I Korpus Polski w Rosji - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy I Korpusu Polskiego w Rosji. Zapoznaj się również z: I Korpus Polski - stronę ujednoznaczniającą.

I Korpus Polski w Rosji - wyższy związek taktyczny Wojska Polskiego na Wschodzie.

I Korpus liczył 15 stycznia 1918 roku 29 000 żołnierzy, zaś w maju 23 661 żołnierzy.

Formowanie korpusu

Korpus sformowany został 24 lipca 1917 na Białorusi z żołnierzy polskich wywodzących się z armii rosyjskiej służących we Froncie Zachodnim i Froncie Północnym (Białoruś, Polesie, Litwa, Łotwa), z inicjatywy Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego. Dowodzony przez generała Józefa Dowbora-Muśnickiego mianowanego 6 sierpnia 1917 przez gen. Ławra Korniłowa na wniosek Naczpolu.

Melchior Wańkowicz (ur. 10 stycznia 1892 w Kałużycach na Mińszczyźnie, zm. 10 września 1974 w Warszawie) – polski pisarz, dziennikarz, reportażysta i publicysta. Debiutował artykułami w prasie jeszcze pod zaborem rosyjskim; pierwsze tomy reportaży i wspomnień (W kościołach Meksyku, Szczenięce lata, Opierzona rewolucja) wydał w okresie międzywojennym. Podczas II wojny światowej pracował jako korespondent wojenny przy II Korpusie Polskim gen. Władysława Andersa, bezpośrednio po wojnie wydał swoją najbardziej znaną książkę – Bitwę o Monte Cassino – dzieło o największej bitwie tego korpusu w 1944. Wydarzeniom wojennym poświęcił też m.in. tomy Wrzesień żagwiący, który przyczynił się do powstania i umocnienia legendy obrony Westerplatte i Hubalczyków, i Ziele na kraterze. Bezpośrednio po wojnie przebywał na emigracji, w 1958 powrócił do rządzonej przez komunistów Polski. W 1964 podpisał tzw. List 34, z protestem m.in. przeciwko cenzurze, przez co naraził się na proces sądowy i kilkutygodniowe uwięzienie. We wczesnym okresie twórczości używał też niekiedy pseudonimu Jerzy Łużyc. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych reportażystów w historii literatury polskiej.

Stanisław Gurbski (ur. 12 listopada 1871 w Płocku, zm. 1940 w Warszawie) – doktor medycyny, generał-major armii rosyjskiej, generał brygady Wojska Polskiego.

Formowanie Korpusu przebiegała w skomplikowanej atmosferze. Armia rosyjska ponosiła na froncie liczne klęski. Wewnątrz kraju, na skutek rewolucji bolszewickiej zaznaczało się ogólne rozprzężenie. Nieprzyjazny stosunek do tworzenia Korpusu zajęła również lewica polska w Rosji. Gen. J. Dowbor-Muśnicki przystąpił energicznie do tworzenia Korpusu. Wyższą kadrę oficerską kompletował osobiście. Podstawą jego tworzenia była Dywizja Strzelców Polskich.

Aleksander Bernatowicz (ur. 1855 na Wileńszczyźnie, zm. 11 marca 1920 w Warszawie) – doktor medycyny, generał lekarz Armii Imperium Rosyjskiego i generał brygady Wojska Polskiego.

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Działania korpusu

Zgodnie z założeniami Korpus miał wraz z osiągnięciem gotowości bojowej być skierowany na front walki z Niemcami. Jednak sytuacja na froncie i wewnątrz Rosji spowodowała, że zadania Korpusu zostały zmienione. Korpus na front przeciw Niemcom nie został skierowany. Gen. Dowbor widział zbliżający się konflikt z władzą bolszewicką, stał jednak na stanowisku niemieszania się w wewnętrzne sprawy Rosji. Zaproponował więc dowództwu bolszewickiemu umowę rozlokowania sił I Korpusu, co miało stanowić podstawę do zawarcia rozejmu do czasu ostatecznego wyjaśnienia sytuacji na froncie. Wobec postawienia przez bolszewików warunków nie do zaakceptowania przez dowództwo I Korpusu doszło do walk Korpusu z oddziałami Gwardii Czerwonej. W walkach tych, na początku lutego 1918, siły Korpusu odniosły kilka zwycięstw, z których najważniejsze to zdobycie 29 stycznia 1918 twierdzy w Bobrujsku, obsadzonej przez 7 tysięczną załogę bolszewicką. 19 lutego 1918 Polacy zdobyli Mińsk Litewski. Walki polsko-bolszewickie w tym czasie toczono również m.in. pod Tatarką, Osipowiczami i wielu innych regionach. Po zawarciu traktatu brzeskiego władze niemieckie postanowiły doprowadzić do likwidacji Korpusu. Gen. Dowbor próbował lawirować opierając się na autorytecie Rady Regencyjnej. Mimo oporu konspiracyjnego organizacji piłsudczyków z Leopoldem Lisem-Kulą i Melchiorem Wańkowiczem na czele rozpoczął się proces likwidacji Korpusu.

Aleksander Karnicki (ur. 30 stycznia 1869 w Łowiczu, zm. 12 listopada 1942 w Kutnie) – generał dywizji Wojska Polskiego, generał lejtnant rosyjskiej kawalerii.

Leopold Lis-Kula (11 listopada 1896, Kosina pod Łańcutem – 7 marca 1919, Torczyn) – jeden z najbardziej utalentowanych polskich oficerów, posiadający stopień pułkownika.

21 maja 1918 Korpus został rozbrojony przez oddziały niemieckie w twierdzy w Bobrujsku (którą w tym czasie kontrolował), po uznaniu zwierzchnictwa Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego i żądaniu kapitulacji przedstawionym przez dowództwo niemieckie. Ostatni transport wojsk Korpusu opuścił Bobrujsk 8 lipca 1918. Żołnierze Korpusu po rozbrojeniu przybyli w większości do Warszawy, gdzie odegrali znaczącą rolę w odzyskaniu niepodległości, a następnie weszli w skład powstającego Wojska Polskiego. Jesienią 1918 Dowborczycy włączyli się do organizacji oddziałów Wojska Polskiego, stając się kadrą wielu pułków.

Królestwo Polskie (niem. Regentschaftskönigreich Polen, Regencyjne Królestwo Polskie) – państwo zależne od II Rzeszy Niemieckiej i Austro-Węgier, powstałe na terenie Królestwa Kongresowego w efekcie austriacko-niemieckiej konferencji i wspólnej proklamacji cesarza Niemieckiego oraz cesarza Austrii i króla Węgier z 5 listopada 1916. Proklamacja ta nie określała jednak granic Królestwa Polskiego. Pozostając pod kontrolą Niemiec i Austro-Węgier, oraz nie mając zasadniczo możliwości prowadzenia własnej polityki zagranicznej, Królestwo Polskie praktycznie nie zaistniało jako samodzielny byt państwowy. Niemniej stało się ono zalążkiem niepodległego państwa polskiego, określanego jako II Rzeczpospolita.

Traktat brzeski – traktat pokojowy podpisany w Brześciu 3 marca 1918 między Cesarstwem Niemieckim i Austro-Węgrami oraz ich sojusznikami Królestwem Bułgarii i imperium osmańskim, a Rosją bolszewicką.

w Bobrujsku, na miejscowym cmentarzu wojennym, istniał wysoki kopiec z krzyżem na szczycie pod którym zostało pochowanych około 2 tysiące polskich żołnierzy I Polskiego Korpusu. Obecnie nie pozostał po nim najmniejszy ślad. Replika tego kopca, znacznie pomniejszona, znajduje się na cmentarzu Powązkowskim. W dwudziestoleciu międzywojennym byli tutaj chowani Dowborczycy.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Rada Regencyjna Królestwa Polskiego – kolegialny organ mający oficjalnie sprawować władzę zwierzchnią nad zależnym od obu państw centralnych Królestwem Polskim (aktu 5 listopada), zaakceptowany 12 września 1917 roku przez Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry, okupantów Królestwa. Powstała na podstawie patentu w sprawie władzy państwowej w Królestwie Polskim opublikowanego 15 września 1917.

Organizacja i obsada personalna korpusu

Gen. Józef Dowbor-Muśnicki i sztab I Korpusu Polskiego w Rosji 1918

Dowództwo

dowódca - gen. por. Józef Dowbor-Muśnicki

zastępca dowódcy - gen. por. Aleksander Karnicki

szef sztabu - gen. mjr Włodzimierz Agapiejew (Rosjanin)

kwatermistrz - płk Zygmunt Rymkiewicz

intendent - płk Blinow (R)

naczelny inżynier - ppłk Bolesław Jaźwiński

szef sanitarny i naczelny chirurg - gen. mjr Stanisław Gurbski

naczelny lekarz - inspektor sanitarny

gen. dr Aleksander Bernatowicz (1917-1918)

dr Bronisław Malewski (1918)

1 Dywizja Strzelców Polskich - gen. Gustaw Ostapowicz

2 Dywizja Strzelców Polskich - gen. Józef Szamota

3 Dywizja Strzelców Polskich - gen. Wacław Iwaszkiewicz

1 Dywizja Ułanów - płk Zygmunt Łempicki

Brygada Rezerwowa - gen. Józef Pawłowski

1 Brygada Artylerii - płk Kazimierz Pławski

2 Brygada Artylerii - płk Tadeusz Jastrzębski.

dywizjon moździerzy - ppłk Bolesław Bohusz-Siestrzeńcewicz

ciężki konny dywizjon artylerii

dywizjon parkowy

1 Pułk Inżynieryjny

pododdziały pomocnicze

Umundurowanie żołnierzy korpusu

Przepisy mundurowe z 25 maja 1918

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

Bronisław Malewski (ur. 16 lutego 1874 w Kutaisi, zm. 22 lutego 1920 w Warszawie) – generał brygady, lekarz Wojska Polskiego, poseł do I Dumy i na Sejm Ustawodawczy RP.

Czapka - wzoru rosyjskiego z sukna koloru ochronnego (zielonego), z prostym daszkiem i orzełkiem wysokości 4 cm.

Hełm - francuski z białym orłem wysokości 2 cm i amarantową obwódką szerokości 1cm.

Kurtki: frencz lub bluza z kieszeniami.

Spodnie - koloru ochronnego

w jeździe, artylerii, sztabach, inżynierii i straży polowej – granatowe w autopolu – czarne.

Naramienniki - koloru ochronnego z obszyciem

białym - w sztabach i zarządach z żółtym kantem - u oficerów straży polowej

Etyszkiet:

artyleria piesza – biały straż polowa - akselbant podwójny żółty jazda - biały z amarantem

Rabat:

amarantowy – w 1, 5 i 9 pułku strzelców, w 1 pułku rezerwowym, pułku inżynieryjnym i radiotelegrafie biały - w 2, 6 i 10 pułku strzelców żółty - w 3, 7 i 11 pułku strzelców niebieski - w 4, 8 i 12 pułku strzelców oraz służbie zdrowia czarny - w artylerii pieszej pomarańczowy - w poczcie polowej i telegrafie czerwony - sztaby oprócz generalnego granatowy - ogólnie piechota

Wypustki i odznaki stopni na rękawach:

amarantowe – 1 Dywizja Strzelców, artyleria, telegraf brązowe:– 2 Dywizja Strzelców, żółte - 3 Dywizja Strzelców, radio niebieskie - 1 i 2 pułk rezerwowy czarne - pułk inżynieryjny białe - służba zdrowia i sztaby

Lampasy oficerów:

pojedynczy amarantowy szerokości 2 cm - piechota, sztaby, służba zdrowia, poczta, sądownictwo i artyleria piesza podwójny czarny z amarantowym kantem - pułk inżynieryjny i inżynier korpusu podwójny amarantowy z żółtym kantem - radio i straż polowa podwójny amarantowy - w 1 pułku ułanów podwójny biały - w 2 pułku ułanów podwójny żółty - w 3 pułku ułanów

Patki na kołnierzu z cyfrą lub znaczkiem

nakładane koloru ochronnego z wypustką:

Gustaw Ostapowicz (ur. 23 września 1863 w Kamieńcu Podolskim, zm. 20 października 1941 w Warszawie) - generał major Armii Imperium Rosyjskiego, generał dywizji Wojska Polskiego.

Włodzimierz Agapiejew, ros. Владимир Петрович Агапеев (ur. w 1876 r., zm. 6 maja 1956 r. w Buenos Aires) – rosyjski wojskowy (generał lejtnant), antysowiecki działacz wojskowy, żołnierz Rosyjskiego Korpusu Ochronnego podczas II wojny światowej

amarantowa - 1 Dywizja Strzelców, poczta i telegraf brązowa - 2 Dywizja Strzelców żółta - 3 Dywizja Strzelców i radio niebieska - Brygada Rezerwowa i służba zdrowia czarna - pułk inżynieryjny, autopol biała - sztaby patka czarna z amarantową obwódką - w artylerii kołnierz aksamitny czarny z amarantową obwódką, patka amarantowa z 2 srebrnymi toporami- w inżynierii korpusu kroju ułańskiego amarantowo-żółte ze srebrnymi orzełkami - w straży polowej fioletowe ze srebrnym guzikiem - korpus sądowy wzoru ułańskiego amarantowo granatowe - jazda ochronne z granatową wypustką - piechota

Kolorowe rabaty przepisane były tylko do munduru galowego. Była to jedyna różnica pomiędzy mundurem polowym a galowym.

Naczelny Polski Komitet Wojskowy, Naczpol – reprezentacja żołnierzy polskiego pochodzenia w wojsku rosyjskim, powołana na I Ogólnym Zjeździe Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie (8 czerwca-22 czerwca 1917). Prezesem komitetu został chorąży armii Imperium Rosyjskiego Władysław Raczkiewicz.

Ławr Gieorgijewicz Korniłow, ros. Лавр Гео́ргиевич Корни́лов (ur. 30 sierpnia 1870 w Karkaralińsku, zm. 13 kwietnia 1918 pod Jekaterynodarem ) – rosyjski generał, głównodowodzący wojskami armii rosyjskiej w roku 1917, twórca i pierwszy dowódca Armii Ochotniczej – pierwszej formacji Białej Armii.

Generałowie i artyleria konna nosili rogatywki.

Bibliografia

Henryk Bagiński: Wojsko Polskie na Wschodzie 1914-1920, Warszawa 1921 (reprint, Warszawa 1990)

Kazimierz Krajewski: Nie tylko Dowborczycy Biuletyn IPN, nr.1-2, 2009

Wacław Lipiński: Walka zbrojna o niepodległość Polski w latach 1905-1918, Wolumen, Warszawa 1990, ISBN 83-85218-00-9

Wacław Teodor Iwaszkiewicz-Rudoszański (ur. 26 sierpnia 1871 w Omsku, zm. 25 listopada 1922 w Warszawie ) – generał major Armii Imperium Rosyjskiego i generał dywizji Wojska Polskiego.

Tadeusz Stanisław Florian Jastrzębski ps. "Jabłoński", "Jabłonowski", "Powała", "Jatelnicki" (ur. 28 października 1877 w Markowicach na Wołyniu, zm. 29 listopada 1949 w Warszawie) – inżynier, pułkownik artylerii Armii Imperium Rosyjskiego, generał brygady Wojska Polskiego, szef sztabu Komendy Głównej Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy, komendant główny Narodowych Sił Zbrojnych.