Druga wojna peloponeska zwana też wielką wojną peloponeską (431-404 p.n.e.) między Atenami i wspierającym je Ateńskim Związkiem Morskim, a Spartą i Związkiem Peloponeskim. Powodem wojny była rywalizacja dwóch największych potęg greckich o hegemonię nad całą Grecją. Już pierwszy okres był niepomyślny dla Aten. Spartanie złupili Attykę. W Atenach, gdzie schronili się mieszkańcy całej Attyki, wybuchła groźna zaraza. Ofiarą jej padł m.in. Perykles. Po jego śmierci do głosu doszli przywódcy radykalnej grupy demokratów: najpierw Kleon, a następnie Hyperbolos. Jednym z ważniejszych sukcesów Aten było utrzymanie twierdzy Pylos i zdobycie wyspy Sfakterii, broniącej wstępu do Zatoki Pylońskiej.

Przyczyny wojny

Sytuacja polityczna w Helladzie po okresie wojen perskich była bardzo napięta, a każde nieostrożne i pochopne działanie którejś z polis mogło być pretekstem do rozpoczęcia działań wojennych. Przyczyną wybuchu wojny peloponeskiej był początkowo niegroźny spór między Korkyrą a Koryntem dotyczący spraw wewnętrznych (przewrotu demokratycznego) kolonii Korkyry – Epidamnos. Korkyra była zaś kolonią Koryntu, co dodatkowo komplikowało sprawę. Należy zauważyć, że starożytne kolonie greckie (apoikia) zachowywały pełną autonomię od miasta założycielskiego, czyli metropolii. Korkyra w starciu z silnym na morzu Koryntem nie miała większych szans, więc zwróciła się o pomoc do Ateńczyków, którzy znęceni zyskaniem do swej arche sojusznika i tak ważnego punktu na szlaku handlowym z Italii do Hellady zdecydowali się na sojusz (433 p.n.e.) oraz pomoc w razie bezpośredniego ataku Koryntu na Korkyrę. Wedle relacji Tukidydesa Ateńczycy nie byli jednomyślni w sprawie udzielenia pomocy Korkyrze i zdawali sobie sprawę z tego, że przerodzi się to w wojnę z Koryntem. Na morzu Korynt pokonał siły Korkyrańczyków, lecz do zajęcia wyspy nie doszło ze względu na obecność floty ateńskiej.

Drugim powodem wojny była sprawa Potidai, doryckiej polis na Półwyspie Chalkidyckim, która była apoikią Koryntu i prowadziła z nim ożywione kontakty handlowe, lecz należała do Związku Morskiego pod przewodnictwem Aten. Co roku Korynt przysyłał do Potidai swojego urzędnika, choć formalnie nie miał wpływu na politykę polis. Ateńczycy nie wpuścili urzędnika z Metropolii i zażądali zburzenia części murów okalających miasto, na co Potidaia zareagowała występując ze Związku Morskiego (432 p.n.e.). Dla Aten było to powodem do zbrojnej interwencji. Potidaia została oblężona przez flotę ateńską, zaś Korynt wysłał posiłki oblężonej polis. Zdając sobie sprawę z tego, że siły Ateńskie przewyższają jednak jego możliwości, Korynt zdecydował się poprosić o pomoc Spartę. Dodatkowo Ateny na terenie całej swej arche zamknęły porty dla statków i towarów z Megary. Pretekstem było naruszanie granicy przez sąsiadujące polis (432 p.n.e.). Także Egina uważała, że Ateny naruszają zagwarantowaną jej neutralność. Ponieważ zjazd przedstawicieli symmachii Spartańskiej mógł być zwołany jedynie przez Spartan, Korynt różnorakimi naciskami dyplomatycznymi zdołał doprowadzić do spotkania i ustalenia wspólnego frontu wobec poczynań Aten. Pod wpływem sojuszników Sparta oraz cała symmachia uznały, że Ateny złamały pokój z 446 p.n.e.

Sparta postawiła Atenom warunki:

Ateny nie zgodziły się na ultimatum, wobec czego rozpoczęła się wojna.

Bilans sił

Ateny mogły liczyć na wielu, lecz odległych i z tej racji niepewnych sojuszników. Były też niekwestionowaną potęgą morską, a dzięki składkom polis stowarzyszonych w Związku Morskim oraz dzięki dochodom z kopalni srebra w Laurion dysponowały wielkimi sumami pieniężnymi. Jednakże sposób prowadzenia wojny, a zwłaszcza uciążliwe i kosztowne utrzymywanie 400 trier było na dłuższą metę niemożliwe. Mocną stroną Aten były ponadto potężne fortyfikacje miasta (m.in. Długie Mury) dające w razie potrzeby schronienie ludności.

Sparta miała mniej stronników, lecz za to mocniejszych i bliżej. Na lądzie wspaniale wyćwiczona i karna falanga spartańska nie miała sobie równych. Spartanie przyjęli taktykę ciągłego nękania wroga, napadania na wsie i pustoszenia kraju. Oczywistym było, że obie strony konfliktu zechcą do granic możliwości wykorzystać swoją przewagę.