Iłowo-Osada - Polski Serwis Naukowy

Lokomotywa Ty45. Eksponat przy głównej drodze Mława-Działdowo

Strażnica kolejowa

Tablica pamiątkowa. W tym miejscu stał pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego postawiony w 1934 r. przez Kolejowe Przysposobienie Wojskowe w Iłowie. Zburzony przez niemieckiego okupanta w 1939 r.

Pomnik pomordowanych dzieci w hitlerowskim obozie przejściowym w Iłowie

Kościół parafialny pw. Matki Bożej Królowej Różańca Świętego (1927)

Ruiny budynku, który na przestrzeni lat pełnił różną funkcję. Mieściło się tu Towarzystwo Geograficzne wysyłające emigrantów za ocean, była tu siedziba lokalnych władz hitlerowskiego obozu przejściowego, a po wyzwoleniu Gimnazjum Mechaniczno Kolejowe i szkoła zawodowa.

Iłowo-Osada (dawn. Iłowo, niem. Illowo) – duża wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim, w gminie Iłowo-Osada przy drodze wojewódzkiej nr 544 między Mławą a Działdowem. Miejscowość leży przy magistrali kolejowej Warszawa – Gdańsk.

Sochy – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim, w gminie Iłowo-Osada, pomiędzy Dźwierznią a Iłowem.
Zakon krzyżacki – pełna nazwa brzmi: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Zakon Krzyżacki, Zakon Niemiecki, łac. Ordo fratrum domus hospitalis Sanctae Mariae Theutonicorum in Jerusalem, Ordo Teutonicus, OT, niem. Orden der Brüder vom Deutschen Haus Sankt Mariens in Jerusalem, Deutscher Orden, DO) – zakon rycerski, jeden z trzech największych, obok joannitów i templariuszy, które powstały na fali krucjat w XII wieku. Zakon na wiele setek lat opanował obszary późniejszych Prus Wschodnich oraz dzisiejszej Łotwy i Estonii tworząc z tych ziem Prusy Zakonne. Zakon podbił także niektóre ziemie Polski i Litwy.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ciechanowskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Iłowo-Osada.

Rys historyczny

W przekazach historycznych nazwa miejscowości występuje już w XIV w. z pisownią Ilowo, a także Gilowo, Gylowo, Jiłowo. Nazwa pochodzi od wyrazu ił lub od nazwy osobowej „Ił”. Nazwa niemiecka wsi – Illowo lub Illow jest jej fonetyczną adaptacją.

Historia do XIX w.

Teren dzisiejszego Iłowa zamieszkany był pierwotnie przez pruskie plemię Sasinów.

Wieża ciśnień (wieża wodna) – budynek w formie wieży, na którego szczycie znajduje się zbiornik wody, służący do zapewnienia stabilnego ciśnienia w wodociągu. Pokrywa chwilowy wzrost zapotrzebowania. Zbiornik musi być umieszczony powyżej odbiorców, ponieważ działa poprzez zasadę naczyń połączonych. Umieszczony jest zwykle na szczycie wieży, góry, a czasem nawet wieży na wzniesieniu. Na stacjach kolejowych była używana do zasilania parowozów.
Obóz koncentracyjny w Działdowie (niem. Soldau) – niemiecki obóz koncentracyjny istniejący w różnych formach podczas okupacji hitlerowskiej w Działdowie w l. 1939-1945. Przez obóz w Działdowie przeszło ok. 30 000 osób, a około 15 000 znalazło tu śmierć.

Od 1260 r. ziemia ta należała terytorialnie do zakonu krzyżackiego. Bezpośrednie sąsiedztwo granicy z Mazowszem powodowało jednak silny napływ ludności polskiej. W 1403 r. właścicielem Iłowa był polski rycerz Piotr Bażyński. Według legendy, główną drogą Iłowa (obecnie ul. Jagiellońska) mieli uciekać litewscy dezerterzy spod Grunwaldu.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Obóz koncentracyjny - miejsce przetrzymywania, zwykle bez wyroku sądu, dużej liczby osób uznawanych z różnych powodów za niewygodne dla władz. Służyć może różnym celom: od miejsca czasowego odosobnienia osób, wobec których zostaną podjęte później inne decyzje, poprzez obóz pracy przymusowej, czyli de facto niewolniczej, aż po miejsce fizycznej eksterminacji.

Wraz z sekularyzacją zakonu krzyżackiego w 1525 r. Iłowo stało się częścią protestanckich Prus Książęcych. Z Iłowa pochodził ród Iłowskich, którzy władali majątkiem jeszcze w XVII w. W 1602 r. Iłowo należało do Stanisława z Iłowa oraz jego żony Zofii z domu Zelskiej. W tym czasie Iłowscy byli również właścicielami Soch. Kolejni właściciele Iłowa, Piotrowicze, posiadali również Kraszewo.

Dezercja (łac. desertio (opuszczenie), ang. desertion, fr. désertion, niem. Fahnenflucht, szw. desertering) jest podlegającym karze przestępstwem, samowolnym uchyleniem się od obowiązków wojskowych w czasie wojny lub pokoju. Żołnierz taki jest zwany dezerterem. Występek jest tak dawny jak armie świata, był znany w starożytnej Grecji i Rzymie. Do XIX wieku dezercja była z reguły karana śmiercią, w tym stuleciu wprowadzono w wojskowych kodeksach karnych rozróżnienie między dezercją a samowolnym oddaleniem się od oddziału, co utrzymało się do dziś.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Stanowiąca od 1701 r. część Królestwa Prus wieś utraciła graniczne położenie wraz z II rozbiorem Rzeczypospolitej w 1793 r. Od 1807 r. przebiegała tu jednak ponownie granica Prus i Księstwa Warszawskiego, zaś od 1815 r. – granica prusko-rosyjska.

W 1820 r. w Iłowie dziesięciu gospodarzy, podczas akcji uwłaszczeniowej, skorzystało z renty.

Przełom w rozwoju w wsi datuje się na rok 1877, kiedy dotarła tu kolej. W pobliżu wsi wzniesiono stację graniczną Kolei Malborsko-Mławskiej, którą od strony rosyjskiej połączono z szerokotorową Koleją Nadwiślańską. Iłowo stało się wówczas ważnym ośrodkiem przeładunkowym i handlowym.

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.
Uwłaszczenie chłopów – nadanie chłopom na własność użytkowanej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem obciążeń feudalnych na rzecz pana feudalnego (szlachcica), czyli pańszczyzny, czynszu i tzw. "darmoch" (tj. darmowych posług, do których chłopi byli obowiązani na rzecz dworu, np. stróżowania, uprawy pańskiego ogrodu, koszenia trawy, połowu ryb, sypania grobli, podwód, noszenia listów pańskich).

Osobny artykuł: Iłowo (stacja kolejowa).

W drugiej połowie XIX wieku w Iłowie mieszkało 416 osób, w większości ewangelików (62,5% na 37,5% katolików) i prawie wyłącznie polskojęzycznych. We wsi była stacja pocztowa III klasy, szkoła ewangelicka, a w pobliżu wsi – dwie gorzelnie.

Iłowo w XX w.

W grudniu 1914 r. Rosjanie przejściowo zajęli Iłowo i spalili wielki zbiornik nafty należący do firmy Nobel, cały gmach stacyjny, urząd celny i pocztowy, połowę zabudowań stacji towarowej oraz trzy budynki kolejowe.

Mława – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie mławskim. Miasto powiatowe leżące na Mazowszu, na Wzniesieniach Mławskich, w pobliżu rz. Mławki, tuż przy granicy z województwem warmińsko-mazurskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego. Wg danych z 26 czerwca 2009 miasto posiadało 30 423 mieszkańców.
Józef Klemens Piłsudski (ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie pod Wilnem, zm. 12 maja 1935 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, dowódca wojskowy, polityk, naczelnik państwa polskiego w latach 1918–1922 i naczelny wódz Armii Polskiej od 11 listopada 1918, Pierwszy Marszałek Polski od 1920; dwukrotny premier Polski (1926–1928 i 1930), twórca tzw. rządów sanacyjnych w II Rzeczpospolitej wprowadzonych w 1926 po zamachu stanu.

Po I wojnie światowej, decyzją traktatu wersalskiego z 1919 r., Iłowo wraz z całą Działdowszczyzną zostało bez plebiscytu włączone do państwa polskiego. 16 stycznia 1920 r., o godzinie 6.00 rano, ostatni oddział Grenzschutzu opuścił Iłowo.

W czasie wojny polsko-bolszewickiej z 1920 roku Armia Czerwona zajęła Iłowo 12 sierpnia 1920 r. Dwa dni później Sowieci wkroczyli do Działdowa. Po siedmiu dniach oddziały sowieckie opuściły Działdowszczyznę.

W 1927 r. wybudowano w Iłowie kościół projektu architekta Kwiatkowskiego z Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu. Jest to budowla murowana, trzynawowa w stylu neobarokowym. Od 7 października 1953 r. pełni funkcję kościoła parafialnego.

Oczyszczalnia ścieków - jest to zespół urządzeń do oczyszczania ścieków przemysłowych i komunalnych przed odprowadzeniem ich do rzeki, jeziora, morza, gruntu.
Wieś (łac. pagus, rus) – jednostka osadnicza o zwartej, skupionej lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadająca praw miejskich lub statusu miasta (art. 2 ustawy z 29 sierpnia 2003 o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych).

Osobny artykuł: Parafia Matki Bożej Królowej Różańca Świętego w Iłowie-Osadzie.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Iłowie mieściła się szkoła powszechna sześcioklasowa (516 uczniów wg spisu z 1937 r.), stacja kolejowa, warsztaty kolejowe, parowozownia, elektrownia, tartak i gorzelnia. Przy stacji kolejowej postawiono pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego (dziś w tym miejscu jest tylko tablica pamiątkowa).

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.
Podział administracyjny Polski 1975-1998 – podział administracyjny obowiązujący od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 (od reformy w 1975 do reformy w 1999). Został wprowadzony ustawą z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. Utworzono 49 województw, zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny, czyli powiaty. Województwo warszawskie miało status województwa stołecznego, a województwa łódzkie i krakowskie były tzw. województwami miejskimi. Początkowo Wrocław stanowił jednostkę podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego w obrębie woj. wrocławskiego.

II wojna światowa w Iłowie rozpoczęła się już 2 września 1939 r. wkroczeniem oddziałów niemieckich, kilka dni później przystąpiono do aresztowań wytypowanych wcześniej Polaków (tzw. operacja „Tannenberg”).

W latach 1941-1945 w Iłowie istniał hitlerowski obóz przejściowy (jako część niemieckiego obozu koncentracyjnego Soldau (KL) w Działdowie). Przebywali w nim robotnicy przymusowi, m.in. Polacy i Rosjanie. Pobyt w obozie trwał kilka dni, po czym osadzone w nim osoby wywożono do pracy na terenie Rzeszy. W obozie był wydzielony jeden barak dla małych dzieci, które odbierano matkom wywożonym na roboty przymusowe. Przywożono tu również na czas rozwiązania kobiety ciężarne już zatrudnione na robotach przymusowych. Po porodzie kobiety wracały do pracy, dzieci pozostawały w obozie. Starsze dzieci o cechach nordyckich wywożono do Niemiec w celach germanizacyjnych. Z powodu braku odpowiedniego wyżywienia i lekarstw panowała wśród dzieci duża śmiertelność.

Powiat działdowski – powiat w Polsce (województwo warmińsko-mazurskie) utworzony w 1999 w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Działdowo. Powiat jest najbardziej wysuniętym powiatem na południe w Województwie warmińsko-mazurskim. Należy do Związku Powiatów Polskich
Działdowo (niem. Soldau) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie działdowskim. Miasto jest położone nad rzeką Działdówką (nazwa odcinka rzeki Wkry). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa ciechanowskiego. Jest największym miastem powiatu działdowskiego, na 11. miejscu w województwie warmińsko-mazurskim, oraz na 213 miejscu w Polsce.

Osobny artykuł: Soldau (KL).

Po wojnie Iłowo zostało częścią województwa warszawskiego, a następnie w wyniku kolejnej zmiany podziału administracyjnego Polski – województwa ciechanowskiego. Jest siedzibą gminy. 21 sierpnia 1945 r. utworzono Gimnazjum Mechaniczno Kolejowe w Iłowie.

Głównym kierunki rozwoju gospodarczego miejscowości związane były z parowozownią (obsługującą większość pociągów na trasie Warszawa – Gdańsk), paszarnią i pobliskim Nadleśnictwem Dwukoły.

Podział administracyjny Polski 1944-1950 – zmiany terytorium Polski po II wojnie światowej wymusiły reorganizację podziału administracyjnego kraju. 22 sierpnia 1944 na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego przywrócono przedwojenny podział administracyjny Polski. Ponieważ granice kraju nie były jeszcze ustalone, a jego część znajdowała się nadal pod okupacją, nie można mówić o faktycznej liczbie istniejących wówczas województw.
Wojna polsko-bolszewicka (wojna polsko-rosyjska 1919-1920) – wojna pomiędzy odrodzoną II Rzeczpospolitą a Rosją Radziecką, dążącą do podboju państw europejskich i przekształcenia ich w republiki radzieckie zgodnie z doktryną i deklarowanymi celami politycznymi ("rewolucja z zewnątrz") rosyjskiej partii bolszewików.

Czasy współczesne

Obecnie Iłowo-Osada jest siedzibą jednej z najbardziej wysuniętych na południe gmin województwa warmińsko-mazurskiego.

Zmiany gospodarcze dokonane w Polsce po 1989 przyniosły zmniejszenie rangi miejscowości. Upadła parowozownia, zlikwidowano kino „Orion”. Nadal jednak istnieje Wytwórnia Pasz Proxial, a ostatnio do Iłowa przeniesiono również część zakładów LG z pobliskiej Mławy. Do użytku oddano oczyszczalnię ścieków (2004 r.).

Parowozownia (potocznie: szopa, depo, remiza) - baza, zakład eksploatacji, zajezdnia lokomotyw parowych; zespół pomieszczeń i warsztatów oraz torów przeznaczonych do przechowywania i obsługiwania technicznego parowozów.
Traktat wersalski (Pokój Paryski) – główny układ pokojowy kończący pierwszą wojnę światową, podpisany 28 czerwca 1919 roku przez Niemcy, mocarstwa Ententy i państwa sprzymierzone i stowarzyszone. Został ratyfikowany 10 stycznia 1920 roku i z tą datą wszedł w życie. Traktat ustalił wiele granic międzypaństwowych w Europie oraz wprowadził nowy ład polityczny.

Edukacja

Zespół Szkół Zawodowych (Liceum Profilowane + Technikum Zawodowe + Zasadnicza Szkoła Zawodowa);

Zespół Szkół nr 1 (Szkoła Podstawowa + Gimnazjum);

Przedszkole Gminne;

Kultura i sport

Gminny Ośrodek Kultury i Sportu,

Klub Sportowy „Polonia” wraz z stadionem.

Zabytki i pomniki

Wieża ciśnień murowana z 1910 r.

Ewangelicko-augsburski dom modlitwy z 1912 r. (obecnie sklep)

Willa (obecnie przedszkole)

Kościół katolicki z 1927 r. (patrz zdjęcie obok)

Strażnica kolejowa z czasów II-wojny światowej (patrz zdjęcie obok)

Lokomotywa Ty45 – eksponat przy głównej trasie 544 z Mławy do Działdowa (patrz zdjęcie obok)

Pomnik i tablica upamiętniająca pomordowanych w hitlerowskim obozie przejściowym w Iłowie (filia Soldau (KL))

Tablica pamiątkowa w miejscu, gdzie stał przed II wojną światową pomnik marszałka Piłsudskiego (patrz zdjęcie obok)

Parafia MB Królowej Różańca Świętego w Iłowie-Osadzie – parafia rzymskokatolicka w diecezji toruńskiej, w dekanacie działdowskim, z siedzibą w Iłowie-Osadzie.
LG Group – jeden z największych koreańskich czeboli (do 1995 roku działał pod nazwą Lucky GoldStar Group, która odzwierciedla wcześniejsze połączenie dwóch koncernów: Lucky Chemical Company oraz GoldStar). W 120 krajach LG Group zatrudnia ok. 140 tys. pracowników. W 1996 roku obroty całego koncernu przekroczyły 73 mld dolarów. Zajmuje się on głównie przemysłem energetycznym i chemicznym, elektroniką i telekomunikacją.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)