Pomnik powstańców, w Wodzisławiu Śląskim.

I powstanie śląskie – wystąpienie zbrojne zorganizowane przez Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska mające na celu przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Rozpoczęło się w nocy z 16 na 17 sierpnia, i trwało do 24 sierpnia 1919. Powstańcami niezadowolonymi z terroru i represji niemieckich, dowodził Alfons Zgrzebniok. Powstanie objęło powiaty: katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, tarnogórski oraz część raciborskiego. Zaangażowanie militarne od 14 lutego 1919 w wojnę z Rosją sowiecką na wschodzie Polski, uniemożliwiło rządowi poparcie dla tego powstania. Zakończyło się przegraną i ucieczką powstańców przed represjami na teren Polski. W 1920 wybuchło II powstanie śląskie.

Przed powstaniem

Tło polityczne

Po kapitulacji złożonej przez dowódców armii niemieckiej po zakończeniu I wojny światowej w listopadzie 1918 roku i ucieczce cesarza Wilhelma II z Niemiec do Holandii sytuacja na Górnym Śląsku stała się bardzo napięta. Oprócz klęski Niemiec, miała na to wpływ zwiększająca się wskutek szykan niemieckich radykalizacja nastrojów społecznych i narodowych wśród Polaków zamieszkujących Górny Śląsk. Na wielotysięcznych wiecach, m.in. na wiecu, który miał miejsce w "Ulu" w Bytomiu w dniu 10 listopada 1918 roku, zgłaszano rezolucje na rzecz niepodległej Polski, w której skład miał wchodzić Śląsk polski a także naprawy stosunków społecznych, nacjonalizacji, ośmiogodzinnego dnia pracy, godziwych rent i zarobków, ubezpieczeń itp. Ludność polska na Śląsku wobec częściowego rozpadu administracji niemieckiej i rewolucji w Berlinie, szybko zaczęła się organizować i tworzyć Rady Ludowe. Jedną z pierwszych była Rada Ludowa w Bytomiu utworzona 12 listopada 1918 roku. Rady takie reprezentowały ludność polską wobec administracji niemieckiej lub tam, gdzie takiej administracji nie było, stanowiły jedyną władzę administracyjno-porządkową. Konsekwencją powstawania Rad Ludowych było utworzenie Naczelnej Rady Ludowej w Bytomiu. Jednocześnie powstawały inne polskie organizacje, m.in. Zjednoczenie Zawodowe Polskie, do którego należało około 200 tys. osób. Inną liczną organizację był Centralny Związek Zawodowy Polski liczący ponad 60 tys. członków, Narodowe Stronnictwo Robotników mające około 50 tys. członków, PPS, Chrześcijańskie Zjednoczenie Ludowe. Żywiołowy rozwój organizacyjny mieszkających na Śląsku Polaków, władze niemieckie próbowały ograniczyć poprzez mianowanie komisarzem rządowym Otto Hörsiga zwany później "katem Polaków" oraz wprowadzenie zarządzenia prezydenta rejencji opolskiej Josepha Bitty, uznającego działalność propolską za zdradę stanu. Na prośbę komisarza Hörsiga rząd w Berlinie wzmocnił też stacjonujący na Górnym Śląsku korpus wojskowy poprzez skierowanie pod koniec 1918 roku na jego teren 117 dywizji piechoty pod dowództwem Karla Hoefera. Z powodu znacznej demoralizacji zrewoltowanych żołnierzy, wkrótce doprowadzono do reorganizacji tej jednostki i przemianowano ją na Grenzschutz. Niemiecki Górnośląski Związek Przemysłowców Górniczo-Hutniczych zorganizował i sfinansował też liczne formacje militarne tzw. Freikorpsy (m.in. Oberschlesisches Freiwilligen-Korps) rozbijające pokojowe polskie wiece, dokonujące rewizji, aresztowań i rabunków na Polakach, m.in. w kwietniu 1919 roku przez trzy dni żołnierze Grenzschutzu plądrowali polskie sklepy w Lublińcu. W dniu 13 stycznia 1919 roku komisarz Otto Hörsig ogłosił stan oblężenia na Górnym Śląsku dzięki czemu zniesiono nietykalność osobistą, wojsko uzyskało prawo dokonywania rewizji i aresztowań polskich działaczy, zabroniono zwoływania polskich wieców, wprowadzono godzinę policyjną. Stan taki utrzymywał się przez pół roku. Pomimo represji, organizacje polskie zdołały wyprowadzić na ulice śląskich miast w dniu 1 maja 1919 roku, manifestacje liczące ponad 200 tys. osób. Było to powodem jeszcze większego wzmożenia szykan, które przejawiały się m.in. poprzez aresztowania w pierwszych dniach maja 160 polskich działaczy narodowych. Doprowadziło to do paraliżu polskich organizacji, ponieważ pozostali polscy działacze musieli się zakonspirować lub z obawy przed aresztowaniem wyjechać ze Śląska.

Bezpośrednie przyczyny wybuchu powstania

Orzeł biały ze sztandaru powstańczego z Dąbrówki Wielkiej, 1919 r.

Wybuch I powstania śląskiego 11 sierpnia 1919 r. w Bytomiu na oddolnym zebraniu komendantów powiatowych POW Górnego Śląska pod kierownictwem Józefa Grzegorzka, uchwalono pod adresem Dowództwa POW Górnego Śląska w Strumieniu na Śląsku Cieszyńskim, żądanie rozpoczęcia powstania. Do Strumienia z tym żądaniem oddelegowano, Stanisława Mastalerza i Jana Lortza, którzy na miejscu nie zastali dowódcy, Alfonsa Zgrzebnioka. Wobec tego szef jego sztabu Jan Wyglenda wezwał wszystkich komendantów POW Górnego Śląska do Strumienia na 15 VIII, a potem na 18 VIII. W tym czasie Niemcy niespodziewanie aresztowali w dniach 15-16 sierpnia kilku przywódców POW Górnego Śląska (z Józefem Grzegorzkiem włącznie) z materiałami organizacji. W tej sytuacji zaskoczona grupa śląskich uchodźców w Piotrowicach na Śląsku Cieszyńskim, pod kierownictwem Maksymiliana Iksala, wydała dowódcom POW Górnego Śląska w Rybniku i Pszczynie rozkaz rozpoczęcia powstania, oznaczając termin wybuchu na 17 sierpnia na godz. 2.00 w nocy. Zaskoczony tą oddolną inicjatywą Bytomski Komitet Wykonawczy POW Górnego Śląska (Michał Wolski, Jan Przybyłek, Wiktor Rumpfeld) musiał zaaprobować tę decyzję i wydał rozkaz rozpoczęcia powstania na 18 sierpnia na godz. 2.00 dla powiatów: katowickiego, bytomskiego, zabrskiego, rybnickiego i tarnogórskiego.

Działania zbrojne

Zasięg powstań śląskich

Walki w okolicach Pszczyny, Tychów, Rybnika i Wodzisławia Śląskiego

W nocy 17 sierpnia 1919 r. o godz. 2.00 z obozu w Piotrowicach na Śląsku Cieszyńskim wyruszyła 40-osobowa grupa powstańców, których dowódcą był Maksymilian Iksal. Powstańcy po potyczce z oddziałem Grenzschutzu zdobyli Gołkowice (województwo śląskie), a następnie opanowali dworzec kolejowy w Godowie. W trakcie walki zginęło dwóch powstańców: Franciszek Panus i Franciszek Sernik oraz 6 Niemców. Niemieckich jeńców powstańcy odprowadzili do Cieszyna.

Komendant powiatu pszczyńskiego Alojzy Fizia na rozkaz Iksala (myśląc, że ten rozkaz wydało Dowództwo POW Górnego Śląska w Strumieniu) także nakazał rozpoczęcie działań zbrojnych.

W części północnej powiatu pszczyńskiego dowodził Stanisław Krzyżowski, który 17 sierpnia 1919 r. o godz. 1.00 wymaszerował na Tychy, gdzie przez zaskoczenie powstańcy zdobyli dworzec kolejowy, folwark oraz pocztę. Tej samej nocy na powstańców uderzył ze wsi Czułów oddział Grenzschutzu, jednak po początkowym wycofaniu się powstańcy przeszli do zakończonego sukcesem kontrataku. Odparto również następny atak niemiecki – od strony Żwakowa. We wsi Urbanowice jeszcze wcześniej, bo już 16 sierpnia 1919 r. o godz. 23.00, działania rozpoczęła licząca 75 powstańców kompania pod dowództwem Wiktora Szczygła z Urbanowic, która rozbroiła oddział Grenzschutzu w tej miejscowości i wymaszerowała w kierunku wsi Paprocany, gdzie stacjonował duży oddział wojska niemieckiego zaopatrzonego w artylerię. W trakcie walki, która trwała do godz. 3.00 rano, Ślązakom udało się zdobyć wieś i odwach, w którym bronili się Niemcy. Zginęło 3 powstańców, zdobyto 4 armaty polowe, 2 karabiny maszynowe, około 100 karabinów ręcznych i 50 koni artyleryjskich oraz wzięto do niewoli 100 jeńców wraz z dowódcą.

W Mikołowie 180 powstańców pod dowództwem Ryszarda Bąka po dwóch godzinach walk nie było w stanie opanować miasta. Podobnie Alojzemu Fizi nie udało opanować się Pszczyny.

Powstańcy śląscy zaczęli się wycofywać z okolic Tychów z powodu groźby okrążenia oraz ze względu na pojawiające się niemieckie samoloty i przyjazd pociągu pancernego z Gliwic.

Podsumowując opis walk w powiecie pszczyńskim, wypada podkreślić, że licząca 2173 członków pszczyńska POW Górnego Śląska zdołała opanować prawie cały powiat, z wyjątkiem Pszczyny i Mikołowa.

W nocy z 17 na 18 sierpnia oddział około 100 powstańców sformowany z uchodźców w obozie w Piotrowicach pod dowództwem Jana Wyglendy i Mikołaja Witczaka, zdobył nad ranem w walce z Grenzschutzem wieś Godów (w walce zginęło 46 Niemców przy jednym rannym powstańcu).

Komitet Wykonawczy POW w Bytomiu, do którego doszły wieści o walkach koło Pszczyny, wydał rozkaz, aby powstanie rozpoczęło się także w innych rejonach Górnego Śląska, w nocy z 17 na 18 sierpnia.

W czasie walk, na Śląsk wrócił z Warszawy Alfons Zgrzebniok, który sprzeciwiał się wybuchowi powstania w tym momencie. W związku jednak ze spontanicznym wybuchem, przejął nad nim dowództwo.

18 sierpnia Niemcy ogłosili rozporządzenie, w którym ogłosili, że kto zostanie w walce pochwycony z bronią w ręku, będzie na miejscu rozstrzelany bez sądu.

We wsi Gotartowice oddział powstańców, których dowódcą był Wincenty Motyka rozbroił placówkę niemiecką, jednak w drodze do Ligoty Rybnickiej doszło do potyczki Ślązaków z Grenzschutzem ściągniętym z Rybnika i Żor. Trzydziestu powstańców musiało poddać się po wyczerpaniu amunicji, a część wycofała się do Boguszowic, gdzie po zorganizowaniu obrony, ponieśli porażkę z atakującym Grenzschutzem. Nie udało się także opanować Wodzisławia Śląskiego – Alojzy Ośliźlok, dowodzący w tym rejonie 800-osobowym oddziałem powstańczym, który już otoczył Wodzisław Śląski, został przez Niemców podstępnie wprowadzony w błąd nieaktualnym autentycznym polskim rozkazem zabraniającym podejmowania działań bojowych i powziął decyzję o nierozpoczynaniu walki.