa) do 9 maja 1945 roku (przyjmowana w ZSRR data kapitulacji Niemiec i zakończenia II wojny światowej w Europie).

Produkcja we wczesnym czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej była znikoma, z powodu przenosin zakładów produkcyjnych na wschód, za góry Ural, ze względu na niebezpieczeństwo bombardowań ze strony nazistów. Iljuszyn miał wtedy czas na niezbędne poprawki i udoskonalenia maszyny. Już 2 miesiące po przeniesieniu, zakłady wznawiały produkcję Iłów. Wielkość produkcji nie zadowalała jednak Józefa Stalina, który wysłał telegramy do zarządców fabryk – Szenkmana i Tretjakowa:

Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија) – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie państwa Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie.
Bomba lotnicza to rodzaj wybuchowej broni (bomby) zrzucanej z samolotu lub innego statku powietrznego, przeznaczonej do niszczenia celów naziemnych lub nawodnych.

W rezultacie produkcja Szturmowików natychmiast wzrosła. Słowa Stalina o samolotach Ił-2 będących jak chleb, spowodowały, że produkcja w fabrykach Iljuszyna dostatecznie pokrywała zapotrzebowanie armii".

Liczba egzemplarzy

Źródło: Michulec, 1999 r.

Liczba wyprodukowanych maszyn: 36 183

Wersje

Profile jednomiejscowej (z lewej) i dwumiejscowej wersji Ił-2

Maszyna produkowana była w odmianach jednoosobowej (pilot) i dwuosobowej (pilot i tylny strzelec). W produkcji stosowano różne technologie i używano łatwo dostępnych materiałów np. w 1941 roku w niektórych egzemplarzach montowano metalowe stateczniki ogonowe czy dodatkowe wzmocnienia kadłuba. Zmieniały się także silniki, wyposażenie i uzbrojenie.

Paweł Osipowicz Suchoj, biał. Павел Восіпавіч Сухі, ros. Павел Осипович Сухой (ur. 22 lipca 1895, Głębokie, zm. 15 września 1975 w Moskwie) - radziecki konstruktor lotniczy. Od jego nazwiska pochodzi oznaczenie samolotów Su.
Państwa Osi – kraje należące do jednego obozu działań wojennych, walczące przeciw aliantom podczas II wojny światowej. Nazwa "oś" pochodzi od zwyczajowej nazwy nadanej sojuszowi III Rzeszy, Włoch oraz Japonii. W okresie ich największego panowania terytoria państw Osi obejmowały duże części Europy, Azji, Afryki i wysp Oceanu Spokojnego. Mimo tego II wojna światowa zakończyła się całkowitą klęską państw Osi. Podobnie jak u aliantów, liczba państw Osi w czasie wojny zmieniała się – pod koniec wojny znaczna część członków przeszła na stronę sprzymierzonych.

CKB-55 Dwumiejscowy prototyp z silnikiem AM-35, który odbył swój pierwszy lot 2 października 1939 roku. BSz-2 Oznaczenie Armii Czerwonej dla prototypu CKB-55. CKB-57 Jednomiejscowy prototyp z silnikiem AM-38, który pierwszy raz wzbił się w powietrze 12 października 1940 roku. Ił-2 (CKB-57P) Pierwsza, jednomiejscowa wersja produkowana seryjnie, z silnikiem Mikulin AM-38 (1600 KM). Samolot uzbrojony był w dwa działka SzWAK kal. 20 mm z zapasem 210 sztuk nabojów na działko i dwa karabiny maszynowe SzKAS 7,62 mm z zapasem 750 sztuk nabojów na karabin oraz bomby i rakiety RS-82/RS-132. W związku z dużymi stratami wersji jednomiejscowej, część egzemplarzy zmodyfikowano do wersji dwumiejscowej. Ił-2 (dwumiejscowy) Dwumiejscowa wersja z silnikiem AM-38. Pierwsze walki maszyna stoczyła 30 października 1942 roku pod Stalingradem. Ładunek bombowy został zredukowany z 600 do 400 kg. Maszyny używane były na obrzeżach formacji bombowych, do ochrony przed niemieckimi myśliwcami. Wersja szybko została zastąpiona przez "Ił-2 (1943)". Ił-2 (1943) Znany na zachodzie jako "Ił-2M" samolot z nowszym silnikiem AM-38F. Pierwsze maszyny trafiły do jednostek na początku roku 1943. Początkowo uzbrojone z 20-milimetrowe działka SzWAK, z czasem zastąpione przez działka WJa kalibru 23 mm. Ił-2m3 (Skrzydło ze strzałką, KSS, крыло со "стрелкой") Samolot dwumiejscowy z silnikiem Mikulin AM-38F (1700 KM), uzbrojony w dwa działka WJa-23 kal. 23 mm z zapasem 210 sztuk nabojów na działko i dwa karabiny maszynowe SzKAS kal. 7,62 mm z zapasem 750 sztuk nabojów na karabin, ze stanowiskiem tylnego strzelca wyposażonego w karabin maszynowy UBT kal. 12,7 mm z zapasem 150 sztuk nabojów (3× 50 sztuk) oraz ładunek bomb 400 kg, kasety z bombami przeciwpancernymi PTAB-2.5 lub PTAB-1.5 po 48 sztuk w kasecie i 4 rakiety RS-82 lub RS-132. Do modyfikacji wprowadzono także pewne ulepszenia aerodynamiczne i strukturalne. Zamiast zbiornika metalowego zainstalowano jego odpowiednik z włókna szklanego, który samoczynnie uszczelniał niewielkie otwory po przestrzeleniach. Jednak główną zmianą była zmiana kąta natarcia skrzydła, które wykonane były z duraluminium. Zastosowanie metalu zwiększało żywotność ich konstrukcji i ułatwiało naprawy oraz przeglądy. Dodano także sprężyny i przeciwwagi w sterze wysokości projektu Michaiła Mila, które poprawiały stateczność i manewrowość maszyny do tego stopnia, iż maszyna dwumiejscowa była równie zwrotna i stabilna co wersja jednomiejscowa. Do końca 1944 r., zakłady lotnicze nr 1, 18 i 30 zbudowały 7377 maszyn, które zostały dostarczone do Armii Czerwonej. Ił-2 M-82 Samolot wyposażony w silnik w układzie podwójnej gwiazdy ASz-82FN, który rozwijał moc startową 1675 KM. Maszyna uzbrojona była w dwa działka SzWAK 20 mm z zapasem 210 sztuk nabojów na działko, dwa karabiny maszynowe SzKAS 7,62 mm z zapasem 750 sztuk nabojów na karabin oraz bomby i rakiety RS-82, a także karabin UBT 12,7 mm w opancerzonym stanowisku tylnego strzelca z zapasem 280 sztuk nabojów. Badania nad Ił-2 M-82IR ukończono w połowie sierpnia 1942 r. (sprawozdanie z badań zatwierdzone 18 sierpnia 1942), lecz eksperymenty nie przyniosły znacznej poprawy osiągów Szturmowika i wszelkie prace nad Ił-2 M-82 zostały przerwane. Ił-2 SzFK-37 Jednomiejscowy samolot z silnikiem AM-38, wyposażony w dwa podskrzydłowe działka SzFK-37, kalibru 37 mm z zapasem 40 nabojów na działko. 9 maszyn brało udział w walkach 16. Armii Lotniczej – od 27 grudnia 1942 do 23 stycznia 1943 roku pod Stalingradem atakowały okrążone pozycje niemieckie. Później bombardowały także pobliskie nazistowskie lotniska, a także brały udział w wyzwalaniu wsi Kacialinskaja. Wersja nie była produkowana seryjnie.

Ił-2 NS-37 z podskrzydłowymi działkami NS-37 na lotnisku w Moskwie w 1943 roku

Ił-2 NS-37 Seryjnie produkowany samolot, modyfikacja dwumiejscowego Ił-2 AM-38F, z podskrzydłowymi działkami NS-37 kalibru 37 mm, po 50 sztuk nabojów na działko. Wersja ta przygotowywana była specjalnie do niszczenia czołgów podczas bitwy na Łuku Kurskim, jednak wartość bojowa tej wersji była niewielka, dlatego też produkcję ograniczono do 3500 sztuk. Wersje te nie posiadały uzbrojenia rakietowego, a ładowność bombowa ograniczona do 100–200 kg. Po bitwie maszyny przekształcono na powrót do "Szturmowików" z kasetami PTAB. Ił-2 NS-45 Prototyp Ił-2 AM-38F z działkami NS-45 kalibru 45 mm, po 50 nabojów na działko. Badania pokazały niezadowalającą celność przeciwko małym celom, głównie ze względu na duży odrzut i masę działek. Maszynę poddano testom w 1945 roku, jednak projekt zarzucono. Ił-2U Wersja szkolno-treningowa, znana także jako UIł-2. Posiadała jeden karabin maszynowy w skrzydle i jedną prowadnicę do montażu rakiet. Ił-2T Samolot torpedowo–bombowy stworzony dla Radzieckiej Marynarki Wojennej, który mógł przenosić torpedę o kalibrze 45 cm. Dla zmniejszenia masy usunięto 23-milimetrowe działka WJa. Ił-2I Opancerzony myśliwiec, który pozostał w fazie prototypu. Koncepcja bazowała na kilku myśliwcach, które walczyły z bombowcami Luftwaffe. Projekt zarzucono, z powodu niskiej prędkości maszyny, która była w stanie walczyć tylko ze starymi, powolnymi niemieckimi bombowcami. Ił-2KR Samolot korygująco–rozpoznawczy, produkowany seryjnie od połowy 1943 roku. Wyposażony był w radiostację dalekiego zasięgu i aparat fotograficzny AFA-1 lub AFA-1M. Po wprowadzeniu aparatów do seryjnych Szturmowików, zaniechano jego produkcji.

Użycie bojowe

Początkowa faza

Pierwsze użycie bojowe samolotu Ił-2 nastąpiło nad rzeką Berezyna, gdzie 4. SzAP (Lotniczy Pułk Szturmowy) bronił się przed nacierającym Wehrmachtem. Maszyny były nowe i piloci nie byli na nich szkoleni. Nie wiedzieli nic o właściwościach lotnych, efektywnej taktyce, czy współpracy z wojskami naziemnymi. Szkolenie pilotów ograniczało się zaledwie do kilku startów i lądowań. Żaden z lotników podczas szkolenia nie korzystał z uzbrojenia, nie mówiąc już o nauce taktyki i techniki ataku.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Pierwsze wyniki walk zakończyły się całkowitą klęską:

W dniu inwazji niemieckiej, na stanie Armii Czerwonej znajdowało się tylko 249 Szturmowików. W ciągu pierwszych trzech dni, 4. SzAP stracił w walce 10 maszyn, a kolejne 19 zniszczono lub poważnie uszkodzono z powodu niedoszkolenia pilotów. Z tego powodu zginęło 20 lotników. 10 lipca, siły 4. SzAP zmalały do dziesięciu Iłów, z 65. dostępnych w połowie czerwca.

Czeskie Siły Powietrzne (cze. Vzdušné síly Armády České republiky) powstały w 1919 roku. Stanowią one integralną część czeskich sił zbrojnych. Obecnie dysponują 190 samolotami, 61 samolotami bojowymi i 84 śmigłowcami.
Operacja kwantuńska – rozpoczęta z chwilą wypowiedzenia wojny Japonii przez ZSRR (8 sierpnia 1945) operacja militarna zaplanowana przez Aleksandra Wasilewskiego, której celem było wyzwolenie spod okupacji japońskiej Mandżurii i Korei do 38 równoleżnika (24 sierpnia 1945), oraz zajęcie Sachalinu i Kuryli. Miała także charakter psychologiczny. Operacja ta miała pomścić klęskę Rosjan, poniesioną w wojnie z Japończykami 40 lat wcześniej.

Radziecki znaczek pocztowy z atakującym samolotem Ił-2, 1945

Biorąc pod uwagę wysokie ryzyko lotów na Ił-2, tytuł Bohatera Związku Radzieckiego nadawano już od 10 lotów. Według innych danych, do 1943 roku tytuł Bohatera Związku Radzieckiego przyznawany był od 30 misji bojowych, ale później granica ta wzrosła do 40–50. Według oficjalnych statystyk sztabu lotnictwa Armii Czerwonej z ok. 1500 maszyn dostarczonych do 31 grudnia 1941, stracono 1100 z nich.

Samolot odrzutowy, odrzutowiec – samolot, którego napęd stanowi jeden lub więcej silników odrzutowych. Ściślej rzecz biorąc silniki są najczęściej turboodrzutowymi albo turbowentylatorowymi. Samoloty te rozwijają znaczne prędkości, często poddźwiękowe, a nawet naddźwiękowe.
Front Woroneski - front radziecki utworzony 9 (7?) lipca 1942 z części Frontu Briańskiego. Jeden z frontów w wojnie z wojskami niemieckimi w II wojnie światowej.

Nowa taktyka

Zmiana taktyki nastąpiła, kiedy radzieccy piloci oswoili się z maszynami. Płaskie, horyzontalne bombardowanie na niskiej wysokości zastąpiono płytkim, 10° lotem nurkowym. W akcji uczestniczyło od czterech do 12. Szturmowików, latających po okręgu, tak aby cel był pod ciągłym ostrzałem. Chociaż rakiety RS-82/RS-132 mogły bez problemów niszczyć pojazdy pancerne wroga, były tak niedokładne, że piloci woleli używać działek pokładowych. Inną potężną bronią samolotów Ił-2 były PTAB-2.5-1.5 (ПротивоТанковая АвиаБомба – przeciwczołgowa bomba lotnicza). W czterech bombach kasetowych mieściło się do 192 bomb małego wagomiaru. Pociski kumulacyjne łatwo przebijały cienki pancerz górny wszystkich ówczesnych ciężkich czołgów niemieckich. Bomby PTAB po raz pierwszy na większą skalę zostały użyte podczas bitwy na Łuku Kurskim.

Front wschodni – całokształt działań bojowych w czasie II wojny światowej pomiędzy III Rzeszą i jej sojusznikami a ZSRR w Europie Wschodniej i Środkowej. Walki na froncie wschodnim trwały od 22 czerwca 1941 do 8 maja 1945. Swym zasięgiem obejmowały znaczny obszar europejskiej części Rosji, całą Polskę, Ukrainę, Białoruś, Litwę, Łotwę, Estonię, Finlandię, Rumunię, Węgry, Słowację, Jugosławię aż do wschodniej części Niemiec i Austrii. Był to najkrwawszy i największy z frontów wojennych w historii.
Znaczek pocztowy – znak pocztowy, służący jako środek uiszczenia opłaty za usługi pocztowe. Przeważnie jest w postaci małego papierowego prostokąta przyklejanego do koperty.

Później Ił-2 były powszechnie stosowane na froncie wschodnim. Samolot zdolny był do lotów w warunkach słabego oświetlenia i był w stanie przenosić broń mogącą pokonać niemieckie czołgi – Pantery i Tygrysy. Szturmowiki radziły sobie także z maszynami Luftwaffe, zestrzeliwując kilka Messerschmittów Bf 109.

Efektywność ataków

Ił-2 przelatujące nad niemieckimi pozycjami podczas bitwy pod Moskwą, 1 grudnia 1941 roku

Prawdziwe możliwości bojowe Szturmowików są trudne do określenia na podstawie zachowanych dokumentów. W. Liss wspomina zaangażowanie samolotów w walkach pod Kurskiem 7 lipca 1943 roku, gdzie 70 czołgów 9. niemieckiej Dywizji Pancernej zostało zniszczonych przez Iły w ciągu 20 minut. W innym raporcie z lotu bojowego z tego samego dnia, publikacje radzieckie mówią:

Bomba kasetowa – bomba lotnicza będąca zasobnikiem zawierającym od kilku do kilkuset bomb małego wagomiaru. Po określonym czasie od zrzutu podpociski są wyrzucane z bomby kasetowej wybuchem niewielkiego ładunku prochowego lub siłą odśrodkową.
Muzeum Lotnictwa w Belgradzie (Музеј ваздухопловства у Београду, Muzej vazduhoplovstva u Beogradu) zostało założone w 1957 r. przy Dowództwie Lotnictwa Wojskowego. Od 1989 muzeum mieści się w nowoczesnym, szklano-betonowym budynku na belgradzkim lotnisku.

Głównym sposobem niszczenia pojazdów opancerzonych nieprzyjaciela w początkowym okresie wojny były bomby. W tym przypadku najlepsze wyniki osiągano przy użyciu bomby typu FAB-100. Jednakże przebicie 30-mm pancerza niemieckich czołgów średnich za pomocą FAB-100 było skuteczne tylko w przypadku, gdy bomba wybuchła w odległości poniżej 5 m od celu. Ponadto, niskie, precyzyjne bombardowanie za pomocą FAB-100 było niebezpieczne. Początkowo odłamki bomb uszkadzały maszyny, z których zostały zrzucone. Dopiero później zaczęto stosować w bombach FAB-100 zapalniki czasowe, co jednak pozwalało "uciec" czołgom niemieckim poza zasięg rażenia ładunków.

8,8 cm Flak 18 (potocznie osiemdziesiątka ósemka) - niemieckie działo z okresu II wojny światowej. Jest jednym z najbardziej znanych dział z tego okresu. Wyprodukowano kilka wersji tego działa 8,8 cm Flak 18, 36 i 37, a także unowocześnione modele jak Flak 41 i Flak 43. "Flak" to w języku niemieckim skrót od słów "Fliegerabwehrkanone" - działo przeciwlotnicze, gdyż takie było oryginalne przeznaczenie tej broni. Istniały także wersje przeciwpancerne znane jako PaK 88 (Panzerabwehrkanone – działo przeciwpancerne). W wojsku niemieckim były one popularnie znane jako "Acht-Acht" (osiem-osiem), skrót od Acht-komma-acht Zentimeter (osiem przecinek osiem dziesiątych centymetra).
Czechosłowacja (czes. Československo, słow. Česko-Slovensko lub Československo) – państwo w Europie Środkowej istniejące w latach 1918-1992. 1 stycznia 1993 w miejscu Czechosłowacji powstały dwa nowe państwa – Czechy i Słowacja. Kraj graniczył z Niemcami (1945-90: NRD i RFN), Polską, ZSRR (1991: Ukrainą), Rumunią (do 1939), Węgrami i Austrią. Stolicą Czechosłowacji była Praga.

Inną skuteczną bronią przeciwpancerną w początkowym okresie wojny okazały się kapsuły z białym fosforem, które w wielkich ilościach zrzucano na kolumny czołgów. Fosfor jednak był bardzo "kapryśny" w stosunku do wilgotności, temperatury i wiatru, w wyniku czego miał bardzo ograniczone zastosowanie. W 1943 roku podczas bitwy o Kursk w arsenale latających czołgów pojawiły się bomby PTAB 2,5-1,5. W tym okresie żołnierze Wehrmachtu nadali Iłom przydomek Czarna śmierć (niem. Schwarzer Tod). Pomimo tego, iż w czasie wojny wyprodukowano 12 370 000 bomb przeciwczołgowych, straty niemieckie podczas bitwy pod Kurskiem (spowodowane także bitwami pancernymi i trafieniami pociskami przeciwpancernymi) określono na 6000 czołgów. Wskazuje to na znikomy procent trafień pojazdów opancerzonych bombami PTAB.

Gieorgij Timofiejewicz Bieriegowoj (Георгий Тимофеевич Береговой); ur. 15 kwietnia 1921 r. we wsi Fiodorowka (obwód połtawski – Ukraina); zm. 30 czerwca 1995 w Moskwie. Radziecki kosmonauta.
Michaił Leontjewicz Mil, ros. Михаил Леонтьевмч Миль (ur. 22 listopada 1909 w Irkucku - zm. 31 stycznia 1970) - radziecki konstruktor lotniczy.

Taktyka stosowania samolotów Ił-2 była tym trudniejsza, że nie było odpowiednich przepisów i wytycznych:

Formacja Ił-2 nad Berlinem w maju 1945 roku

Strzelanie z działek SzWAK było testowane w badaniach Instytutu Sił Powietrznych w Moskwie. Z 553 wystrzelonych pocisków, tylko 20 (3,6%) trafiło w kolumnę czołgów, z czego 6 (1,1%) dotarło do zamierzonego celu. Podczas strzelania z działek WJa-23 podczas jednego z lotów bojowych 245. SzAP, wystrzelono 435 pocisków, z czego zaledwie 46 (10,6%) dotarło do celu. W trakcie walki opór nieprzyjaciela dodatkowo pogarszał celność Szturmowików. Ponadto, pancerz niemieckich czołgów był zbyt gruby, by pojedyncze trafienie pociskiem 23 mm mogło je zniszczyć. Tylko precyzyjne trafienie w zbiornik paliwa mogło skutecznie unieszkodliwić pojazd, co w warunkach bojowych zdarzało się niezwykle rzadko.

Medal "Złota Gwiazda" (ros. Медаль "Золотая Звезда") – medal ustanowiony dekretem prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 1 sierpnia 1939. Opis odznaki medalu zatwierdzono w dniu 16 października 1939 roku (19 czerwca 1943 do opisu wprowadzono niewielkie poprawki).
Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Pod koniec wojny Sowieci mogli skupić dużą liczbę Szturmowików, które wspierały ich główną ofensywę, lecz ataki przeciwko działom i rozproszonym celom opancerzonym działały raczej destruktywnie na morale wroga, niż faktycznie niszczyły cele. Działo się tak, ponieważ samolot nie miał praktycznie żadnych przyrządów celowniczych pozwalających na bardziej dokładne bombardowanie – prawdopodobieństwo, że bomba trafi w obiekt o powierzchni 2000 metrów kwadratowych wyniósł 3,5% z wysokości 50 m i 2,3% z wysokości 200 m. Taka celność sprawiała, że niezwykle trudno było trafić, nie tylko w okop, ale nawet w baterie artylerii. 9 czerwca, podczas ofensywy radzieckiej na Przesmyk Karelski, niewielkie siły fińskie miały przeciwstawić się znacznie większym oddziałom wspieranym przez Ił-2 i Pe-2. Finowie zauważyli jednak, że ataki bombowe Szturmowików często nie trafiały w cele, podczas gdy duże, niechronione obiekty, jak konwoje, stacje kolejowe czy fabryki szybko znikały z powierzchni ziemi. Szczególnie pojedynki między 20/40 mm działami fińskimi, a Iłami rzadko przynosiły zwycięstwo atakujących. Zwykle straty Szturmowików były niewspółmiernie większe do zniszczonych dział.

Armia Czerwona, (Рабоче-Крестьянская Красная Армия, RKKA), od (ros. Советская армия, stosowane również tłumaczenie Armia Sowiecka) – siły zbrojne Rosji radzieckiej i Związku Radzieckiego, istniejące do grudnia 1991 (przemianowana m.in. na Siły Zbrojne Republiki Białorusi, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej oraz Siły Zbrojne każdej z pozostałych republik ZSRR).
Operacja Bagration (ros. Операция Багратион, Operaciâ Bagration) - kryptonim sowieckiej ofensywy białoruskiej z 1944 r., która oczyściła Białoruską SSR z sił niemieckich doprowadzając do całkowitego zniszczenia Grupy Armii "Środek". Była to prawdopodobnie największa klęska Wehrmachtu podczas wojny. Operacja została nazwana na cześć gruzińskiego księcia i rosyjskiego generała Piotra Iwanowicza Bagrationa, żyjącego na przełomie XVIII i XIX wieku, który poległ w bitwie pod Borodino.

Ciężkie opancerzenie Ił-2 oznaczało także, że maszyna nie mogła zabrać dużego ładunku bombowego, co w połączeniu z kiepską celnością czyniło jego ataki znacznie mniej śmiercionośnymi, niż innych alianckich współczesnych Iłowi samolotów myśliwsko-bombowych, takich jak P-47 czy Hawker Typhoon. Cztery lub osiem rakiet Iła, których głowica miała maksymalnie 0,9 kg ładunku wybuchowego (RS-132) wypadało słabo w porównaniu z P-47, który zazwyczaj zabierał dziesięć rakiet HVAR z 21-kilogramową głowicą czy 8–12 27-kilogramowych rakiet RP-3, które posiadał Typhoon. Podobnie, 50-kilogramowe (rzadziej 100-kilogramowe) bomby Szturmowików były zbyt małe, by zrekompensować dużą niecelność.

Silnik gwiazdowy jest to wielocylindrowy silnik spalinowy, w którym cylindry umieszczone są promieniowo na obwodzie koła, z centralnym wałem korbowym. Silnik gwiazdowy może zawierać od trzech do kilkunastu cylindrów. Silnik taki może mieć obieg zarówno dwusuwowy jak i czterosuwowy. W przypadku tego drugiego (ponad 90% konstrukcji) liczba cylindrów w danej gwieździe jest zawsze nieparzysta. Kilkunastocylindrowe silniki gwiazdowe budowane są w układzie podwójnej, a czasem i poczwórnej gwiazdy (np. silniki do Douglas DC-7).
Samolot bombowy (bombowiec) – rodzaj samolotu wojskowego, którego podstawowym przeznaczeniem jest niszczenie obiektów naziemnych lub jednostek pływających nieprzyjaciela za pomocą bomb, ewentualnie pocisków rakietowych.

Latający czołg

Radzieckie samoloty szturmowe Ił-2 atakują kolumnę niemieckich czołgów na Froncie Woroneskim podczas bitwy pod Kurskiem, lipiec 1943

Dzięki dobremu opancerzeniu Ił-2 był dość odporny zarówno na ostrzał karabinów maszynowych z ziemi, jak i trafienia odłamkami broni przeciwlotniczej. Maszyny niejednokrotnie wracały do baz mimo poważnych uszkodzeń powierzchni nośnej i licznych przestrzelinach w głównym pancerzu. Piloci państw Osi atakowali wolno lecące Iły, strzelając w kabiny Szturmowików z płytkiego lotu nurkowego. Kilku asów Luftwaffe twierdziło, że wykonywali skutecznie ataki na formacje Iłów od dołu, unikając w ten sposób ognia prowadzonego ze stanowiska tylnego strzelca Iła oraz próbowali strzelać w niechronioną od spodu chłodnicę oleju. Prawdziwość tego była kwestionowana przez niektórych pilotów Ił-2, ponieważ formacje Szturmowików zwykle latały na niskiej wysokości (poniżej 50 m nad ziemią), a chłodnica wystawała zaledwie 10 centymetrów poza obrys kadłuba maszyny.

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) - oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952-1989. Uprzednio w latach 1945-1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Zwana propagandowo Polską Ludową - był to kolokwialny eufemizm na okres monopartyjnych rządów PPR, a od 1948 PZPR w Polsce.
Balaton, Jezioro Błotne – największe jezioro Węgier i zarazem Europy Środkowej, położone w północno-zachodnich Węgrzech, na Nizinie Panońskiej, u południowych podnóży Lasu Bakońskiego, około 80 km od Budapesztu.

Poważnym zagrożeniem dla Ił-2 były niemieckie działa przeciwlotnicze. W powojennych wywiadach piloci latających czołgów wymieniali działka 20 i 37 mm jako podstawowe zagrożenia, podczas gdy dla legendarnego działa Flak 18, kalibru 88 mm, nisko latające maszyny były zbyt szybkimi celami z powodu jego małej szybkostrzelności. Dlatego też radzieccy piloci nie obawiali się owych dział, które siały śmierć wśród załóg ciężkich bombowców na froncie zachodnim. Podobnie próby użycia cięższych, 76-milimetrowych dział w Finlandii latem 1944 roku dla wsparcia mniejszych działek 20/37mm, zakończyły się fiaskiem. Duże działa zanotowały jedynie kilka zastrzeleń radzieckich samolotów. Pojedyncze trafienia pociskami z dział 20 mm również okazały się mało skuteczne, by zestrzelić opancerzony samolot. Z racji ograniczonej siły ognia, zestrzelenia były tylko okazjonalne. Jednakże jedno trafienie pociskiem z działka 40 mm zwykle wystarczyło, by zestrzelić Ił-2.

Sojuz 3 (kod wywoławczy Аргон - "Argon") był pierwszą załogową misją pojazdu Sojuz od katastrofy statku kosmicznego Sojuz 1, w której śmierć poniósł kosmonauta Władimir Komarow. Podobnie jak w poprzedniej misji, Sojuz 3 miał wykonać manewr dokowania z kapsułą Sojuz 2. Jedynym kosmonautą na pokładzie statku był Gieorgij Bieriegowoj.
Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Pancerz o grubości 4–6 mm, otaczający silnik i kokpit, był w stanie wytrzymać uderzenia pocisków mało- i średnio-kalibrowych karabinów maszynowych. Istnieją doniesienia o szybach pancernych, które były odporne na bezpośrednie trafienia z dział 20-milimetrowych. Niestety, tylny strzelec nie miał już tak dobrej ochrony jak pilot, wskutek czego na jednego zabitego pilota przypadało nawet siedmiu poległych strzelców. Duże straty wśród radzieckich załóg wynikały również z przyjętej przez dowództwo taktyki, aby nawet maszyny pozbawione już amunicji wykonywały przeloty nad celami, w celu zastraszenia wojska wroga. Niemieccy żołnierze określali Iła przydomkiem Rzeźnik (z niem. Schlächter), Maszynka do mięsa (Fleischwolf), Żelazny Gustaw (Eiserner Gustav) czy Czarna śmierć (Schwarzer Tod). W Armii Czerwonej natomiast samolot nazywany był Горбатый (Garbaty) od charakterystycznego kształtu kadłuba. Konstruktorzy nadali maszynie przydomek Летающий танк (Latający Czołg). Piloci Luftwaffe z kolei przezywali radziecką konstrukcję Betonflugzeug (Betonowy samolot) i Zementbomber (Cementowy bombowiec).

HVAR "Holy Moses" (ang. High-Velocity Aircraft Rocket – szybki lotniczy pocisk rakietowy) – niekierowany lotniczy pocisk rakietowy produkcji amerykańskiej, używany w końcowym okresie II wojny światowej i wojny koreańskiej. Jego nieoficjalne nazwa "Holy Moses" (w amerykańskim slangu wykrzyknik wyrażający zdumienie, niedowierzanie czy zaskoczenie – "o kurczę!") została mu nadana przez pilotów obserwujących rozmiary zniszczenia powodowane przez te pociski.
Dzień Zwycięstwa – święto państwowe obchodzone 9 maja z okazji zakończenia II wojny światowej (w terminologii radzieckiej – Wielkiej Wojny Ojczyźnianej).

Tylni strzelcy

Radzieckie lotnisko polowe na Białorusi z samolotami Ił-2 podczas operacji "Bagration" latem 1944 roku. Załoga Ił-2 na pierwszym planie składa się z por. W. T. Aleksuchina (pilot) oraz A. D. Gamajunowa (strzelec tylny)

Z powodu wielkich strat spowodowanych atakami wrogich myśliwców władze wymusiły na Iljuszynie dodanie stanowiska tylnego strzelca, w związku z czym w lutym 1942 roku reaktywowano projekt dwumiejscowy. Nową-starą wersję nazwano Ił-2M. Początkowo po prostu wycinano w tylnej owiewce dziurę, w której umieszczano płócienne siodełko i karabin maszynowy UBT, zamontowany na niewielkiej podpórce. Późniejsze, fabrycznie produkowane wersje, miały wydłużony przedział załogowy kadłuba ze zmodyfikowaną owiewką, która chroniła strzelca przed czynnikami atmosferycznymi. W przeciwieństwie do dobrze opancerzonego kokpitu pilota, którego pancerz miał 4-6 mm grubości, a także szybę pancerną odporną na ostrzał z karabinów maszynowych, tylny strzelec nie miał praktycznie żadnej ochrony. Jedyną bronią, umożliwiającą mu "przetrwanie" był wspomniany wyżej karabin. Dwumiejscowe maszyny weszły do służby we wrześniu 1942 roku. Pozostałe w linii samoloty jednomiejscowe również modyfikowano do tego standardu. Późniejszymi zmianami było zastąpienie działek kal. 20/23 mm, 37-milimetrowymi oraz zwiększenie zasięgu. Modyfikacje te spowodowały jednak spadek osiągów maszyny i pogorszenie stabilności. Problemy te szybko usunięto poprzez ulepszenia aerodynamiczne i użycie lżejszych, drewnianych paneli skrzydła. W 1943 roku, w Ił-2 Typ 3 (Ił-2m3), przeprojektowano płaty, które przypominały kształtem skrzydła amerykańskiego samolotu szkolnego North American T-6 Texan. Przez zastosowanie skrzydeł z mniejszym, 15-stopniowym skosem, osiągi i właściwości lotne Szturmowików poprawiły się, a ich straty spadły. Ze względu na brak myśliwców podczas bitwy o Stalingrad, zmodernizowane Ił-2 sporadycznie używane były do ataków na bombowce i transportowce przeciwnika. Szturmowiki zanotowały także kilka zestrzeleń niemieckich samolotów myśliwskich.

Mikulin AM-38 – radziecki lotniczy silnik tłokowy zbudowany na początku lat 40. w biurze Aleksandra Mikulina. AM-38 był rozwinięciem silnika AM-35. Silnik używany był w samolotach szturmowych Ił-2 i Ił-10. W warunkach polowych montowano go także do myśliwców MiG-3.
Ił-10 (ros. Ил-10) to radziecki samolot szturmowy skonstruowany pod koniec II wojny światowej w biurze konstrukcyjnym Iliuszyna. Budowany był także na licencji w Czechosłowacji jako Avia B-33.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)