II Zarząd Główny - Polski Serwis Naukowy

II Zarząd Główny KGB (Drugi Zarząd Główny Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego: DZG KBP – ros. Wtoroje gławnoje uprawlenie Komitieta gosudarstwiennoj biezopasnosti – WGU KGB) – organ kontrwywiadu i bezpieczeństwa państwowego w strukturach Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego Związku Radzieckiego. Obok I Zarządu Głównego jeden z najliczniejszych i najważniejszych pionów tej instytucji.

Pułkownik – stopień oficerski w armii. W WP jest to najwyższy stopień korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – korpusu oficerów sztabowych. W większości armii po stopniu pułkownika (ang. i fr. - colonel, niem. Oberst, ros. полковник) są już stopnie generalskie.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR - (ros. Министерство внутренних дел, Ministierstwo Wnutriennych Dieł MWD) - radziecki organ policji politycznej i służby bezpieczeństwa funkcjonujący w latach 1946 - 1960.

Powstanie organów kontrwywiadu w ZSRR

Powstanie organów kontrwywiadu po przejęciu władzy przez bolszewików w byłej Carskiej Rosji nastąpiło po utworzeniu pierwszych bolszewickich organów bezpieczeństwa państwowego. W grudniu 1917 roku Rada Komisarzy Ludowych wraz z Ogólnorosyjskim Centralnym Komitetem Wykonawczym Rad podjęła decyzję o utworzeniu Wszechrosyjskiej Nadzwyczajnej Komisji do Spraw Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem – w skrócie WCzK. Jednym z zadań wykonywanych przez WCzK była walka ze szpiegostwem i bandytyzmem.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Oleg Michajłowicz Gribanow (ur. 1915), generał KGB, oficer radzieckich służb specjalnych (kontrwywiadu: NKWD, NKGB, MGB, KGB), m.in. szef II Zarządu Głównego KGB; zajmował się z ramienia KGB sprawą Olega Pieńkowskiego, pułkownika wywiadu wojskowego GRU, współpracującego z amerykańską Centralną Agencją Wywiadowczą i brytyjską Tajną Służbą Wywiadowczą.

W bardzo szybko rozwijających się i często zmieniających się strukturach organów bezpieczeństwa państwowego państwa sowieckiego, piony odpowiedzialne za tzw. kontrwywiad cywilny ciągle zmieniały nazwę oraz wewnętrzną strukturę.

Pierwszym pionem odpowiedzialnym za zwalczanie szpiegostwa w strukturach Czeki było Biuro Kontrwywiadowcze WCzk, ros. Kontrrazwiedywatielnoje Biuro, lub KRB WCzK, na czele którego stanął jako kierownik Konstantin Szewaro-Wójcicki, a w marcu 1918 roku zastąpił go sam Feliks Dzierżyński. Po likwidacji KRB WCzK kolejnym pionem odpowiedzialnym za kontrwywiad cywilny w strukturach Czeki był Wydział do Walki ze Szpiegostwem w ramach Oddziału do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, na jego czele stanął Jakow Blumkin. Także ten Wydział nie istniał zbyt długo, w lipcu 1918 roku zadania walki ze szpiegostwem przejął nowo utworzony Pododdział Wojskowy z W. Januszewskim jako kierownikiem. Jeszcze przed końcem 1918 roku Pododdział Wojskowy przemianowano na Oddział Wojskowy, który został utworzony z połączenia Oddziału I Zarządu Rejestracyjnego Sztabu Polowego [RWSR] i Pododdziału Wojskowego Oddziału do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. 19 grudnia jest obchodzony jako święto kontrwywiadu. W styczniu 1919 roku nastąpiła kolejna zmiana, Oddział Wojskowy został zastąpiony przez Oddział Specjalny. Oddział Specjalny zajmował się kontrwywiadem ogólnym i wojskowym oraz ochroną granic. Naczelnikiem Oddziału Specjalnego był m.in. Feliks Dzierżyński, a jego zastępcą Wiaczesław Mienżynski.

Kontrwywiad - działalność mająca na celu neutralizowanie działalności obcych służb wywiadowczych, jak też przeciwdziałanie szpiegostwu w ogólności. Często ujmuje się tu również działania mające na celu ochronę i obronę przed dywersją i sabotażem. Kontrwywiadem przeważnie zajmują się służby cywilne, policyjne i wojskowe, potocznie określane również mianem kontrwywiad. W Polsce kontrwywiadem cywilnym zajmuje się Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, a wojskowym Służba Kontrwywiadu Wojskowego.

Central Intelligence Agency, CIA (pol. Centralna Agencja Wywiadowcza) – rządowa agencja służby wywiadowczej USA, zajmująca się pozyskiwaniem i analizą informacji o zagranicznych rządach, korporacjach i osobach indywidualnych oraz opracowywaniem, na podstawie tych informacji, raportów dla instytucji rządowych USA. Agencja organizowała także operacje, których celem była interwencja w wewnętrzne sprawy wybranych państw, od propagandy po wspieranie oddziałów paramilitarnych. Jednym z wielu przykładów takich interwencji jest udział w organizacji zamachu stanu w Iranie w 1951 (Operacja Ajax).

28 grudnia 1921 roku ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, a w miejsce CzeKa powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Państwowy Zarząd Polityczny (GPU) przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej RSFSR (GPU NKWD).

Rada Komisarzy Ludowych (ros. Сове́т наро́дных комисса́ров СССР, СНК, Совнарко́м) - rząd rewolucyjny, który powstał w czasie rewolucji październikowej w 1917 r. Jego przywódcą był Włodzimierz Iljicz Lenin - przywódca partii bolszewickiej. Rząd ten wydał wiele dekretów m. in.: o nadaniu ziemi, o pokoju oraz o prawach narodów Rosji. Nazwa Rada Komisarzy Ludowych została wymyślona przez Lwa Trockiego i zawierała odniesienie do instytucji komisarzy Konwentu funkcjonującej w czasie rewolucji francuskiej, jak i podkreślała zerwanie z "burżuazyjnym" tytułem ministra.

Grigorij Grigorienko, ros. Григорий Фёдорович Григоренко (ur. 18 sierpnia 1918 w mieście Zjeńkow w obwodzie połtawskim, zm. 19 maja 2007 w Moskwie) – radziecki działacz ruchu robotniczego, wysoki funkcjonariusz radzieckich organów bezpieczeństwa, generał-pułkownik (16 grudnia 1982), prezydent Stowarzyszenia Weteranów Kontrwywiadu "Wietkon".

Wówczas formalnie utworzono tzw. Kontrrazwiedywatielnyj Otdieł (KRO) Kontrwywiadowczy Oddział. Składał się on początkowo z 10, potem 11, a pod koniec 1922 roku z 7 wydziałów, kontrwywiadem przeciwko ówczesnej Polsce (II RP) zajmował się Wydział 3, kierował nim J. Makowski, a następnie Jan Olski.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR, ros. Коммунистическая партия Советского Союза - КПСС) - ostatnia nazwa założonej w 1898 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji i ZSRR od 1917 do 1991 roku (1898-1912 SDPRR, Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji; 1912-1918 SDPRR(b), Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików); 1918-1925 RPK(b), Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików); 1925-1952 WKP(b), Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików)). Centralną instancją partii był Komitet Centralny (KC), największą zaś realną władzę posiadało jego Biuro Polityczne. Generalny sekretarz KC był przywódcą całej partii. W okresie istnienia ZSRR partia miała też swoje republikańskie platformy w każdej z republik radzieckich z wyjątkiem (do 1990 r.) Rosji. Kontrolowała też większość innych partii komunistycznych na świecie, zarówno formalnie poprzez organizacje międzynarodowe (np. Komintern, Kominform), jak i nieformalnie w wyniku faktycznego zwierzchnictwa ZSRR nad częścią z państw oraz sponsorowanie i utrzymywanie kontaktów w pozostałych przez Wydział Zagraniczny i radziecki wywiad.

Aby bardziej usamodzielnić struktury służb bezpieczeństwa wywiadu i kontrwywiadu od pionów administracyjnych, w listopadzie 1923 roku Państwowy Zarząd Polityczny odłączono od NKWD i powołano Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny OGPU. Struktura kontrwywiadu pozostała prawie bez zmian, jedynie podporządkowano go (tj.KRO) pod Zarząd Tajno-Operacyjny OGPU (SOU OGPU), na którego czele stali kolejno: Wiaczesław Mienżyński 1923-1927, Gienrich Jagoda 1927-1929. Przez lata 20. na czele Oddziału Kontrwywiadu (KRO.SOU.OGPU) stał Artur Artuzow, jego zastępcami byli Siergiej Puzicki i Roman Pillar. Wówczas kontrwywiadem przeciwko Polsce zajmował się Wydział 7 pod kierownictwem Siemiona Giendina.

Ameryka Łacińska, Iberoameryka – termin obejmujący 20 krajów i 9 autonomii Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej, w których mówi się językami romańskimi, tj. po hiszpańsku, portugalsku lub francusku.

Józef Stalin ( (ur. ) – formalnie pełnił obieralne, kadencyjne funkcje sekretarza generalnego KPZR i jej poprzedniczek oraz premiera ZSRR, a faktycznie był dożywotnim dyktatorem Związku Radzieckiego, posiadającym nieograniczoną władzę.

Naczelnicy DZG KGB

Funkcję naczelnika (dyrektora) II Zarządu Głównego KGB sprawowała osoba w stopniu generała. Naczelnik II Zarządu Głównego KGB (WGU) był także jednym z zastępców przewodniczącego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego.

Funkcję tę pełnili:

gen. Piotr W. Fiodotow - 17 III 1954 - 12 IV 1956
gen. Oleg M. Gribanow - 12 IV 1956 - 3 VI 1964
gen. Oleg G. Bannikow - 6 VI 1964 - 24 VII 1967
gen. Gieorgij K. Ciniew - 24 VII 1967 - 2 IX 1970
gen. Grigorij F. Grigorienko - 2 IX 1970 - 1 VIII 1983
gen. Iwan A. Markiełow - 5 VIII 1983 - 20 IX 1989
gen. Wiktor F. Gruszko - 20 IX 1989 - 29 I 1991
gen. Giennadij F. Titow - 29 I/28 VIII 1991
gen. Władimir A. Kliszyn - 29 VIII/13 IX 1991
gen. Fiodor A. Miasnikow - 13 IX/3 XII 1991

Powołanie Komitetu i Organizacja DZG

W 1954 roku operujące od 1946 roku i wzmocnione w 1953 roku po śmierci Stalina, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR, które do tej pory sprawowało całą kontrolę nad służbami specjalnymi ZSRR tj. bezpieczeństwem wewnętrznym w postaci kontrwywiadu wewnętrznego, i wojskowego, służbą bezpieczeństwa w postaci IV Zarządu MSW (Tajno-Politycznego), techniką operacyjną, łącznością rządową wywiadem zagranicznym itd., zostało odchudzone i przeorganizowane.

Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa "Książka i Wiedza" - polska oficyna wydawnicza powstała w 1948 r., z połączenia wydawnictw "Książka" (utworzonej przez działaczy PPR) i "Wiedza" (związanej z PPS).

Służby specjalne – ogólna nazwa opisująca instytucje, które prowadzą działania operacyjno-rozpoznawcze o charakterze niejawnym wewnątrz kraju. Służby działające poza granicami są nazywane służbami tajnymi. Domeną służb specjalnych jest pozyskiwanie i ochrona informacji kluczowych dla zapewnienia wewnętrznego bezpieczeństwa państwa. W państwach demokratycznych działania służb specjalnych wymykają się niekiedy spod kontroli organów nadzorczych. Służby tajne prowadzą operacje poza swoim macierzystym krajem, łamiąc nieraz tamtejsze prawo. Służby specjalne reżimów totalitarnych i państw niedemokratycznych stosują nieraz techniki niedozwolone przez prawo ich państwa macierzystego, jak przekupstwo, szantaż, skrytobójstwo oraz nielegalny handel bronią i narkotykami.

Spod kontroli MSW ZSRR wyodrębniono wszystkie komórki operacyjne, które przejęło nowo utworzone KGB, a komórki administracyjne pozostawiono w MSW oraz milicję.

Jedną z komórek wyodrębnionych z MSW ZSRR był I Zarząd Główny odpowiedzialny za kontrwywiad. W nowo utworzonym Komitecie Bezpieczeństwa Państwowego, na początku odgrywał tą samą rolę, lecz pod nazwą II Zarząd Główny.

Od 1954 roku do 1960 roku II Zarząd Główny odgrywał jedynie rolę służby kontrwywiadu wewnętrznego (krajowego). Lecz poczynając od lutego 1960 roku w KGB dokonano zmian, m.in: zlikwidowano Zarządy:

KGB ZSRR (ros. Комите́т Госуда́рственной Безопа́сности при Совете министров СССР (КГБ СССР), Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti pri Sowietie ministrow SSSR, Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR) – radziecka struktura administracyjna łącząca funkcje instytucji czuwającej nad bezpieczeństwem państwa, dokonującej politycznej inwigilacji obywateli, zwalczającej rzeczywistą i potencjalną opozycję oraz niezależny obieg informacji, kontrolująca większą część służb specjalnych (z wyjątkiem wojskowych) ZSRR.

Gienrich Grigorjewicz Jagoda właściwie Herszel Jehuda (ros. Генрих Григорьевич Ягода), (1891–1938) – wysoki funkcjonariusz policji politycznej i bezpieczeństwa. Od 1934 szef OGPU. Po reorganizacji organów bezpieczeństwa szef NKWD w latach 1934–1936.

IV: walka z anty-radzieckim podziemiem, organizacjami nacjonalistycznymi i wrogimi elementami

V: działania kontrwywiadowcze w obiektach specjalnego znaczenia

VI: działania kontrwywiadowcze w sektorze transportu

Tematykę ów zlikwidowanych zarządów oddano do II Zarządu Głównego. Cała struktura II ZG KGB została zmieniona.

Szpiegostwo - forma działalności wywiadowczej polegająca na zdobywaniu informacji stanowiących tajemnice i przekazywaniu ich wywiadowi. W większości krajów świata szpiegostwo na rzecz obcego państwa jest przestępstwem kryminalnym zagrożonym najwyższymi karami.

Jakow Grigoriewicz Blumkin (ros. Яков Григорьевич Блюмкин) (ur. 3 października 1900, zm. 8 listopada 1929) – rosyjski działacz bolszewicki.

W strukturze organizacyjnej II Zarządu Głównego KGB występowały dwa zarządy i trzy służby (dyrektoraty) o dużej autonomii.

Organizacja II ZG KGB lata 60-te

Naczelnik DZG - tym samym jeden z zastępców przewodniczącego KGB (oraz jeden z członków kolegium KGB)

zastępca naczelnika - funkcję tę pełniło wielu wysokich oficerów KGB, byli też naczelnikami Oddziałów

Zarząd I [kontrwywiad wewnątrz kraju] - naczelnik Siergiej Fiedosiejew - IX 1961 - XII 1964 Na początku lat 70. Zarząd I posiadał 50 oficerów operacyjnych oraz 300 oficerów inwigilacji z VII Zarządu KGB, którzy byli w każdej chwili do dyspozycji Zarządu I.

Oddział I : ds. Amerykańskich, naczelnicy - płk Jurij Nosenko początek lat 60., płk Jewgienij Raszczepow przełom lat 1960-1970, i ostatnim naczelnikiem Oddziału 1 Zarządu I II Zarządu Głównego był Rem Krasilnikow od 1979 r. do 1992 roku.

Wydział 1 - werbunki pracowników ambasady USA

Wydział 2 - paraliżowanie działań CIA

Wydział 3 - ustalenia i kontrola obywateli ZSRR kontaktujących się z Amerykanami

Wydział 4 - organizacja kontaktów Amerykanów z Rosjanami poza Moskwą

Wydział 5 - działania operacyjne przeciwko ambasadom krajów Ameryki Łacińskiej

Oddział II - inwigilacja i rozpracowywanie obywateli Wspólnoty Brytyjskiej

Oddział III - inwigilacja i rozpracowywanie obywateli RFN, Austrii i państw Skandynawskich

Oddział IV - inwigilacja i rozpracowywanie obywateli innych państw Europy Zachodniej

Oddział V - inwigilacja i rozpracowywanie obywateli rozwiniętych krajów pozaeuropejskich

Oddział VI - inwigilacja i rozpracowywanie obywateli krajów III Świata

Odddział VII - operacje przeciwko turystom w ZSRR. W latach 70. służyło tam 200 funkcjonariuszy KGB i ok. 1700 tajnych informatorów i agentów. najliczniejszy pion w II.ZG. Podzielony był na: Wydziały:

Wydział 1 - rozpracowywanie turystów z USA, Wielkiej Brytanii i Kanady

Wydział 2 - rozpracowywanie turystów innych narodowości

Wydział 3 - hotele, restauracje i miejsca obsługujące ludzi z zagranicy

Wydział 4 - kontrola agencji turystycznych itp.

Wydział 5 - rozpracowywanie turystów kontaktujących się z obywatelami ZSRR

Wydział 6 - posterunki obserwacyjne w miejscach używanych i odwiedzanych przez turystów

Oddział VIII - komputerowa baza danych II. ZG

Oddział IX - inwigilacja i pozyskania studentów zagranicznych w ZSRR

Oddział X - inwigilacja i pozyskania zagranicznych dziennikarzy akredytowanych w ZSRR

Oddział XI - udzielanie zezwoleń na wyjazdy zagraniczne

Oddział XII - szczególnie ważne dochodzenia

Oddział XVI - walka z przemytem nielegalnym obrotem obcą walutą (utw. w 1960 r po likwidacji V Zarządu KGB)

Zarząd Bezpieczeństwa Przemysłu

Departament I : kontrwywiadowcze zabezpieczenie przemysłu ciężkiego

Departament II : kontrwywiadowcze zabezpieczenie fabryk i zakładów zbrojeniowych/militarnych

Departament III : kontrwywiadowcze zabezpieczenie badań jądrowych

Departament IV : kontrwywiadowcze zabezpieczenie elektrowni jądrowych

Departament V : kontrwywiadowcze zabezpieczenie przemysłowych wystaw radzieckich za granicą oraz nadzór nad IG

Departament VI : rekrutacja informatorów , agentów na potrzeby ZBP

Służba Nr 2 - ?

Służba Bezpieczeństwa Publicznego - (rodzaj Policji politycznej działającej na prawach Samodzielnego Zarządu Główenego), kontrolowała sytuację wewnętrzną w kraju, nadzorowała ważniejsze dochodzenia i nadzorowała aparat bezpieczeństwa państwowego (GB/ГБ) w terenie, zorganizowany był z -

Departament I : dochodzenia przeciwko obywatelom ZSRR w sprawach politycznych, oraz nadzór nad terenowymi odpowiednikami BP.ГБ w kraju

Departament II : dochodzenia przeciwko obywatelom ZSRR w sprawach politycznych, oraz nadzór nad terenowymi odpowiednikami BP.ГБ w kraju

Departament III : dochodzenia przeciwko obywatelom ZSRR w sprawach politycznych, oraz nadzór nad terenowymi odpowiednikami BP.ГБ w kraju

Departament IV : dochodzenia przeciwko obywatelom ZSRR w sprawach politycznych, oraz nadzór nad terenowymi odpowiednikami BP.ГБ w kraju

Departament X : przestępstwa gospodarcze

Departament XI : redakcja wewnętrzna biuletynu nt. dysydentów

Departament XII : [utw w 1963 r] inwigilacja i penetracja ambasady Chińskiej i pozyskiwania ob. Chińskich do współpracy z II ZG KGB

Służba Wsparcia Technicznego - technika operacyjna, m.in: przygotowania wyspecjalizowanych przyżądów potrzebnych w pracy poszczególnym Oddziałom/Departamentom II Zarządu Głównego, oraz tajne włamania, tajne rewizje.

Źródła

Jan Larecki: Wielki leksykon służb specjalnych świata. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007. ISBN 83-05-13484-9.