Na mapach: 56°51′N 53°13′E / 56.85, 53.217

Iżewsk (ros. Ижевск, udm. Ижкap) – miasto w europejskiej części Federacji Rosyjskiej, stolica Udmurcji, położone nad rzeką Iż, dopływem Kamy. W latach 1984-1987 nosiło nazwę Ustinow (ros. Устинов). Liczba ludności w 2009: 611,0 tys. Znaczny ośrodek przemysłowy: przemysł zbrojeniowy (prod. m.in. automatów Kałasznikowa i pocisków rakietowych), produkcja środków transportu, maszyn (zakłady Iżmasz, IżAwto, Bajkał), hutnictwo żelaza, przemysł lekki, ważny węzeł kolejowy, lotnisko.

Historia

Przed założeniem miasta

Na terytorium współczesnego Iżewska już w dawnych czasach istniało kilka udmurckich oraz rosyjskich osad. Najstarsza z nich odkryta została u ujścia rzeki Podborienka. W 1957 archeologowie odnaleźli tu groby pochodzące z IV-V wieku. Nieco później w miejscu tym powstała udmurcka wieś Jaguł. Po powstaniu Iżewskiej Huty Metali, wieś ta została przekazana w jej zarząd (mieszkańców Jagułu przesiedlono wówczas do wsi Pazieli, obecnie jednego z osiedli Iżewska). W pobliżu sanatorium „Metalurg” zachowały się pozostałości grodzisk karłuckich. W połowie I tysiąclecia istniały w tym miejscu dwa miasteczka. Na prawym brzegu rzeki Iż istniała niegdyś rosyjska kolonia Kliuczi (w pierwszych latach władzy radzieckiej przemianowana na osadę Kliuczewskije). Na prawym brzegu rzeki Karłutka znajdowała się rosyjska wieś o tej samej nazwie (w 1921 już pod nazwą Zielionaja Roszcza weszła ona w obręb granic miasta).

Imperium Rosyjskie

W 1760 hrabia Piotr Szuwałow będący możnym na ziemiach kazańskiego murziego Tiewkieliewa rozpoczyna budowę Iżewskiej Huty Metali. Przy fabryce powstaje osada o nazwie Iżewskij Zawod. Najkorzystniejsze miejsce dla budowy fabrycznej tamy wybrane zostało przez inżyniera Oleksija Moskwina, który kierował również budową samych zakładów. Zakończenie budowy tamy, w wyniku której powstał Staw Iżewski (Ижевский пруд), przypada na 1763 r. W tym też roku zakłady produkować zaczęły stal. W obliczu konieczności uregulowania długów rodzinnych, po śmierci Szuwałowa fabryka stała się własnością skarbu państwa. Odpowiedni ukaz podpisała 15 listopada 1763 Katarzyna II.

A.F. Dieriabin

W 1774 Jemielian Pugaczow zdobył osadę i wymordował całą administrację zakładów (42 osoby), fabryka została złupiona i częściowo spalona. 20 lutego 1807 car Aleksander I wydał ukaz dotyczący zbudowania nowej fabryki zbrojeniowej na Uralu. Pod kierownictwem A.F. Dieriabina 10 czerwca 1807 na miejscu starej huty żelaza została założona nowa fabryka zbrojeniowa Iżewskij Orużejnyj Zawod, późniejszy Iżmasz. W 1808 Dieriabin stworzył pierwszy plan zabudowy dla tego miejsca. Budowa fabryki przedłużała się, co nie przeszkadzało wypuszczać jej pierwszych partii produkcji (w 1811 fabrykę opuściło 2 tys. karabinów, w 1814 - już 10 tys. karabinów oraz 2,5 tys. bagnetów). Budowa głównej części fabryki zakończona została w 1815, a cały projekt został zrealizowany w 1830. W dniach 4-5 października 1824 na inspekcję nowej fabryki przybył sam car. W 1825 wybudowano arsenał (architekt S.J. Dudin), w którym przechowywano państwowe zapasy broni. 4 maja 1837w fabryce przebywał wraz ze swym nauczycielem W.A. Żukowskim carewicz Aleksander, starszy syn Mikołaja I. 3 września 1845 fabrykę odwiedził książę Leuchtenbergu Maksymilian. Jesienią 1852 na placu przed fabryką stanął pomnik głównego jej administratora- czwartego syna Pawła I, wielkiego księcia Michała Pawłowicza (tak zwany Słup Michajłowski). W 1867 zniesienie pańszczyzny wymusza dostosowanie administrowania fabryką do nowych kapitalistycznych porządków.

W latach 60. XIX wieku fabryczni majstrowie wykorzystując zgromadzony przez siebie kapitał, zaczęli tworzyć własne prywatne fabryki uzbrojenia. W ten sposób na terytorium dzisiejszego Iżewska zaczęły pojawiać się drobne przedsiębiorstwa zbrojeniowe. Jednym z nich była powstała w 1867 fabryka karabinów myśliwskich należąca do I.F. Pietrowa. W ślad za nią swą fabrykę zbrojeniową stworzył O.N. Jewdokimow. W 1870 własną fabrykę otworzył N.I. Berezin, którego własnością była również fabryka żeliwa (obecnie tereny fabryki „Reduktor”). W 1914 takich niewielkich fabryk było już 14. Wzrostowi potencjału ekonomicznego towarzyszyło zwiększenie liczby ludności oraz powiększanie się granic miasta.

Fabryka zbrojeniowa Iżmasz w Iżewsku w 1916 roku

9 października 1865 fabryka Iżmasz została przekazana w dzierżawę „Towarzystwu Przemysłowców”, po 5 latach w dzierżawie wzięli udział L.E. Nobel oraz P.O. Bilderling. 1 lipca 1884 fabryką ponownie zaczął administrować skarb państwa. W 1873 w fabryce rozpoczęto odlewać stal, w ciągu następnego roku zaczęła działać maszyna parowa L.F. Sabakina. W 1881 rozpoczęto nową działalność - obróbkę metalu. Od tego czasu fabryka odlewu stali stała się odrębnym przedsiębiorstwem. Dostarczało ono stal i półfabrykaty wielu fabrykom w całym kraju. 19 września 1885 fabryka zbrojeniowa rozpoczęła masową produkcję broni myśliwskiej, a w 1891 - masowy wyrób trzyliniowego karabinu S.I. Mosina (tylko tu produkowano wszystkie jego modele). Z początkiem XX w. w Iżewsku zaczyna się wzrost nastrojów rewolucyjnych. Decydowała o tym liczna warstwa robotnicza, gdyż w fabryce zatrudnionych było prawie 9,5 tys. osób. Idee marksizmu propagowane były w Kraju Udmurckim przez takich działaczy jak F.E. Dzierżyński, M.J. Bauman czy W.W. Worowski. 22 października 1905 na terenie fabryki zbrojeniowej odbywa się pierwsza demonstracja polityczna pod czerwonymi sztandarami.

Okres radziecki

5 września 1905 aktyw fabryczny zdecydował o przekształceniu zebrań starostów cechowych w Radę Deputatów Robotniczych, Chłopskich i Żołnierskich, ogłaszając ją „organem o charakterze ustawodawczym”. 6 września zebrał się rdzeń przyszłej Rady składający się z 30 robotników, 4 przedstawicieli oddziałów wojskowych oraz 7 osób reprezentujących mieszkańców miasteczka. 7 września starości cechowi ostatecznie złożyli swe pełnomocnictwa, wybrano 160 deputatów, tworząc tym samym skuteczną Radę. 9 września odbyło się pierwsze posiedzenie składającego się z 15 osób Komitetu Wykonawczego. 17 września wyszedł drukiem pierwszy numer „Wiadomości Rady Iżewskiej”. We wrześniu wielopartyjną początkowo Radę zaczęli kontrolować wyłącznie bolszewicy. 27 października 1917 w Iżewsku ogłoszono władzę radziecką, w listopadzie przygotowano pierwszy „Statut Rady Iżewskiej”. 21 lutego osada Iżewskij Zawod została ogłoszona miastem Iżewskiem.

28 maja 1918 rozpoczęło się powstanie przeciwko bolszewikom. 21 lipca wszyscy prominenci Rady zostali aresztowani. 8 sierpnia powstanie antybolszewickie nabiera masowego charakteru, przechodząc do historii jako Powstanie iżewsko-wotkińskie. Sformowana zostaje Iżewska Dywizja Armii Ludowej. 7 listopada Armia Czerwona odbiła miasto z rąk powstańców. 9 kwietnia 1919 w związku ze zbliżaniem się armii Kołczaka, rozpoczęła się masowa ewakuacja pracowników administracji i robotników, jak również wywóz głównych urządzeń fabrycznych. 13 kwietnia białogwardziści weszli na teren miasta. 8 czerwca kilka dywizji Armii Czerwonej przeprowadziło ostateczny szturm na miasto, kontrolę nad którym ponownie przejęła władza radziecka.

10 czerwca 1921 z miasta Głazow do Iżewska została przeniesiona stolica Wockiego Obwodu Autonomicznego. 28 grudnia 1934 nadano mu status stolicy Udmurckiej ASSR. W 1928 w zakładach Iżmasz rozpoczęto produkcję motocykli IŻ. 18 listopada 1935 roku w mieście uruchomiono pierwszą linię tramwajową. 14 września 1937 roku odbyły się uroczystości przyjęcia Konstytucji Udmurckiej ASRR, która umocowała w ustawodawstwie status miasta jako stolicy.

Latem 1941 w Iżewsku została sformowana 313 Pietrozawodska Dywizja Strzelecka, która przeszła szlak bojowy od Karelii do Berlina. Na cześć tej dywizji w 1975 na centralnej alei parku miejskiego wzniesiono obelisk „Karzący miecz”. Jesienią ewakuowano do Iżewska kilka przedsiębiorstw zbrojeniowych, które w czasie wojny wyprodukowały tu 12,5 mln sztuk broni palnej. W czerwcu 1942 w mieście, obok Iżewskich Zakładów Maszynowych (Iżmasz) zorganizowano zbrojeniową Iżewską Fabrykę Mechaniczną. 29 listopada odbyło się uroczyste otwarcie cyrku.

W 1948 w fabryce Iżmasz rozpoczyna się produkcja automatu Kałasznikow AK-47. 12 grudnia 1966 wypuszczono w nowo z zbudowanych Iżewskich Zakładach Samochodowych pierwszy iżewski samochód, a w ciągu 4 lat uruchomiono pełne moce produkcyjne zakładu. 11 grudnia 1978 na mocy ukazu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR miasto nagrodzone zostało Orderem Rewolucji Październikowej. 27 grudnia 1984 z inicjatywy członków partii komunistycznej Iżewsk przemianowany został na Ustinow, na cześć Dmitrija Ustinowa, twórcy radzieckiego przemysłu rakietowego. 19 czerwca 1987 po licznych protestach mieszkańców, wrócono do historycznej nazwy miasta, a na cześć Ustinowa nazwano jego imieniem jedną z dzielnic.

Współczesność

24 grudnia 1992 w trakcie 10. Sesji Rady Miejskiej Iżewska przyjęto Statut Stolicy Udmurcji. W celu wprowadzenia w życie przepisów ustawy „O samorządzie lokalnym w Republice Udmurckiej” 3 lutego 1994 powołano do życia Dumę Miejską, składającą się z 30 deputatów. Organem wykonawczym miasta została Administracja na czele z merem. 10 kwietnia 1994 odbyły się pierwsze w historii wybory na stanowisko mera miasta. Został nim Oleksij Sałtykow. 27 maja 1997 przyjęto herb miasta, a 3 lipca- Statut Iżewska. [21 kwietnia] 2000 ustanowiona została flaga Iżewska.

We wrześniu 2003 nastąpiło otwarcie Cyrku Państwowego, którego pierwszymi odwiedzającymi stali się pierwszoklasiści z terenu całej republiki. W 2004 Iżewsk otrzymał tytuł „Kulturalnej Stolicy Powołża 2004”. 5 sierpnia 2007 patriarcha Aleksy II poświęcił odbudowany Sobór Św. Michała. W 2008 w mieście odbyły się uroczystości z okazji 450-lecia przyłączenia Udmurcji do Rosji.

Geografia

Iżewsk położony jest w europejskiej części Federacji Rosyjskiej, we wschodniej części Równiny Wschodnioeuropejskiej pomiędzy Wołgą i Uralem, w międzyrzeczu Kamy i Wiatki. Wśród form ukształtowania terenu przeważają równiny i wzgórza. Maksymalna wysokość terenu wynosi 208 m n.p.m. Miasto położone jest w stosunkowo niewielkich odległościach od wielkich centrów przemysłowych Uralu. Połączenia komunikacyjne z miastem są bardzo dobrze rozwinięte, znajduje się tu węzeł kolejowy, nowoczesne lotnisko, magistrale samochodowe. 40 km na południe od miasta znajduje się duży port rzeczny Sarapuł, posiadający połączenie z Morzem Bałtyckim oraz Czarnym.

Odległości między Iżewskiem a najbliższymi wielkimi miastami

Miasto położone jest na obu brzegach niespławnej rzeki Iż (stąd też nazwa miasta), 40 km od miejsca, gdzie wpada ona do Kamy (basen Wołgi). W granicach miasta do rzeki Iż wpada również kilka drobnych cieków wodnych: lewe dopływy Pazelinka (wpadająca do Stawu Iżewskiego), Pozym oraz prawe dopływy Liuk i Pirogowka. Na północnych krańcach miasta na rzece Iż znajduje się sztuczny Staw Iżewski, wykorzystywany w celu zaopatrzenia miasta w wodę oraz rekreacyjnym.

Staw Iżewski położony jest na wysokości 89 m n.p.m. W południowej jego części, opierającej się o obszar centralnej części miasta, zbudowana została przystań, której brzegów chronią specjalne tamy.

Powierzchnia całkowita miasta wynosi 315,6 km², z czego 9,1 km² zajmują lasy, 6,3 km²- użytki rolne, 2,1 km²- obiekty wodne, 2,0 km²- drogi, 1,7 km²- tereny zieleni. Od północy, a miejscami także od wschodu miasto otulają lasy brzozowo-lipowe, wykorzystywane w celach rekreacyjnych. Powstało tu wiele różnorodnych obiektów zdrowotnych, sanatoryjnych, rekreacyjnych, kolonijnych. W samym mieście znajduje się wiele terenów zieleni, z których mieszkańcy korzystają w celach rekreacyjnych. Największą popularnością cieszy się Park im. Kirowa.

Iżewsk, jak i całe terytorium Udmurcji znajduje się w strefie czasowej SAMT (UTC+4:00). Odnośnie czasu moskiewskiego różni się on o godzinę i określany jest w Federacji Rosyjskiej jako czas MSK+1 (czas samarski).

Klimat

Podział administracyjny

Praktycznie od momentu założenia Iżewsk podzielony był na dwie rozdzielone rzeką Iż części. Część prawobrzeżna określana była jako Zarieka, a lewobrzeżna- Gora. W 1867 roku ówczesną osadę podzielono na dwie wołosti o nazwach Iżewsko-Nagornaja oraz Iżewsko-Zariecznaja. Każda z nich miała status odrębnej wsi. Rady wołoskie podporządkowane były Sarapulskiemu Zarządowi Ziemskiemu, jednakże funkcje administracyjne pozostawały w kompetencjach kierownictwa fabrycznegoref>Szumiłow E., Город на Иже- Ижевск, Свиток, 1998</ref>.

W 1918 Iżewsk stał się jednolitym miastem. 2 marca 1934 utworzono w jego obrębie 3 rejony miejskie: oktiabrskij, nagowicyńskij i pastuchowskij. W 1937 rejony zostały przemianowane, a ich granice zmienione. Od tego czasu miasto podzielone było na rejony: azińskij, żdanowskij i pastuchowskij. W 1945 roku wprowadzono nowy podział na jedynie dwa duże rejony: pierwomajskij i oktiabrskij, jednak w 1952 roku został on zniesiony i przywrócono poprzedni podział administracyjny miasta.

Podział administracyjny Iżewska

W 1960 wszystkie rejony miejskie zostały zlikwidowane, lecz w 1962 na mocy ukazu Prezydium Rady Najwyższej RFSRR odtworzono je pod nazwami: leninskij, oktiabrskij oraz pierwomajskij. W lutym 1963 z granic rejonu oktiabrskiego został wyodrębniony nowy- Industrialnyj. 13 czerwca 1987 na mocy postanowienia Prezydium Rady Najwyższej Udmurckiej ASRR z granic rejonu Industrialnego został wydzielony rejon ustinowski.