Ludwik Waryński

Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat – pierwsza polska partia robotnicza opierająca się na założeniach marksizmu (w historiografii zwana również I Proletariatem lub Wielkim Proletariatem).

Partia powstała w 1882 roku w Warszawie. Jej założycielem był Ludwik Waryński. Czołową rolę odgrywali w niej także Stanisław Kunicki, Maria Bohuszewiczówna, Marian Stefan Ulrych i Edmund Płoski. Władza w partii należała do Komitetu Robotniczego, a później do Komitetu Centralnego, które były ciałami wieloosobowymi, a decyzje podejmowano demokratycznie. Wobec sytuacji politycznej i częstych aresztowań skład Komitetu Centralnego zmieniał się czterokrotnie. Pierwszy powołany w styczniu 1883 składał się z: Ludwika Waryńskiego, Tadeusza Rechniewskiego, Edmunda Płoskiego, Henryka Dulęby, Aleksandry Jentysówny, Stanisława Kunickiego i Aleksandra Dębskiego. Działaczem, który nie wszedł w skład i zrezygnował z uczestnictwa w partii był Kazimierz Puchewicz. We wrześniu 1883 aresztowano Ludwika Waryńskiego, Aleksandrę Jentysównę i Edmunda Płoskiego. W styczniu 1884 zostali aresztowani Tadeusz Rechniewski i Henryk Dulęba. Wobec zaistniałej sytuacji Stanisław Kunicki i Aleksander Dębski przyjęli do współpracy Ludwika Janowicza, Hilarego Gostkiewicza i Zofię Płaskowicką-Dziankowską. Bliskimi współpracownikami byli Bronisław Sławiński i Feliks Kon. W lipcu 1884 aresztowano Stanisława Kunickiego, w późniejszym czasie pozostałych członków Komitetu. Nowe kierownictwo skupiło się wokół Marii Bohuszewiczówny, byli to: Konstanty Strzemiński, Rozalia Felsenhardt, Józef Razumiejczyk a bliską współpracownicą była Julia Razumiejczyk. Grupa ta pracowała do września 1885, kiedy nastąpiły masowe aresztowania. Ostatni skład Komitetu Centralnego tworzyli Marian Stefan Ulrych, Wincenty Buksznis, Michał Żynda, Władysław Wisłocki, Teofil Bronikowski i Bronisława Waligórska. Grupę tą aresztowano w lipcu 1886 po nieudanym zamachu na prowokatora Piotra Pińskiego.

Partia istniała do 1886 roku, lecz najbardziej aktywna była przez pierwsze kilkanaście miesięcy, gdyż aresztowania najbardziej znanych działaczy w latach 1883-1884 (Waryńskiego, Aleksandry Jentysówny, Tadeusza Rechniewskiego, Henryka Dulęby) znacznie zahamowały rozwój partii.

Jako formy walki przewidywano strajki, manifestacje oraz terror. Partia opowiadała się za internacjonalizmem i sprzeciwiała dążeniom niepodległościowym. Najważniejszym zadaniem była dla partii walka klas: wyzyskiwanych (robotników) z wyzyskującymi (kapitalistami), ale w programie partii była również: likwidacja własności prywatnej, bezpłatna oświata, równość społeczna. Partia wydawała własne czasopisma: Proletariat, Przedświt, Walka Klas, Robotnik.

Program był próbą zastosowania marksizmu w warunkach polskich : rewolucja w interesie klasy robotniczej, hasło "proletariusze wszystkich krajów łączcie się" (internacjonalizm proletariacki), poprawa sytuacji bytowej, brak kwestii niepodległości, brak kwestii agrarnej.

Tradycje i działalność I Proletariatu kontynuował II Proletariat, powstały w 1888 roku.

Historia istnienia partii i losy jej działaczy były przedmiotem badań i publikacji prof dr hab Ireny Koberdowej.

Przypisy