Ignostycyzm - Polski Serwis Naukowy

Ignostycyzm jest poglądem głoszącym, że pytanie o istnienie Boga jest pozbawione sensu, ponieważ nie posiada ono weryfikowalnych (czy testowalnych) skutków i dlatego powinno być zignorowane. Pojęcie to ukute zostało przez rabina Sherwina Wine’a w roku 1928, założyciela judaizmu humanistycznego. Ignostycyzm jest często postrzegany jako synonim nonkognitywizmu teologicznego.

Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Ateizm – odrzucenie lub stanowisko, że . W najszerszym znaczeniu jest to brak wiary w istnienie bóstw. Słowo ateizm pochodzi od greckiego ἄθεος – ἀ- (a-, “nie”) + θεός (theos, “bóg”). Określenie to było przypisywane każdemu, kogo uznano za wierzącego w fałszywych bogów, żadnych bogów lub doktryny wchodzące w konflikt z ówczesnymi religiami.

Pod hasłem „Bóg” w „Przewodniku po Humanistycznym Judaizmie”, wydanym przez Society for Humanistic Judaism, można znaleźć definicję głoszącą, iż ignostycyzm to „pogląd głoszący bezsensowność pytania o istnienie Boga z powodu braku weryfikowalnych skutków takiego stwierdzenia”. Takie użycie terminu weryfikowalny jest zbieżne z jego znaczeniem w pozytywizmie logicznym i sygnalizuje, że pojęcie „Bóg” jest bezsensowne poznawczo z powodu nieścisłości w samym teizmie. Nie musi to jednakże oznaczać, że sama idea Boga jest emocjonalnie czy estetycznie bezsensowna. Wystarczy powiedzieć, że koncepcja Boga jako bytu jest pozbawiona sensu.

Judaizm humanistyczny - to nurt judaizmu, który podkreśla znaczenie kultury i historii Żydów jako najważniejszej części żydowskiej tożsamości, a nie wiary w Boga. Założycielem amerykańskiej odmiany tego ruchu był Sherwin Wine, były reformowany rabin. W krajach łacińskich częściej bywa określany jako judaizm laicki. Czasem używa się także nazwy judaizm świecki lub judaizm kulturowy. Często błędnie utożsamia się słowo judaizm jedynie z religią żydowską, podczas gdy judaizm lub rzadziej żydostwo oznacza zarówno kulturę, zwyczaje, kuchnię i religię Żydów, które były jak we wszystkich dawnych społecznościach nierozerwalnie związane. Judaizm humanistyczny odrzuca przede wszystkim nadprzyrodzony pierwiastek religijny, próbując zachować i uwspółcześnić pozostałe elementy kultury żydowskiej. Sam termin judaizm jest wytworem XIX-wiecznego religioznawstwa.

Światopogląd – względnie stały zespół sądów (często wartościujących), przekonań i opinii na temat otaczającego świata czerpanych z rozmaitych dziedzin kultury, głównie z nauki, sztuki, religii i filozofii.

Z wielu powodów, pogląd ten może być zaliczany do jednej z form agnostycyzmu (czasem określa się go mianem „apatycznego agnostycyzmu”) i podpada do kategorii przekonań nieteistycznych. Ale jest to szczególny przypadek agnostycyzmu. Z tego punktu widzenia, agnostyckie „Nie wiem” przestaje oznaczać „Nie wiem czy Bóg istnieje czy nie” i przeradza się w „Nie wiem, co mam rozumieć pod pojęciem Bóg”. Taka forma intelektualnego odniesienia do zagadnienia Boga leży u podstaw terminu ignostycyzm: jest on bowiem formą ignorowania pytań o istotę Boga. Dopóki sensowność pojęcia Bóg nie zostanie wykazana, ignostyk może zasadnie ignorować wszelkie przypuszczalne argumenty za i przeciw w tej kwestii.

Teizm (gr. θεoς theos - bóg) to wiara w istnienie Boga, bogów lub bogiń, którzy są osobami ingerującymi w losy świata, który jest ich dziełem; czuwającymi nad biegiem wydarzeń lub podtrzymującymi świat w istnieniu. Antonimem wyrazu "teizm" jest słowo "ateizm", czyli zaprzeczenie istnienia Boga/bogów.

Agnostycyzm (gr. ἄγνωστος α- a-,bez + γνώσις gnōsis, wiedzy; od gnostycyzmu) – pogląd, głoszący niepoznawalność rzeczywistości, sokratejskie „wiem, że nic nie wiem”, negujący całkowicie lub częściowo możliwość poznania bytu, jedna z jego tez głosi, że: nigdy nikomu nie uda się dowieść istnienia lub nieistnienia Boga. Thomas Henry Huxley wprowadził termin agnostycyzm, wykluczając możliwość poznawczą człowieka na polu „istoty” rzeczy jak i „istoty” związków przyczynowo-skutkowych. Agnostycyzm przybiera różne formy i nie wspiera ani ateizmu ani teizmu. Jest skrajną, niepoprawną empirycznie, radykalizacją teorii noumenów Kanta.

Gdy ignostyk słyszy słowo „Bóg” musi rozstrzygnąć, czy chodzi tu o Boga w dziecięcym tego słowa znaczeniu czy nastąpiło tu teologiczne użycie tego pojęcia.

Dziecięce znaczenie ma zasadniczo spójny charakter i bazuje na wyobrażeniu Boga na sposób antropomorficzny: oto wielka wszechmocna osoba rezydująca w niebie włada pogodą, i innymi podobnymi zjawiskami. Ta antropomorficzna koncepcja boskości została odrzucona tak przez Spinozę jak i Feuerbacha w jego Istocie chrześcijaństwa (1841).

Sherwin Wine (ur. 25 stycznia 1928 - zm. 21 lipca 2007) - amerykański rabin, twórca judaizmu humanistycznego, który zapoczątkował w 1969 roku. Został wychowany w rodzinie konserwatywnych Żydów amerykańskich. Przyjął reformowaną smichę rabinacką. Ponieważ jednak nie potrafił pogodzić wiary w Boga z Holocaustem, założył judaizm humanistyczny, który miał opierać żydostwo na kulturze i historii, a nie wierze w Boga. Zginął w wypadku samochodowym.

Karol Marks (niem. Karl Heinrich Marx; ur. jako Hirschel Marx 5 maja 1818 w Trewirze, w Prusach, zm. 14 marca 1883 w Londynie) - socjolog, filozof, ekonomista i działacz rewolucyjny. Twórca marksizmu, współzałożyciel Pierwszej Międzynarodówki.

Koncepcja teologiczna jest bardziej abstrakcyjna i kompleksowa, często zawiera w sobie takie kategorie jak pierwsza przyczyna, zasada, i nieporuszony poruszyciel i przypisuje Bogu takie atrybuty jak wszechmoc, wszechwiedzę i wszechmiłosierdzie. Dla ignostyka owe pojęcia, brane razem czy osobno, nie mogą zostać nazwane fałszywymi: są one raczej niejasne, wewnętrznie sprzeczne, puste treściowo a nawet poetyckie. Skutkiem tego nie da się sensownie debatować nad kwestią istnienia czy nieistnienia Boga.

Robert Owen (ur. 14 maja 1771 w Newtown, Montgomeryshire - zm. 17 listopada 1858) - walijski działacz socjalistyczny, pionier ruchu spółdzielczego. Odrzucał własność prywatną. Uważał, że robotnicy z danego terenu powinni łączyć się w organizacje związkowe bądź spółdzielcze i w ich ramach rozdysponowywać między siebie owoce swej pracy. Znana jest również jego działalność filantropijna - w zorganizowanej przez siebie kolonii robotniczej uwzględniał potrzeby dzieci robotników i zapewniał im wzorową opiekę.

Denis Diderot (ur. 5 października 1713 w Langres we Francji, zm. 31 lipca 1784 w Paryżu) – francuski pisarz, krytyk literatury i sztuki, filozof i encyklopedysta okresu Oświecenia.

Konsekwentny ignostyk zatem, oczekując na spójną koncepcję Boga (czy innej metafizycznej koncepcji), wstrzymuje się od debaty nie przedstawiając żadnej argumentacji za ani przeciw.

Jednym z wariantów ignostycyzmu jest ateizm semiotyczny.

Historyczni poprzednicy

Osiemnastowieczny francuski filozof Denis Diderot, gdy został oskarżony o ateizm, odparł, że nie interesuje go, czy Bóg istnieje, czy nie. Odpowiadając Wolterowi, napisał, iż „jest bardzo ważne, by nie pomylić cykuty z pietruszką, ale kwestia wierzyć czy nie, naprawdę nie ma większego znaczenia”.

Karen Armstrong (ur. 14 listopada 1944 w Wildmoor, hrabstwo Worcestershire w Wielkiej Brytanii) – publicystka, popularyzatorka i badaczka różnych tradycji religijnych, autorka wielu książek z dziedziny religioznawstwa i historii religii. W młodości była zakonnicą, lecz po opuszczeniu klasztoru, doznaniu wielu doświadczeń życiowych i okresie odrzucenia wszelkiej wiary (m.in. występowała wtedy w brytyjskiej telewizji w programie mającym zdyskredytować chrześcijaństwo) na nowo zafascynowała się religiami, podkreślając ich pozytywne przesłanie oraz wspólne elementy. Choć zastrzega się, że nie posiada formalnego wykształcenia teologicznego, to uważana jest za jeden z najwybitniejszych współczesnych autorytetów w dziedzinie religioznawstwa. Głównie zajmuje się pisaniem na temat chrześcijaństwa, judaizmu i islamu, starając się doprowadzić do zbliżenia i wzajemnego zrozumienia ich wyznawców. Jest uznawana za ekspertkę na temat dialogu z islamem i autorką biografii Mahometa. Jaka najważniejsze przesłanie religii uznaje tzw. złotą zasadę, by traktować innych tak, jak samemu pragnie się być traktowanym.

Voltaire (Wolter), właśc. François-Marie Arouet (Voltaire jest pseudonimem artystycznym); ur. 21 listopada 1694 w Paryżu, zm. 30 maja 1778 w Paryżu) – francuski pisarz epoki oświecenia, filozof, dramaturg i historyk. Tworzył satyry, powieści, dramaty oraz "Listy".

Później, Karol Marks odrzucił Boga jako mało istotnego. Dla niego rozważania tym, co się dzieje poza obiektywnym procesem dziejowym, a więc ewentualne istnienie bądź nieistnienie Boga było zwykłym marnotrawstwem czasu.

Każdy z tych myślicieli walnie przyczynił się do historycznego rozwoju sceptycyzmu w kwestii istnienia Boga (patrz: Karen Armstrong, A History of God); jednakże nie ma dowodu, że w jakiś szczególny sposób naprowadzili rabina Wine’a na jego rozumienie pojęcia ignostycyzm.

Na podstawie zarysowanej wyżej tradycji, George Jacob Holyoake, angielski wyznawca „owenizmu” (termin od nazwiska Roberta Owena), który ukuł pojęcie sekularyzmu, utrzymywał, że ludzie zeświecczeni nie powinni podejmować zagadnień religijnych, jak również dystansować się od wojujących wolnomyślicieli.

Zobacz też