Imiesłów - Polski Serwis Naukowy

Imiesłów - forma czasownika mająca cechy przymiotnika bądź przysłówka.

Imiesłów przymiotnikowy

imiesłów przymiotnikowy czynny – odnosi się do wykonawcy czynności w teraźniejszości; tworzy się go tylko od czasowników niedokonanych za pomocą końcówek "-ący, -ąca, -ące", np. robiący

imiesłów przymiotnikowy bierny – odnosi się do przedmiotu czynności; tworzy się go za pomocą końcówek: -ny, -na, -ne i -ty, -ta, -te, -ony, -ona, -one, tylko od czasowników przechodnich, np. zrobiony, umyty

imiesłów przymiotnikowy przeszły czynny – nazywa cechy, które oznaczają wykonywanie czynności w przeszłości; tworzy się go za pomocą końcówki: "-ły", np. zgorzkniały, posiwiały, powstały, wyrosły, wzniosły

Pozostałości historycznego imiesłowu przymiotnikowego teraźniejszego biernego traktowane są współcześnie przez nieświadomych użytkowników języka jako przymiotniki ("znajomy", "widomy", "rzekomy", "ruchomy", "świadomy", "wiadomy"). Często zmieniły one swe pierwotne znaczenia.

Imiesłów przymiotnikowy teraźniejszy czynny to przymiotnik pochodzący od czasownika mówiący o sprawcy czynności teraźniejszej. Jest on tworzony za pomocą cząstki -ący (np. biorący, tworzący, rozumiejący, piszący itp.). Cząstkę tę dodaje się do tematu 3. os. l. mn. czasu teraźniejszego czasownika (np. pisać→pisz-ą→pisz-ący→piszący; rozumieć→rozumiej-ą→rozumiej-ący→rozumiejący...). Jest odmienny przez rodzaje.

Rada Języka Polskiego – 36-osobowa komisja specjalistów powołana 9 września 1996 roku jako Komisja przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Od maja 2000 roku działa na mocy Ustawy o języku polskim z dnia 7 października 1999 roku. Rada Języka Polskiego jest instytucją opiniodawczo-doradczą w sprawach używania języka polskiego. Jej pierwszym przewodniczącym był prof. dr hab. Walery Pisarek (który obecnie pełni funkcję honorowego przewodniczącego), a od maja 2000 roku stanowisko to objął prof. dr hab. Andrzej Markowski. Wiceprzewodniczący Rady to prof. dr hab. Jerzy Bralczyk i prof. dr hab. Julian Kornhauser. Funkcję sekretarza sprawuje dr Katarzyna Kłosińska. Członkami Rady są zarówno specjaliści z zakresu językoznawstwa, jak i dziedzin wiedzy niezwiązanych z lingwistyką (prawo, medycyna, informatyka, fizyka, itd.).

Imiesłów przymiotnikowy może w zdaniu pełnić rolę przydawki lub orzecznika.

Imiesłów przysłówkowy

imiesłów przysłówkowy współczesny – informuje o czynności odbywającej się jednocześnie z czynnością wyrażoną czasownikiem; tworzony jest tylko od czasowników niedokonanych za pomocą zakończenia "-ąc", np. czytając, wołając, idąc

imiesłów przysłówkowy uprzedni – nazywa czynność wcześniejszą od tej wyrażanej przez orzeczenie; tworzony jest tylko od czasowników dokonanych za pomocą końcówki: "-wszy", "-łszy", np. zrobiwszy, poszedłszy

"Nie" z imiesłowami

Imiesłowy przymiotnikowe z "nie" piszemy łącznie

Imiesłowy przysłówkowe z "nie" piszemy oddzielnie

Rozpatrując imiesłów przymiotnikowy należy jednak zwrócić uwagę na jedną rzecz. Dawniej "nie" z tymi imiesłowami pisaliśmy prawie zawsze oddzielnie. Działo się tak, jeśli dany imiesłów miał cechy czasownika, np. "nie zamknięte drzwi". Odstępstwo od tej reguły mogło nastąpić wyłącznie, gdy dany imiesłów pełnił wyraźną funkcję przymiotnika i oznaczał cechę, np. "niepomalowany stół". Zdarzało się często, że pewien imiesłów mógł mieć znaczenie i czasownikowe i przymiotnikowe. Wtedy prawidłowa była podwójna pisownia, np. "Nie palący pracownicy idą z nami" (ci którzy teraz nie palą) oraz "Mam niepalącego wujka" (w ogóle nie pali).

Przydawka (czasami zwana również atrybutem) to część zdania określająca , zaimek rzeczowny. Może być wyrażona przymiotnikiem (np. ładny kwiatek), zaimkiem przymiotnym (np. mój kwiatek), imiesłowem przymiotnikowym czynnym (np. rosnący kwiatek), imiesłowem przymiotnikowym biernym (np. podlany kwiatek), liczebnikiem (np. podlałem już trzeci kwiatek), wyrażeniem przyimkowym (np. sweter z wełny). Przydawka odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? ile? czego? z czego?

9 grudnia 1997 roku Rada Języka Polskiego wydała uchwałę, zgodnie z którą, od 1 stycznia 1998 roku, imiesłowy przymiotnikowe z partykułą "nie" piszemy łącznie . Działanie to miało na celu wyeliminowanie błędów ortograficznych popełnianych przez większość społeczeństwa. Wzbudziło to jednak liczne obawy i krytykę; zarzucano przede wszystkim, że język polski stanie się uboższy oraz że po zmianie przepisów zatraci się możliwość rozróżniania funkcji czasownikowej od przymiotnikowej, np. "Rada Nieustająca" i "nie ustający deszcz". Członek Rady Języka Polskiego, prof. dr hab. Jerzy Podracki argumentował jednak, że "nie jest łatwo i prosto (nawet dla specjalisty) odróżnić w użyciach imiesłowów przymiotnikowych znaczenie przymiotnikowe od czasownikowego, dlatego wprowadzono nową (uproszczoną) regułę ortograficzną".

Wyżej wymieniona uchwała z 9 grudnia 1997 zawiera następujące stwierdzenie:

Wynika z niego, że można bez przeszkód stosować się także do starych zasad ortograficznych, jeśli tylko czyni się to poprawnie i konsekwentnie. Przyzwyczajenia części społeczeństwa i potrzeba rozróżniania funkcji czasownikowej i przymiotnikowej spowodowały, że w języku naukowym i literackim nadal można spotkać starą zasadę pisowni.

Przypisy

Nie z imiesłowami przymiotnikowymi (w zasadzie) zawsze razem, Komunikaty Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, Nr 1 (2), 1998, s. 2.

Zobacz hasło imiesłów w Wikisłowniku