Ilja Erenburg - Polski Serwis Naukowy

Ilja Grigorjewicz Erenburg, (ros. Илья́ Григо́рьевич Эренбу́рг; ur. (14) 27 stycznia 1891 w Kijowie, zm. 31 sierpnia 1967 w Moskwie) – rosyjski pisarz, publicysta, poeta.

Życiorys

Pochodził z kupieckiej zasymilowanej rodziny żydowskiej. W gimnazjum zaprzyjaźnił się z Nikołajem Bucharinem i w wieku 14 lat przystąpił do partii bolszewickiej. W 1908 aresztowany, spędził w więzieniu osiem miesięcy. Wyjechał do Francji, gdzie wydał pierwsze tomiki wierszy. Do rewolucji październikowej początkowo odniósł się wrogo, ale w 1923 został korespondentem radzieckiej gazety "Izwiestija" na Zachodzie, stając się częścią establishmentu. W latach 1936-1939 korespondent wojenny w Hiszpanii. W latach 1941-1945 korespondent wojenny na froncie wschodnim. Jako pisarz i publicysta cieszący się dużym autorytetem na Zachodzie wspierał propagandę państwową, tuszując zbrodnie reżimu. W 1944 wchodził w skład komisji rządowej (tzw. komisja Burdenki), która stwierdziła, że zbrodni katyńskiej dokonali Niemcy. Dwukrotny laureat Nagrody Stalinowskiej - w 1942 za Upadek Paryża i w 1948 za Burzę.

Nagroda Stalinowska - nagroda państwowa w ZSRR przyznawana w latach 1940-1954 obywatelom tego państwa za wybitne osiągnięcia w dziedzinie nauki, techniki, literatury i sztuki oraz nowych metod wytwarzania i konstruowania wyrobów.

Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego (KPZR, ros. Коммунистическая партия Советского Союза - КПСС) - ostatnia nazwa założonej w 1898 r. partii komunistycznej, rządzącej w Rosji i ZSRR od 1917 do 1991 roku (1898-1912 SDPRR, Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji; 1912-1918 SDPRR(b), Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji (bolszewików); 1918-1925 RPK(b), Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików); 1925-1952 WKP(b), Wszechzwiązkowa Partia Komunistyczna (bolszewików)). Centralną instancją partii był Komitet Centralny (KC), największą zaś realną władzę posiadało jego Biuro Polityczne. Generalny sekretarz KC był przywódcą całej partii. W okresie istnienia ZSRR partia miała też swoje republikańskie platformy w każdej z republik radzieckich z wyjątkiem (do 1990 r.) Rosji. Kontrolowała też większość innych partii komunistycznych na świecie, zarówno formalnie poprzez organizacje międzynarodowe (np. Komintern, Kominform), jak i nieformalnie w wyniku faktycznego zwierzchnictwa ZSRR nad częścią z państw oraz sponsorowanie i utrzymywanie kontaktów w pozostałych przez Wydział Zagraniczny i radziecki wywiad.

Erenburg najbardziej jest znany obecnie z powieści, będących pamfletami na współczesne czasy i obrazujące tragikomiczne niedostosowanie jednostki do dążącego do uniformizacji świata: Julio Jurenito (1922), Miłość Joanny Ney (1924), Rwacz (1925), Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca (1928), socrealistyczny Dzień wtóry (1934). Po powrocie z Francji napisał Upadek Paryża (1941). Tytuł jego krytykującej stalinizm powieści Odwilż (1954-1956) stał się nazwą okresu w historii ZSRR, a także PRL. W ostatnich latach życia napisał sześciotomową autobiografię Lata, ludzie, życie (siódmy tom nie ukończony).

Komisja Nikołaja Burdenki - specjalna komisja śledcza powołana przez władze radzieckie dla przeprowadzenia śledztwa w sprawie zbrodni katyńskiej na oficerach Wojska Polskiego.

Lejzorek Rojtszwanc – popularna postać literacka, bohater satyrycznej powieści Ilji Erenburga „Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwanca”, o okresie NEPu w Rosji Sowieckiej, w Polsce wydana po raz pierwszy w 1928 roku , powojenne wydanie (1957) w tłumaczeniu Marii Popowskiej. Według rosyjskiego oryginału nazwisko bohatera brzmi Rojtszwaniec (Бурная жизнь Лазика Ройтшванеца), zaś Lejzorek - od żydowskiego imienia Lejzor - w ros. oryginale ma imię Łazik = Łazarz. Powieść ukazała się w Polsce na fali gomułkowskiej odwilży 1957. Powiedzonka krawca męskiego z Homla, Rojtszwanca – uważanego przez niektórych za sowieckiego Szwejka – weszły do zasobu cytatów. Najbardziej popularne to:

W Niemczech jest do dziś oskarżany o wzywanie do odwetowych masakr cywilów w Prusach Wschodnich w 1944. Brytyjski historyk Antony Beevor w jednej ze swoich książek cytuje jego apel, rozpowszechniany pośród żołnierzy 4 Armii Pancernej, jako przedruk z Krasnoj zwiezdy: "Nie licz dni, nie licz kilometrów, licz jedynie trupy Niemców, które zabiłeś. Zabijaj Niemców - o to modli się twoja matka. Zabijaj Niemców - do tego wzywa cie Rosja. Nie wahaj się. Nie przepuszczaj okazji. Zabijaj." W rzeczywistości może jednak chodzić o hitlerowską fałszywkę.

Izwiestija (ros. Известия) – rosyjski dziennik, bardzo popularny, także w czasach ZSRR. Powstał w 1917 roku w Moskwie. Zachował charakter gazety ogólnonarodowej, chociaż czytają go głównie studenci i ludzie z wyższym wykształceniem.

Zbrodnia katyńska (ros. Катынский расстрел, ang. Katyn massacre) – zbrodnia stalinowska polegająca na rozstrzelaniu wiosną 1940 roku co najmniej 21 768 obywateli polskich, w tym ponad 10 tys. oficerów wojska i policji, na mocy decyzji najwyższych władz Związku Radzieckiego zawartej w tajnej uchwale Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku (tzw. decyzja katyńska). Egzekucji ofiar, uznanych za „wrogów władzy sowieckiej” i zabijanych strzałami w tył głowy z broni krótkiej, dokonała radziecka policja polityczna NKWD. W latach 1940–1990 władze ZSRR zaprzeczały swojej odpowiedzialności za zbrodnię katyńską, lecz 13 kwietnia 1990 roku oficjalnie przyznały, że była to „jedna z ciężkich zbrodni stalinizmu”. Wiele kwestii związanych ze zbrodnią katyńską nie zostało jak dotąd wyjaśnionych.

W Polsce wielokrotnie drukowany i wznawiany od pierwszego wydania Niezwykłych przygód Julio Jurenity... w 1924 (powieść poprzedzona została wstępem Juliusza Kadena-Bandrowskiego). Na język polski przełożono praktycznie całą jego twórczość.

Erenburg w roku 1925

Twórczość

(w wyborze)

1918 Modlitwa za Rosję (W godzinę śmierci)

1919 Ogień

1922 Niezwykłe przygody Julio Jurenito i jego uczniów

1922 Życie i śmierć Nikołaja Kurbowa

1922 Portrety poetów rosyjskich

1923 Trust D.E.

1925 Rwacz

1927 W przechodniej uliczce

1928 Burzliwe życie Lejzorka Rojtszwańca

1934 Dzień wtóry

1935 Jednym tchem

1936 Gdzie rozejm nie sięga

1941-1942 Upadek Paryża

1942-1944 Wojna

1947 Burza

1952 Dziewiąta fala

1954-1956 Odwilż

1960-1965 Ludzie, lata, życie

Przypisy

Antony Beevor, Stalingrad, Warszawa 2000.

Bibliografia

E. Zarzycka-Bérard: Burzliwe życie Ilii Erenburga. Rosyjski los, żydowskie szczęście. tłum. A. Kozak. Warszawa Iskry 2002, ISBN 83-207-1678-0

Linki zewnętrzne

Teksty wojenne Erenburga (ros.)

Berlin - The Downfall 1945 (ang.)

Teksty Erenburga w portalu lib.ru (ros.)

Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) - oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952-1989. Uprzednio w latach 1945-1952 ten sam organizm państwowy funkcjonował jako podmiot prawa międzynarodowego pod nazwą Rzeczpospolita Polska. Zwana propagandowo Polską Ludową - był to kolokwialny eufemizm na okres monopartyjnych rządów PPR, a od 1948 PZPR w Polsce.

Prusy Wschodnie (niem. Ostpreußen) – część Królestwa Pruskiego, a potem zjednoczonych w XIX w. Niemiec (do 1945 r.). Prowincja Prusy Wschodnie powstała w 1772 r. z części ziem Polski (Warmii) oraz Prus Książęcych (z wyłączeniem Kwidzyna). Stolicą prowincji był Królewiec. W maju 1939 roku prowincja miała powierzchnię 36 991,71 km² i liczyła 2 488 122 mieszkańców.