I Kongres Polaków w Niemczech - Polski Serwis Naukowy

I Kongres Polaków w Niemczech rozpoczął się 6 marca 1938 w Theater des Volkes w Berlinie. Uchwalono na nim Pięć prawd Polaka, które stanowiły ideową podstawę działalności Związku.

Jesteśmy Polakami
Wiara Ojców naszych jest wiarą naszych dzieci
Polak Polakowi Bratem!
Co dzień Polak Narodowi służy
Polska Matką naszą – nie wolno mówić o Matce źle!.

Organizatorem spotkania był Związek Polaków w Niemczech. Przybyli Polacy mieszkający na Śląsku Opolskim, z Babimojskiego, Kaszub, Warmii, Ziemi Malborskiej, Mazur, Ziem Połabskich, Westfalii i Nadrenii. Spotkanie stało się manifestacją narodową Polaków w hitlerowskich Niemczech. Mimo utrudnień - odwołano kilka pociągów - stawiło się około 5 tysięcy delegatów. Koszty podróży nie były zwracane. Celem kongresu było zwrócenie uwagi świata na półtoramilionową społeczność polską w Niemczech.

Polskie Radio (PR) – jednoosobowa spółka akcyjna Skarbu Państwa z siedzibą w Warszawie, której celem działalności jest wypełnianie zadań radiofonii publicznej w Polsce.

Stargard Szczeciński (niem. Stargard in Pommern, Stargard an der Ihna, łac. Stargardia, ) – miasto i gmina w województwie zachodniopomorskim, w powiecie stargardzkim, na Równinie Pyrzycko-Stargardzkiej, nad Iną, trzeci ośrodek miejski województwa (pod względem liczby ludności). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa szczecińskiego. Początki istnienia stałych osad ludzkich sięgają VI wieku, jest jednym z najstarszych miast Polski. Najstarsze (obok Szczecina) miasto na Pomorzu – prawa miejskie uzyskało w 1243. Rozwojowi osady sprzyjało położenie przy krzyżujących się szlakach handlowych, prowadzących z Santoka do Wolina i ze Szczecina do Kołobrzegu. Ważny węzeł komunikacyjny oraz ośrodek przemysłowy, usługowy i kulturalny. Miasto jest siedzibą powiatu stargardzkiego i gminy. Wraz ze Szczecinem, Świnoujściem, Policami, Goleniowem i Gryfinem tworzy aglomerację szczecińską. Jest trzecim miastem pod względem liczby ludności w województwie i 56. w Polsce.

Przebieg kongresu

6 marca 1938 w kilku berlińskich kościołach odprawiono msze św. w intencji Polactwa w Niemczech. O godzinie 12 nastąpiło otwarcie kongresu przez prezesa ZPwN ks. dr. Bolesława Domańskiego w Theater des Volkes. Na scenie odsłonięto Kaplicę Matki Boskiej Radosnej, znak Rodła i znak młodzieży polskiej w Niemczech: jasno-zielony liść lipowy.

Gestapo (niem. Geheime Staatspolizei, Tajna Policja Państwowa) – tajna policja utworzona w nazistowskich Niemczech 26 kwietnia 1933, która w sposób bezwzględny zwalczała wszelkie przejawy oporu, rozwiązana wraz z upadkiem III Rzeszy w 1945 roku.

Opole (niem. Oppeln, cz. Opolí, śl. Uopole[3]) – miasto na prawach powiatu w Polsce. Główny ośrodek gospodarczy, naukowy, kulturalny i administracyjny oraz stolica województwa opolskiego. Historyczna stolica Górnego Śląska [4]. Jedno z najstarszych miast w kraju.

Polskie Radio zawarło umowę z berlińską rozgłośnią Deutschlandsender na nagranie kongresu jednak kierownictwo związku wyraziło opinię, że takie nagranie prędzej powędruje do berlińskiego Gestapo niż dostanie się w ręce polskie.

Wystąpienia kongresowe potajemnie nagrano na taśmie magnetofonowej, z której dwaj pracownicy ZPwN: technik Antoni Brzozowski i redaktor Edmund Osmańczyk zmontowali w berlińskim studiu szwedzkiej firmy Mix & Goenes półgodzinną audycję dla radia i 60-minutowy zapis na album płytowy. Później wydano 5-płytowy album oraz opracowano 30-minutowy reportaż wyemitowany w polskim radiu 12 marca 1938.

Pracownicy Deutschlandsender przybyli dopiero w połowie kongresu, ale i tak następnego dnia Polskie Radio zostało powiadomione, że na skutek technicznych usterek aparatury nagranie nie powiodło się.

Kościół św. Marcina we Wrocławiu – niewielki gotycki kościółek znajdujący się w zachodniej części wrocławskiego Ostrowa Tumskiego. Jest najstarszą istniejącą budowlą kościelną we Wrocławiu.

Tydzień później ZPwN rozprowadził w Niemczech a także za granicą 500 albumów z kongresowym nagraniem. Po rozpoczęciu działań wojennych publikacje te były poszukiwane przez Gestapo. Przetrwały jedynie dwa komplety.

Miejsca upamiętnienia

W Opolu u zbiegu ulic Książąt Opolskich i Sądowej znajduje się obelisk oraz w Stargardzie Szczecińskim w Rynku Staromiejskim znajduje się tablica pamiątkowa poświęcone ZPwN z wyrytymi Pięcioma Prawdami Polaka. Podobna płyta znajduje się we Wrocławiu na kościele św. Marcina, w miejscu gdzie spotykała się przed wojną polonia wrocławska.

Bibliografia

Bogusław Czajkowski, Rodło, KAW, Warszawa 1975

Przypisy

Ambasada Polski w Berlinie
E. Olszewski, Stargardzkie abc, Stargard 2001, s. 120-122